Borroka

• Gerrako ibilerak: Santander, Asturias, Leon...

  Justo Lizarralde Eskibel (1917) Antzuola

  Lehenengo, Santandertik Asturiasera joan ziren; eta, gero, Leonera. Nondik nora ibili ziren kontatzen du. Picos de Europan asturiarrek egindako erresistentzia aipatzen du. Asturiarren hizkeraz, fableaz, hitz egiten du.

• Gerrako ibilerak: Guadalajara eta Teruelgo ofentsiba

  Justo Lizarralde Eskibel (1917) Antzuola

  Guadalajaran ibili ziren neguan. Kanta bat abesten du. Herri txiki batean egon ziren. Teruelgo ofentsiba hasi zen San Tomas egunean. Hango ibilerak kontatzen ditu.

• Beasaingo alkateak ehiztariak guardian jarri zituen gerra garaian

  Jose Zufiaurre Goia (1934) Beasain

  Aita 1905ean jaiotakoa zen. Gerra Zibila hasi zenean, Beasainen sozialistak zeuden Udalean. Víctor Bernedo zegoen alkate. Udalak ehiztariei deitu zien eta guardia egiten jarri zituen ospitalean eta eliz atarian. Beasainen kanpotik etorritako langile asko zeuden, eta tartean sozialista asko. Altsasun Francoren tropek zer egin zuten ikusi ondoren, ikaratu eta ihes egin zuten. Aitak eta beste beasaindar batzuek gerratik ihesi egin zuten ibilbidea azaltzen du. "Subille".

• Gudariei Bilbo defendatzera joateko dei egin zitzaien

  Jose Zufiaurre Goia (1934) Beasain

  Eusko Jaurlaritzak gudariei egindako deia; Bilbo defendatzera joateko eskaera. Beasaindik ihes egindako batzuek Bilborako bidea hartu zuten. Gosea. Bilbo erori zenean, Urduñako kartzelara eraman zuten. Bitartean, ama-umeak Zerainera joan ziren bizi izatera. Ama Zeraindik Bernedoren lantegira joaten zen egunero bizikletan. Guardia Zibilek salbokonduktoa eman zioten.

• Tiroak baserrira

  Luis Mari Irastorza Zabala (1931) Orio

  Gerra garaian, anaia sega-pikan ari zela, tiroa bota zioten. Morroi zegoen batek, kandela jarri zuen intxaurrondotik zintzilik eta tiro hots batean pasatu zuten gaua.

• Hiru heriotza zigorretatik libratu zen

  Arrate Alkorta Alzibar (1949) Mutriku

  Aita baratzean lanean zegoela joan zitzaizkion bila gerrara eramateko. 18 urte zituen. Hiru heriotza-zigorra ezarri zizkioten eta espetxean egon zen Tetuanen, Guadalajaran eta Bilbon. San Andres batailoian borrokatu zuen. Hiru heriotza-zigorrak zergatik izan ziren eta nola libratu zen. Jesuita, abade eta medikuen laguntza izan zuen libratzeko.

• Arana Goiri batailoian borrokan

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Saturrarango seminarioan 4 urtez ikasi zuen eta beste 3 Gasteizen. Azken urtea ez zuen bukatu gerra hasi zelako. Bolondres joan zen gerrara Arana Goiri batailoiarekin. Milloi-en ibili zen frontean. Irimiñetan telefonoko loturak zituzten.

• Frontean, Lekeitiotik Intxortara

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Juanitok lotura-lanak egin zituen gerra garaian. Hasieran Lekeitioko eskola parean zuten kuartela eta handik Laka Goikoan (Eizmendin, Milloi auzotik gora). Frontea haiengana hurbiltzen hasi zenean, Intxortara mugitu ziren. Santakutz inguruan (Mutriku) frontea egon zen.

• Intxortan borroka handiagoa beste fronteetan baino

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Francoren tropak beraiek baino hobeto zeuden prestatuta. Atsedenaldian Berriaturara jaisten ziren denak. Bertan egon zirenean ez zuten tiroketarik bizi izan. Behin kanoikadak egon ziren eta neska batzuk zauritu ziren. Gurutze Gorrira eraman zituzten. Intxortan ordea, borroka handia izaten zen bi bandoen artean.

