Errepresioa

• Gerra garaia

  Asuncion Razkin Imaz (1926) Etxarri Aranatz

  Etxarrira ez zen gerra ailegatu, baina mugimendukoen kuartela egon zen, eta soldaduak etortzen ziren eskopetekin. Emakume batzuei ilea moztu zieten, eta gizon batzuk Urbasa aldera eraman zituzten. Andre asko senarrik gabe geratu ziren.

• Gerra garaiko heriotzak

  Antonia Mendiola Larrañaga (1921) Etxarri Aranatz

  Jendea hil eta bide bazterretan uzten zuten. Errepublikaren denboran alkate izandakoa eta maistra bat hil zituzten. Lehenengo atxilotu egin zituzten, ez zituzten hil nahi, baina behartu egin zieten.

• Gerra Zibila Etxarrin

  Jesus Amado Larraza Lizarraga (1918) Etxarri Aranatz

  Gerra Zibilak Etxarrin giro ezin txarragoa jarri omen zuen. Ezin ikusiak eta mendekuak ugariak izan omen ziren. Halako herri txikia izanik ere 13 bat fusilamendu izan omen zirela adierazten du. Horietako bi kontatzen ditu, Altsasuko Barberito izenaz ezagutzen zutenarena eta basoan lanean ari zen mutil batena, Murillo izeneko harroputz baten mendeku ergela (zergatia kontatzen du). Emakume batzuei ilea moztu ere egin zieten. Erreketeek bere etxe ondoko Maritxu izeneko emakumeari nola moztu zioten deskribatzen du.

• Gerra garaiko kontuak

  Manolo Campos Castresana (1935) Etxarri Aranatz

  Gerra garaiko alkatea (Barandalla) erreketeen kapitaina izan zen. Garai hartan, Etxarriko lau gizon eraman zituzten, eta hil egin zituzten. Mehatxuak egoten ziren. Etxarrin bi alde zeuden karlistak eta errepublikanoak

• Gazte bat bizirik bota zuten simara

  Manolo Campos Castresana (1935) Etxarri Aranatz

  Apaizak garai hartan oso gaiztoak ziren. Mugimenduaren aldekoak ziren, eta beraiengatik jende asko hil zuten. Urtero joaten dira hildakoei omenaldia egitera Urbasara. Behin bat bizirik bota zuten, eta gainean graba kamioi bat bota zioten. Garai hartan, kontuz ibili behar ziren esaten zutenarekin.

• Presoek berregin zuten gerran lehertutako zubia

  Patxi Oliden Gonzalez de Txabarri (1923) Orio

  Gerra sasoian lehertu zuten zubia nola konpondu zuten. Hasieran egurrezkoa egin zuten, baina gutxi iraun zuen. Gero, preso hartu zituzten milizianoak jarri zituzten zubia berregiten. Beraz, zubia errepublikanoek apurtu zuten eta beraiek berregin behar izan zuten. Zubiaren obren inguruko azalpenak.

• Trabajadoreak, "miseria batean"

  Maria Jesus Legorburu Etxebeste (1923) Ramoni Legorburu Etxebeste (1933) Pasaia

  Gerra garaiko oroitzapenak: tiroketak, soldaduak baserri inguruetan... Ihesean zebiltzan Lezoko bi mutil Arrokaundietan ezkutatu zirela kontatzen dute. Trabajadoreak Hondarribiko bidea egiten ikusten zituzten, "miseria batean". Baserritarrek behiak zelaira ateratzen zituztenean, trabajadoreak behien errapeetara joaten omen ziren esnea hartzera. Preso zeuden soldadu horiek Jaizkibelgo txabola batzuetan erretiratzen ziren.

• Ibiltzeko baimenak banatzeagatik fusilatua

  Alberto González Acha (1935) Eibar

  Albertoren aitonak, tranbia aereoen erabiltzen duten kojineteen asmatzailea izan zen. La Arboledan egon zen bizitzen denbora batez eta hor jaio zen Albertoren ama ere. Osaba Eugeniok, Eibarko Udalean ibiltzeko baimenak banatzen zituen. Gerra ostean fusilatu egin zuten.

• Baserri inguruan, soldaduek bi bizkaitar hil zituzten

  Andres Beloki Urreta (1927) Bidania-Goiatz

  Behin, inguruko baserri batera zihoala, soldaduekin egin zuen topo. Soldaduek bi lagun zeramatzaten hiltzeko asmotan. Bi haiek bizkaitarrak ziren eta badaki non hil zituzten.

• Anaietako bat preso eta bestea kintak harrapatu

  Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

  Anaietako bat gerrara eraman zuten. Beste anaia-eta Bilbo aldean errenditu ziren, handik atxilotuta Gasteizera, eta gero kartzelara. Ondarretan egon zen 22 hilabetean. Amari hura libre uzteko tratua eskaini zioten, baina ez zuen onartu; herriko fraide batek bai, eta gero hil egin zuten.

