Borroka

• Gerra garaian zubi birakaria lehertu zuten

  Patxi Oliden Gonzalez de Txabarri (1923) Orio

  Gerra garaian zubia apurtu zuten. Zubia biratu egiten zen karga-ontziak pasatzeko. Arozena fabrikara joaten ziren materiala eramatera. Nola leherrarazi zuten zubia biratuta zegoen unean. Leherketaren ondorioak eraikinetan.

• Presoek berregin zuten gerran lehertutako zubia

  Patxi Oliden Gonzalez de Txabarri (1923) Orio

  Gerra sasoian lehertu zuten zubia nola konpondu zuten. Hasieran egurrezkoa egin zuten, baina gutxi iraun zuen. Gero, preso hartu zituzten milizianoak jarri zituzten zubia berregiten. Beraz, zubia errepublikanoek apurtu zuten eta beraiek berregin behar izan zuten. Zubiaren obren inguruko azalpenak.

• Frontea Eibarren zazpi hilabetez

  Enrike Bernedo Elkoro-Iribe (1926) Eibar

  Erreketeek Gipuzkoa osoa hartu zuten baina Eibarren erresistentzia handia aurkitu zuten. Frontea egon zen bertan zazpi hilabetez. Eibarko herriak "En defenda de la democracía y la libertad" jartzen duen harri handi bat merezi duela uste du Enrikek.

• Durangoko bonbardaketa ikusi zuen

  Enrike Bernedo Elkoro-Iribe (1926) Eibar

  Durangoko bonbardaketan Gernikan baino pertsona gehiago hil zirela uste du Enrikek. Zaldibartik ikusi zuen bonbardaketa. Gasteiztik irteten ziren hegazkinak eta Santurtzin zeuden itsasontziak bonbardatzen zituzten. Egun batean, Bilbon buelta eman eta Durangora heltzean bonbak bota zituzten. Errepublikanoek 3 edo 4 kaza errusiar bakarrik zituen. "Txatoak" eta "moskak" deitzen zieten. Azkarrak ziren baina gutxi zituzten. Durango larunbat batean bonbardatu zuten. Elizako aldarean jausi zen bat. Dozena bat eibartar hil ziren bertan, Muñoakoen aita besteak beste.

• Miliziano batek bizitza salbatu zion

  Enrike Bernedo Elkoro-Iribe (1926) Eibar

  Behin Zaldibarren miliziano baten bizia salbatu zionekoa kontatzen du. Frontea erretiratzen zebilen eta lagun batekin joan zen ikustera. Bat-batean bi hegazkin agertu ziren eta metrailatzen hasi ziren. Miliziano bat Enrike hartu eta erreka ertz batera bota zuen. Egun berean bonbardatu zuten Gernika.

• Hegazkinak Elorrio bonbardatzen

  Iñaki Gallastegi Gorroño (1928) Elorrio

  Lehenengo bonba plazatik 100 metrora jausi zen. Geroago, egun batean bi bonbardaketa egon ziren: bata goizean eta bestea arratsaldean. Hainbat hildako izan zen. Fonda la Paz txikituta geratu zen.

• Arrisku handiko lekuan gerra denboran

  Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

  Elorrioko bonbardaketa. Igurixara joan ziren baserri batera. Gero jakin zuten leku txarrenean egon zirela. Hegazkinak zetozenean, kanpandorrean ezkutatzen ziren. Beldur handia pasatzen zuten.

• Hernioko frontea gerra garaian

  Andres Beloki Urreta (1927) Bidania-Goiatz

  Lehenengo tiroak Berastegin hasi ziren. Gero, Hernio aldetik gorriak pasa ziren eta beraien etxea tartean gelditzen zen. Beraien etxeko pagoen atzean gordetzen ziren soldaduak. Beste baserri batean gordeta egon behar izan zuten egun batzuetan.

• Gerra garaiko giroa baserrietan

  Andres Beloki Urreta (1927) Bidania-Goiatz

  Bi anaia gerran ibili ziren. Gizonak arriskuan zeuden eta baserrietan ezkutatuta egoten ziren. Leihoetan koltxoiak jartzen zituzten babesteko. Bi arreba Tolosara eta Zaldibarrera joan ziren.

• Tiro egin zioten belar bila joan zen batean

  Andres Beloki Urreta (1927) Bidania-Goiatz

  Etxean zegoena soldaduei eman behar izaten zitzaien. Etxe ondoko belarra etxera ekartzeko, arriskuan ibiltzen ziren. Halako batean, tiro egin zioten nafarrek. Belar sortari esker libratu zen. Bala ez zuten bilatu.

