Borroka

Soldaduak baserrietara I: gosetuta
Benita Lauzirika Lauzirika (1931) Amoroto

Gernikako bonbardaketaren aurretik frontea Berriatuan egon zen. Bi aldeetako soldaduak joaten ziren baserrietara. Gose izaten ziren. Amak indaba platerkada jartzen zien, ze aldetakoak ziren begiratu gabe, eta gustura jaten zuten. Etxekoek indaba hondarrak jaten zituzten, ura gehitu eta zopak eginda. Soldaduak konfiantza gero eta handiagoa hartzen joan ziren eta gero eta sarriago joaten zitzaizkien.
Soldaduak baserrietara II: zorriz beteta
Benita Lauzirika Lauzirika (1931) Amoroto

Gerra sasoian baserrira joaten zitzaizkien soldaduek gero eta konfiantza handiagoa hartu zuten eta, azkenean, arropak garbitzeko ere eskatu zioten amari. Arropak zorriz beteta zituzten. Auzokoek putzuan garbitzen zituzten arropak eta ama ez zen ausartu soldaduen arropak han garbitzen, zorriak uretan bizirik geratuko zirelako. Horregatik, lixiba egin zuen soldaduen arropak garbitzeko. Lixiba nola egiten zuten.
Ama onik etorri zen Gernikatik bonbardaketa egunean
Susana Anitua Zenarruzabeitia (1925) Aulesti

Gerraren hasiera. Tropak San Migel aldetik sartu ziren. Gernika bonbardatu zuteneko oroitzapenak. Neba eta biak belarra ebakitzen zeuden. Euren baserria altu dagoenez, hegazkinak gertutik ikusten zituzten. Jendeari erasotzen zietenez, arbolapean gorde ziren. Ama Gernikan zegoen, baina onik itzuli zen.
Elorrioko bikote bat euren etxean ezkutatuta
Susana Anitua Zenarruzabeitia (1925) Aulesti

Amak Elorrioko senar-emazte batzuekin harremana zuen, haien maizterrak izan zirelako. Gerra sasoian euren baserrian egon ziren ezkutatuta, alaba Jaurlaritzako arduradun batekin ezkonduta zegoelako. Hegazkinak zetozenean, denak ezkutatzera joaten ziren eta emaztea pianoa jotzen geratzen zen.
Hiru neba gerran
Susana Anitua Zenarruzabeitia (1925) Aulesti

Hiru neba ibili ziren gerran: nagusiena milizianoekin, bigarrena txofer lanetan Jaurlaritzan eta gazteena falangistek eraman zuten, 18 urte bete gabe. Hanka-orpoa hondatuta baimenarekin etorri zen etxera. Sendatu zenean, ez zuen frontera itzuli nahi. Suertez, gerra bukatu zen bien bitartean. Aulestin baziren frontera ez joatearren ezkutatutako mutilak ere.
Senarra sei urtez soldadu
Susana Anitua Zenarruzabeitia (1925) Aulesti

Gerrateak interes handiegirik ez jartzeko adinean harrapatu zuela bera dio. Senarrak, berriz, sei urte egin zituen gerran eta, horren ostean egin zuen banderaren zina. Hasieran nazionalistekin joan zen, baina harrapatu egin zuten eta gero frankistekin ibili zen. Eibarrera bizikletan joaten zen, han neskame zegoen arrebarengana.
Hoditerian babestu hegazkinen bonbetatik
Jon Ander Zurikarai Atxa-Orbea (1933) Zaldibar

Errepublika garaian jaio ziren askok daukate izena euskaraz. Hala ere, gerra sasoian gauzak asko aldatu ziren. Aita, esaterako, trintxerak egiten ibili zen Galdaramiñon. Ama eta seme-alabak, ostera, bide azpiko hoditerian ezkutatzen ziren hegazkinen bonbetatik babesteko. Ihesi zihoan Eibarko jendea hartu behar izaten zuten baserrietan.
Lehenengo tiro-hotsak Deskargan; Nazionalak Bergaran; iheslariak
Klementa Arregi Lamariano (1924) Bergara

