Errepresioa

  • 1079 Azkoitira tropak sartu zirenekoa

    Maria Asuncion Plazaola Baztarrika (1917) Azkoitia

    Hemeretzi urte zituela sartu ziren tropak Azkoitian; ordurako, anaia gerrara joanda zegoen. Aitaren inguruko anekdota bat kontatzen du. Abertzalea zelako lanetik bidali zuten denbora batez.

  • Joxepa Etxeberria Bengoetxea Gerra garaiko izua: pinudian gordeta lo

    Joxepa Etxeberria Bengoetxea (1924) Amezketa

    Sasoi batean, etxeko gizonen pinudian lo egitea erabaki zutela kontatzen du. Beldur ziren nazionalistak izateagatik bila etorri eta etxetik atera ondoren bertan hilko ote zituzten. Gerra garaian ohikoa zela dio.

  • Joxepa Etxeberria Bengoetxea Gerra garaiko izugarrikeriak: amildegian behera botatzen zituzten gizonak

    Joxepa Etxeberria Bengoetxea (1924) Amezketa

    Andregaia kendu nahi zion falangista batek amaren lehengusua nola erail zuen kontatzen du. Falangistek edo karlistek aukeratutako gizonak kamioietan sartu eta mendietatik amildegira botatzen zituztela kontatzen du. Bere senarra soldadu zen garai hartan, eta nahiz eta berari ez zitzaion tokatu halakoetan parte hartzea, beldur izaten zuela dio, ezetz esan ezin zitzaion lan hura aginduko ote zioten, bera ere hilko ote zuten beldur. Hobi haiek Ordizia eta Beasain artean daude, mendian; noizbait eraman izan du senarrak ikustera.

  • Joxepa Etxeberria Bengoetxea Haurtzaroa gerraren itzalean

    Joxepa Etxeberria Bengoetxea (1924) Amezketa

    12 urte zituen gerra hasi zenean. Zentralean bizi ziren oraindik. 15 eguneko kontua izango zela esan zuten arren luze iraun zuela dio. Herriko mutilak eraman zituztela dauka gogoan, baita Gaintza bonbardatu zutela ere. Korrika alde egiten zuten ezkutatzera hegazkinak ikustean. 7 urtez egon zen bere senarra frontean. Metrailaz zauritu eta bi hilabetez etxean egon ahal izan zuen sendatzen bizilagunen batek salatu eta frontera itzuli behar izan zuenera arte.

  • Joxepa Etxeberria Bengoetxea Herri txikietako giroa gerra garaian: beldurra, desagerpenak eta komunikazio etena

    Joxepa Etxeberria Bengoetxea (1924) Amezketa

    Herri txikietan garbi jakiten zen nor zen nazionalista, nor karlista, nor liberala... Aldekoak bilatzeko ahaleginetan ibiltzen zirela ere kontatzen du, konbentzitzeko ahaleginetan. Gerra aurrera zihoan heinean, herriak erortzen joan ahala, beldurra nagusitzen joan zen etxean, batez ere seme nagusiak zituztenetan. Gazte asko hil eta desagertu ziren. Nazionalisten gutunak ez ziren etxera iristen; frontera bidalitako jaki edo arropak ere, nekez jasotzen zituzten. Herria gaztez hustu zen.

  • Pilar Txopitea Fusilatzeak eta komentuaren eraisketa

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Errenteria auzoko eta Foruko herritar batzuk fusilatu egin zituzten. Bonbardaketa izan zenean, astoak bakarrik itzultzen ziren etxera Gernikako azokatik, jabeak bertan hil zirelako. Mojarik ez zuten hil, baina komentuko paretak eraitsi egin zituzten.

  • Juan Muniozguren Gerrako kontuak, aita espetxean

    Juan Muniozguren Muniozguren (1935) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

    Gernikako bonbardaketaren egunean, ama ez zen azokara joan. Bi urte zituen Juanek. Aita espetxean egon zen, osabarekin eta auzoko batekin.

  • 541 Gerra Zibila; gerraosteko egoera

    Miren Zubia Zabala (1923) Eskoriatza

    Gerraostea ere gogorra izan zen; gerra garaiko fusilamentuak...

  • Margarita Arrizabalaga Anaia eta osaba Bilboko Carmelo espetxean

    Margarita Arrizabalaga Lauzirika (1928) Maria Angeles Arrizabalaga Lauzirika (1926) Ermua

    Gerra garaian etxean soldaduak izan zituzten. Haien anai bat eta osaba bat Bilboko Carmelo espetxean egon ziren preso.

  • Gerra garaia

    Asuncion Razkin Imaz (1926) Etxarri Aranatz

    Etxarrira ez zen gerra ailegatu, baina mugimendukoen kuartela egon zen, eta soldaduak etortzen ziren eskopetekin. Emakume batzuei ilea moztu zieten, eta gizon batzuk Urbasa aldera eraman zituzten. Andre asko senarrik gabe geratu ziren.