• Gerra garaiko oroitzapenak

  Andres Beloki Urreta (1927) Bidania-Goiatz

  Gauean menditik soldaduak jaisten ziren baserrira. Egunez gordeta ibiltzen ziren. Gorrien eta nafarren arteko borrokak gogoratzen ditu. Francoren aurka borrokatzen zutenak bizkaitarrak izaten zirela dio. Bertakoak ere joan ziren gerrara. Bi edo hiru anaia ziren etxeetan, bat gerrara joateaz libratzen zen.

• Gernikako bonbardaketaren oroitzapenak

  Andres Beloki Urreta (1927) Bidania-Goiatz

  Eibar eta Elorrion gerra gogorra izan zen. Etengabe hegazkinak pasatzen ziren eguna gogoan du. Gernikako bonbardaketa izan zenean, entzun ere egin omen zuten. Gernika txikitu zutela berehala jakin zuten Zeruko Argia aldizkariaren bitartez.

• Gerra garaiko bizipenak

  Andres Beloki Urreta (1927) Bidania-Goiatz

  Andresen aitak udaletxetik egunkaria ekarri zuen eta ama negarrez hasi zen Gernikakoa jakindakoan. Beste fronte gogorra Ebron izan zen. Hernion ere fronte gogorra izan zen. Ezkutatu egin behar izaten zuten, eta baserriko lanak eten egin zituzten 3 edo 4 hilabetez.

• Anaietako bat preso eta bestea kintak harrapatu

  Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

  Anaietako bat gerrara eraman zuten. Beste anaia-eta Bilbo aldean errenditu ziren, handik atxilotuta Gasteizera, eta gero kartzelara. Ondarretan egon zen 22 hilabetean. Amari hura libre uzteko tratua eskaini zioten, baina ez zuen onartu; herriko fraide batek bai, eta gero hil egin zuten.

• Gerra hasi zenean, Arrateko Ama Birjina Eibarrera nola jaitsi zuten

  Salvador Marzana Amuategui (1918) Eibar

  Tropa frankistak Gipuzkoan barrena sartzen hasi ziren eta frontea Arrate inguruan ezarri baino lehen, miliziano talde batek Ama Birjinaren irudia Arratetik jaistea erabaki zuen. Nazionalak Irukurutzeta, Karakate ingurutik Arrateko Santutegia tirokatzen hasi zirenean 8 laguneko talde bat Arratera igo, Ama Birjina Azitainera jaitsi eta handik ospitaleko kaperara eraman zutela kontatzen du.

• Errepublika garaia; Gerra Zibila

  Timoteo Zuazua Urrutia (1922) Aretxabaleta

  Errepublikaren aldarrikapenaren inguruko gogoetak; Alfonso XIII. Niceto Alcalá Zamora Aretxabaletara etorri zeneko kontuak. Gerra, politika kontuak. Euskadiko gobernua. Gerra Zibila Aretxabaletan. Baserri inguruan frontea egon zenean, erreketeak izan zituzten inguruan.

• Frentean postari izanda ikusi zuen lehenengo hildakoa

  Julian Uranga Ugarte (1911) Amorebieta-Etxano

  Gerra garaian, frenteetan postari moduan ibili zen. Orozkora, Morgara... joaten zen. Lehenengo hildakoa Legution ("Villareal") ikusi zuen, hegazkin baten tiroek hilda.

• Bonbardaketaren abisua adarra jota; karobia babesleku

  Jose Bollar Gabiola (1931) Aulesti

  Inguruan bazeuden karobiak. Beraien etxean "kaleroa" zegoen, biribila eta estuagoa. Gernikako bonbardaketaren egunean babesleku gisa erabili zuten. 5 urte besterik ez zituen arren, gogoan du amama zumitzezko aulkian nola eraman zuten. Herriko batek ematen zuen bonbardaketaren abisua, adarra jota: "gau-adarra".

• Bonbak zauritutako lagunak

  Akilina Lasa Arbelaitz (1920) Irun

  Tropak Endarlazatik sartu ziren Irunera, oinez. Tankeak. Soldadu nafarrak. Cara al Sol. Aireplanoak bonba bota zuen, eta hiru lagun zauritu zituen. Beldurra.

• Irun erre zutenekoa

  Akilina Lasa Arbelaitz (1920) Irun

  Asturiarrek erre ei zuten Irun, nazionalak sartu aurretik. Sua eta kea. Tratua saltzera ezin joan. Oraingo gazteei ondo etorriko litzaieke gerra zer den jakitea.