• Bigarren eskuko armekin borrokan

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Arana Goiri batailoian fusilak erabiltzen zituzten baina ez ziren oso onak. Gerrara joan baino lehenago Bilbon bizitzen egon zen izeba baten etxean eta batzen zituzten armak garbitzen ibiltzen ziren. Bigarren eskuko arma horiek gero gerra zibilean erabiltzen zituzten batailoiek.

• Elkar babesten zuten batailoian; Gerediaga komandantea

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Militar batzuk bazeuden batailoian (Ibarrola) baina orokorrean ez zegoen antolaketarik borrokarako. Hala ere, elkar asko babesten zuten. Ibarrolaren aginduak jarraitzen zituzten. Gerediaga komandantearen heriotza.

• Gernikako bonbardaketa I

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Gernikako bonbardaketa parean tokatu zitzaion, Bilbotik trenez bueltatzen ari zela. Bonbardaketa hasi zenean, herriko sarreran zegoen Juanito, eta trenak atzeraka egin zuen. Zuhaitz batzuen azpian botata egon ziren. Bonbardaketa bukatu zenean, herrira sartu nahi izan zuten jendeari laguntzera, baina ez zieten utzi

• Gernikako bonbardaketa II

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Gernikan bonbardaketa bukatu zenean, herria sutan zegoen eta laguntzera hurbildu zirenean ez zieten utzi sartzen. Jendea korrika zebilen kaleetatik. Bilboko kuartelera joateko agindua jaso zuten. Gau hori nola pasatu zuten eta Bilbora nola heldu ziren kontatzen du.

• Borroka batetik bestera menditik oinez

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Frontean zeudenean, Bilbotik eramaten zizkieten jatekoak. Inguruko baserrikoek ere jaten ematen zieten. Menditik asko mugitzen ziren borroka batetik bestera joatera.

• CNT-koek Saturrarango eliza tirokatzen

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Batailoiak elkarrekin joaten baziren ere, askotan beste batzuekin elkartzen ziren. CNT-koek Saturrarango elizako irudiak tirokatu zituzten. Juanitoren batailoia Bizkaitik mugitu zen, Santoñararte.

• Asturiasko emakumeen batailoia

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Arana Goiri batailoia Bilboko gerriko barruan Usansolon zegoela, Asturiasko emakumeen batailoi bat agertu zen eta lapurretak egiten zituzten baserrietan. Juanitoren batailoian ez zuten lapurretarik egiten.

• Bilboko gerrikotik atzera egiten Laredorarte

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Bilboko gerrikoak ez zuen ezertarako balio izan, itsasotik ere zetozelako nazionalak. Atzera ihesi eginez, Sopuerta ingurutik ibili ziren. Laredon hondartzan egon ziren italiarrak sartu arte. Ondoren erreketeak heldu ziren eta horiek gaiztoagoak ziren.

• Belchiteko erasoa; langileen batailoiko presoen baldintzak

  Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

  Belchiten erasoa oso gogorra izan zen. Ez zen herria errea Gernikan bezala baina denak tirokatu zituzten. Bertan zegoen kiratsarekin gaixotu egin zen Juanito. Erasoren bat zegoenean, baliabide guztiak (garraioak, medikuak...) soldaduentzat ziren eta langileen batailoieko gizonentzat ez zegoen ezer.

• Senarrak armadan bizitako pasadizoa

  Frantziska Egiguren Bereziartua (1924) Iurreta

  Senarra armadan egon zeneko pasadizoa. Ez zekien gaztelaniaz eta erdi euskaraz erdi gaztelaniaz hitz egiten omen zien militarrei. Behin kargu handiko gizon bat joan omen zen Irunera eta mespretxuzko iruzkinen bat egin omen zuen Frantziskaren senarrari buruz. Senarra nola defendatu zen.

• Senarra furrier moduan armadan

  Frantziska Egiguren Bereziartua (1924) Iurreta

  Senarrak zazpi urte egin zituen soldadu. Furrier moduan ibili zen. Estraperloko kafea garesti zegoenez, goizean malta ematen zien soldaduei, kafearen ordez, eta aurreztutako diruarekin haragia eta arraina erosten zuen. Buru argikoa zen negozioetarako eta agintzen ere ona. 500 lagunentzat jatordua antolatzen zuen.