  • Gerra garaiko heriotzak

    Antonia Mendiola Larrañaga (1921) Etxarri Aranatz

    Jendea hil eta bide bazterretan uzten zuten. Errepublikaren denboran alkate izandakoa eta maistra bat hil zituzten. Lehenengo atxilotu egin zituzten, ez zituzten hil nahi, baina behartu egin zieten.

  • Jesus Amado Larraza Gerra Zibila Etxarrin

    Jesus Amado Larraza Lizarraga (1918) Etxarri Aranatz

    Gerra Zibilak Etxarrin giro ezin txarragoa jarri omen zuen. Ezin ikusiak eta mendekuak ugariak izan omen ziren. Halako herri txikia izanik ere 13 bat fusilamendu izan omen zirela adierazten du. Horietako bi kontatzen ditu, Altsasuko Barberito izenaz ezagutzen zutenarena eta basoan lanean ari zen mutil batena, Murillo izeneko harroputz baten mendeku ergela (zergatia kontatzen du). Emakume batzuei ilea moztu ere egin zieten. Erreketeek bere etxe ondoko Maritxu izeneko emakumeari nola moztu zioten deskribatzen du.

  • Gerra garaiko kontuak

    Manolo Campos Castresana (1935) Etxarri Aranatz

    Gerra garaiko alkatea (Barandalla) erreketeen kapitaina izan zen. Garai hartan, Etxarriko lau gizon eraman zituzten, eta hil egin zituzten. Mehatxuak egoten ziren. Etxarrin bi alde zeuden karlistak eta errepublikanoak

  • Gazte bat bizirik bota zuten simara

    Manolo Campos Castresana (1935) Etxarri Aranatz

    Apaizak garai hartan oso gaiztoak ziren. Mugimenduaren aldekoak ziren, eta beraiengatik jende asko hil zuten. Urtero joaten dira hildakoei omenaldia egitera Urbasara. Behin bat bizirik bota zuten, eta gainean graba kamioi bat bota zioten. Garai hartan, kontuz ibili behar ziren esaten zutenarekin.

  • Patxi Oliden Presoek berregin zuten gerran lehertutako zubia

    Patxi Oliden Gonzalez de Txabarri (1923) Orio

    Gerra sasoian lehertu zuten zubia nola konpondu zuten. Hasieran egurrezkoa egin zuten, baina gutxi iraun zuen. Gero, preso hartu zituzten milizianoak jarri zituzten zubia berregiten. Beraz, zubia errepublikanoek apurtu zuten eta beraiek berregin behar izan zuten. Zubiaren obren inguruko azalpenak.

  • Maria Jesus-Ramoni Trabajadoreak, "miseria batean"

    Maria Jesus Legorburu Etxebeste (1923) Ramoni Legorburu Etxebeste (1933) Pasaia

    Gerra garaiko oroitzapenak: tiroketak, soldaduak baserri inguruetan... Ihesean zebiltzan Lezoko bi mutil Arrokaundietan ezkutatu zirela kontatzen dute. Trabajadoreak Hondarribiko bidea egiten ikusten zituzten, "miseria batean". Baserritarrek behiak zelaira ateratzen zituztenean, trabajadoreak behien errapeetara joaten omen ziren esnea hartzera. Preso zeuden soldadu horiek Jaizkibelgo txabola batzuetan erretiratzen ziren.

  • 491 Ibiltzeko baimenak banatzeagatik fusilatua

    Alberto González Acha (1935) Eibar

    Albertoren aitonak, tranbia aereoen erabiltzen duten kojineteen asmatzailea izan zen. La Arboledan egon zen bizitzen denbora batez eta hor jaio zen Albertoren ama ere. Osaba Eugeniok, Eibarko Udalean ibiltzeko baimenak banatzen zituen. Gerra ostean fusilatu egin zuten.

  • Andres Beloki Urreta Baserri inguruan, soldaduek bi bizkaitar hil zituzten

    Andres Beloki Urreta (1927) Bidania-Goiatz

    Behin, inguruko baserri batera zihoala, soldaduekin egin zuen topo. Soldaduek bi lagun zeramatzaten hiltzeko asmotan. Bi haiek bizkaitarrak ziren eta badaki non hil zituzten.

  • Rufina Irazu Anaietako bat preso eta bestea kintak harrapatu

    Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

    Anaietako bat gerrara eraman zuten. Beste anaia-eta Bilbo aldean errenditu ziren, handik atxilotuta Gasteizera, eta gero kartzelara. Ondarretan egon zen 22 hilabetean. Amari hura libre uzteko tratua eskaini zioten, baina ez zuen onartu; herriko fraide batek bai, eta gero hil egin zuten.

  • Pakita Artola Egiburu Aita kartzelan

    Pakita Artola Egiburu (1923) Alegia

    Urtebete pasa zuen kartzelan. Apaiza bat ere kartzelan sartu zuten. Beranduago, aita Donostiako Ondarretako kartzelan eduki zuten. Epaiketa iritsi zenean, amak kartzelako arduradunarekin hitz egin zuen.