• Aita kartzelan

  Pakita Artola Egiburu (1923) Alegia

  Urtebete pasa zuen kartzelan. Apaiza bat ere kartzelan sartu zuten. Beranduago, aita Donostiako Ondarretako kartzelan eduki zuten. Epaiketa iritsi zenean, amak kartzelako arduradunarekin hitz egin zuen.

• Aita Andoaina itzultzera atrebitu eta kartzelan bukatu zuenekoa

  Joxeba Amutxastegi Aranzabal (1927) Andoain

  1937-38 inguruan, aita Andoaina itzuli zen. Orduan bodegan hasi zen lanean, eta ama ere sukaldari egon zen han. Gerran espioia zegoen Andoainen, eta harekin aitak tratua izan zuen, nahiz eta amak kontuz ibiltzeko esaten zion. Azkenean, aita udaletxe azpiko kartzelara eraman zuten guardia zibilek: hiru hilabete egin zituen kartzela hartan, eta gerora 29 hilabeterako eraman zuten Ondarretako kartzelara. Bi epaiketa izan zituen denbora hartan.

• Aitaren kartzelaldia

  Miren Zarraga Pagola (1932) Andoain

  Mirenen aitarekin batera kartzelan egon ziren andoaindarrak: Pedro Arregi, Fidel Arrieta eta Felix Balastrain. Laurak egon ziren kartzelan eta Langileen Batailoietan. Burgosko penalean, Santoñan eta Donostiako Ondarretan egon zen preso Mirenen aita. Asuako abokatu batek atera zuen espetxetik.

• Etxea nolakoa zen; Felipe eta Antxon osabak

  Bibiano Puy Aizpurua (1946) Pasaia

  Etxea nolakoa zen kontatzen du. Trasteleku batean txerriak eta oilaskoak izaten zituzten lehen, bera jaio aurretik. Trastelekuari "labea" deitzen zioten. Ikatzezko sukaldea zuten. Berak ez ditu ikatzezko baporeak ezagutu, baina osaba bat (Felipe) halako batek lehertuta hil zen. Osaba Antxon, berriz, fusilatu egin zuten, gerra garaian.

• Gerra garaian, bi aitonak espetxean

  Gema Sistiaga Agirregomezkorta (1953) Pasaia

  Bi aitonak espetxean egon ziren gerra garaian. Bat Ondarretan zegoela, amona joan zen bere bila eta gaztelaniaz jakin gabe bertarik atera zuen. Bestearen aztarna alabak lortu zuen Bilbon neskame zegoela.

• Ruiz de la Prada, Bergarako lehenengo gerrako alkatea

  Jaione Isazelaia Igartua (1959) Bergara

  Gerra hastean, Ruiz de la Pradak errepresioari ekingo dio. Garbiketa bat egin zuen, nazionalei fidelak izan zirenak sarituz eta besteak traitore bezala identifikatu zituen eta ondorioz, zigortu. Gerra hasieran herritik joan eta gutxira bueltatu nahi zutenek, idatzi bat aurkeztu behar zuten. 1940ko dokumentu batean, Ruiz de la Prada alkatea aldunditik botatzeko proposamena egiten dute, Bergaran egin zituen ekimemengatik. Ondorioz, Bergaratik ere desterratua izan zen.

• Ruiz de la Prada alkatearen bando-aldaketa

  Jaione Isazelaia Igartua (1959) Bergara

  Herrira itzultzeko, gutun bat idatzi behar zituzten herritarrek, gobernua edo bakoitzaren ideologia zuritzen. Abertzalea izatea zigortua zegoen, baina "baskista" izatea ez. Kasu batzuen adibideak ematen ditu. Ruiz de la Prada alkatearen bando-aldaketa.

• Hiru neba gerran

  Susana Anitua Zenarruzabeitia (1925) Aulesti

  Hiru neba ibili ziren gerran: nagusiena milizianoekin, bigarrena txofer lanetan Jaurlaritzan eta gazteena falangistek eraman zuten, 18 urte bete gabe. Hanka-orpoa hondatuta baimenarekin etorri zen etxera. Sendatu zenean, ez zuen frontera itzuli nahi. Suertez, gerra bukatu zen bien bitartean. Aulestin baziren frontera ez joatearren ezkutatutako mutilak ere.

• Koinatua nola irten zen kartzelatik

  Susana Anitua Zenarruzabeitia (1925) Aulesti

  Susanaren koinatua kartzelan egon zen luzaro gerra sasoian. Gauez eramaten omen zituzten presoak kartzelatik, hiltzeko. Hori ikusita, zoroarena egin zuen, mediku batek aholkatuta, eta bizirik irtetea lortu zuen.

• Senarra sei urtez soldadu

  Susana Anitua Zenarruzabeitia (1925) Aulesti

  Gerrateak interes handiegirik ez jartzeko adinean harrapatu zuela bera dio. Senarrak, berriz, sei urte egin zituen gerran eta, horren ostean egin zuen banderaren zina. Hasieran nazionalistekin joan zen, baina harrapatu egin zuten eta gero frankistekin ibili zen. Eibarrera bizikletan joaten zen, han neskame zegoen arrebarengana.