Gerra zibileko bizipenak: lehenengo tiro-hotsak Deskargan; Nazionalak Bergaran; iheslariak.
Lehenengo gerra-istiluak Bergaran
Klementa Arregi Lamariano (1924) Bergara

Nazionalak sartu zireneko kontuak. Lehenengo istiluak Bergaran.
Lehenengo eraso serioa; piperrak harrapatzen soldaduak
Klementa Arregi Lamariano (1924) Bergara

Lehenengo eraso serioa; piperrak harrapatzen soldaduak.
Logroñoko alferez ipurterrea
Klementa Arregi Lamariano (1924) Bergara

Inguruetan ibili zirenen artean, ipurterreena Logroñoko alfereza izan omen zen. Haren inguruko kontuak.
Fronte batetik bestera pasatutakoen istorioak
Klementa Arregi Lamariano (1924) Bergara

Fronte batetik bestera pasatutakoen istorioak.
Baserritarrak behartuta soldaduak laguntzera
Klementa Arregi Lamariano (1924) Bergara

Gauezko patruilak. Baserritarrak behartuta soldaduak laguntzera.
Eraso-egunetan ezkutatuta; kanoikadak sororaino
Klementa Arregi Lamariano (1924) Bergara

Eraso-egunetan ezkutatuta; kanoikadak soroan sartzen ziren.
Gauez fronte batetik bestera berbetan eta bertsotan
Klementa Arregi Lamariano (1924) Bergara

Gauez fronte batetik bestera mezuak bidaltzen zizkioten elkarri bozgorailutik. Bertsotan ere egiten zuten.
Gerra garaian Lekeitio aldera ihesi
Elisa Uriarte Elordi (1935) Ondarroa

Bi urte zituen gerra sasoian. Berak ez du oroitzapenik, baina tiroak botatzen zituztenei "kakati!" deiadar egiten omen zien, etxe atarira irtenda. Etxekoek ganaduen jatekoa gauez prestatzen zutela ere entzun izan du. Azkenean, alde egitea erabaki zuten. Trasteak astoan hartu eta Lekeitio aldeko baserri batera joan ziren.
Gerrako erasoak eta babeslekuak
Nati Bedialauneta Arkotxa (1929) Ondarroa

Gerran, erasoak hasten zirenean, sirenak entzun eta aringa-aringa babeslekura joaten ziren. Gaur egun eskola publikoa dagoen tokian zegoen babeslekua, lur azpian. Mojetako eskolan gurutze gorria jarri zuten, zaurituak sendatzeko.
Bonbak Ondarroan
Arrantza Ondarroan 3 () Ondarroa

Gorriek Ondarroara bonbak botatzen zituztela oroitzen dute. Aita gerrara joan zen ama haurdun zela. Umea jaio eta urte bat eta erdi zuela itzuli zen aita, baina ez zuen umea ezagutu, hil egin zelako. Ama arraina saltzen hasi zen.
Bilbo bonbardatzean babeslekura gordetzera
Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

'Cafe Iruña'ren gainean jaio eta bizi zen Julen. Bi neskame izaten zituzten; euskaldunak, umeak euskaraz ikas zezaten. Bilbon ziren gerra denboran. Gogoan du bonbardaketa eguna. Indabak jaten ari ziren. Hegazkinen hotsa entzutean Albiako babeslekura joan ziren. Arana Goiriren etxearen eta Justizia Jauregiaren ondoan zegoen. Abokatu kideek esan izan diote: "Begira Julen, predestinatua hengoen".
Gernikako bonbardaketa
Natividad Aranberri Laskurain (1915) Soraluze

Gernikako bonbardaketa. Gauez ihes egin eta Bilborako bidea hartu zuten. Bilbon Soraluzeko ezagun bat aurkitu eta orduko ibilerak. "Gu gorrixak ikusittakuak gara, e?...."