Borroka

• Guda Zibilean Saseta bataloiko gudariak Zabaleko baserrian afaritan eta lotan

  Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

  Guda Zibila etorri zenean, osaba Bitturio fraidea Zabaleko baserrian euki zuten aldikada baten. Fraideak komentuan arriskuan zeudela esanda etorri zen baserrira (gorrien beldur). Elgetako frontea apurtuta, guda baserriraino heldu zenean, soldadu milizianoek, baserrira etorrita, ea noiz ebakuatu behar zuten esaten zieten, baina Saseta Bataloiko gudariek, ostera, milizianoei ez egiteko jaramonik, eta etxean geratzeko, etxean geratzea seguruagoa dela, etxetik irten direnak (Bizkaieraz transitiboa: “urten dabenak”) txarto dabiltzala. Auzoko goikoak Gordejuelara joan ziren koinetuaren kamionetaz, baina besteak, auzoko Alejo, goiko Santi eta eurek geratu egin ziren. Iluntze horretan edo hurrengoan Saseta bataloiko gudariak Zabaleko baserrian afaritan eta lotan geratu ziren. Julitaren izekoak oheak eta afaria ere ipini zizkien. Pernil zati itzelekin, tarterakada bi pernil ipini zizkien, eta gudariek tenedorkadan jaten zuten pernil bakoitza taloarekin, ogirik ez zen egoten. Ohera joan zirenean, atea joko zuten lagunen zain zeudela eta berak atea ireki beharko ziela esan zioten gudariek Julitaren aitari. Esan eta egin, goizaldean atea jo. Eta gudarietako bat badaezpada ate ostean fusilarekin zegoela, Julitaren aitak atea ireki zienean, Solluben frontea aputu zela eta Bilbora ihes egin behar zutela zioten gudari lagunak ziren. Eta baserrian arriskuan zegoela eta, eurekin eraman zuten osaba Bitturio fraidea gau ilun baten, Boliña burutik behara, harririk harri, buelta-bueltaka, nondik zihoan ere ikusten ez zuela. Eta Algortan (Trinitarioen komentua han) edo Algortara joateko moduko leku baten utzi zuten.

• Soldaduak ihesean eta moroak zaldi gainean fusilarekin baserrian agertu

  Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

  Goiz hartan hasieran zaratarik ere ez zen entzuten. Bat-batean guda amaitu zela zirudien. Baina Julitaren izekoari (Juanitari), tresnak garbitzen ziharduela leihotik begira zegoela, soldaduren bat erratuta, kontrako norabidean mugitzen zela iruditu zitzaion. Eta hahor (hara hor)! Bat-batean soldadu pila agertu ziren arrapaladan ihesean, euren baserri ondotik, eta eurek beldurretan ateak barrutik itxita, etxera soldaduak sartu ez daitezan, etxera sartuz gero, tiroka hasteko ere kapaz direla eta. Eta leihotik ikusten zituzten, sudurra dariola ere, soldaduak ihesean arrapaladan euren etxe ondotik. Dena tiroa! Eurek beldurretan, eta Kanu txakurra ere, makur-makur eginda, bere habiaren barruan geldi-geldi. Bitartean, etxetik irten beharra izanez gero han lekurik izango zuten galdetzen, Goiko Santirekin Biontzolora joanda zegoen aita agertu zen etxean. Bidean sugoiaren moduan narras ibilita salbatu zutela euren burua esan zuen. Gero, une hartan euren etxean zegoen auzoko Teodorak esaniko moduan, frankistak ziren Bizkanetik behera Sollubetik zetoztenak, zaldi gainean banderekin. Eta etxe ondoko sasi batzuen ostetik moroak agertu zitzaizkien fusilarekin. Euren aitak eta, esnea eskaini zieten. Eta haiek han gorririk zegoen galdetu zieten. Eurek ezetz erantzun zieten, danak joan zirela. Egurren gainean lehortzen utzitako amaren kamisa, jugoi eta arropa zuria errendizio eta entregadako bandera zuritzat hartu zuten, eta ez zieten ezer egin.

• Koban geratuz gero, afusilatu egingo dituztela

  Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

  Errigoitiko Uriko koban babestuta koba bete jende zegoela, Bittoriano Olabarriko etorri zen, han ezin direla arratsaldeko bostetatik aurrera geratu esanez, zertara edo hartara irten egin behar dutela, bostetatik aurrera geratuz gero, fusilatu egingo dituztela. Eta denek handik irten behar, Antzueneko izekoa (hau ere Juanita izenekoa), osaba Lionen (bere senarraren) akordeoia lepoan zuela. Eta Julita eta bere izekoa etxera zetozela, bidean dana balak, da, da, da!, baina eurek aparatzerik ez! Burua makurtuta, arin aurrera! Sartu ziren etxera, eta bere izekoak, arnasa ere falta zuela:”Jesuus! Zelan aparau ez gaituezan!!" Gero, etxe barruan egon ziren. Hegazkinek etxe inguruan metrailatu zituzten hegal guztiak, baina, zorionez, etxeei ez zieten ezer egin.

• Fusilatzeak eta komentuaren eraisketa

  Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

  Errenteria auzoko eta Foruko herritar batzuk fusilatu egin zituzten. Bonbardaketa izan zenean, astoak bakarrik itzultzen ziren etxera Gernikako azokatik, jabeak bertan hil zirelako. Mojarik ez zuten hil, baina komentuko paretak eraitsi egin zituzten.

• Lantegiak konpondu beharra

  Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

  Gernikan lantegi gehienek zutik iraun zuten, bonbardaketa ostean konponketekin hasi ziren, pixkanaka jendea lanean has zedin.

• Munitibarren bonbardaketa

  Jose Manuel Jaio Madariaga (1932) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

  Gernika bonbardatu zuten egunean, leihotik ikusi zituen bonbak erortzen. Munitibar ere bonbardatu zuten.

• Gerrako kontuak

  Edurne Azkorra Ormaza (1932) Getxo

  Gerra garaian soloan tunel bat egin zuten bonbetatik babesteko. Soloan granada bat erori zen

• Gernikako bonbardaketa Errigoitiko baserritik ikusita

  Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

  Julitak hamabi urte zeuzkan orduan. Bere izekoa (Juanita, eurekin bizi zena) astelehenetan beti plazara joaten zen, inoiz faltatu ere ez, baina astelehen horretan astoa kojorik (herren), astoa euki ezean ezin joan, eta ez zen joan. Zarata arraroak hasi ziren goizean, eta lantzean hegazkin bat etortzen zen. Gero arratsaldean hegazkinak hirunen hirunen hasi ziren etortzen, zerbait botatzen zuteneko zarata egiten zuten. Eta enee! Hegazkinak bonbardeatzen hasi direla! Bittoriano neba zaharrena amarekin frantsesa ebagiten zegoen soloan, eta aita idiekin areatzen frantsesa ebagitakoa. Olgetan ibili ziren umeak (Julita euren artean), arriskua ikusita, soloan zeuden idien askan sartu ziren. Bittoriano neba eta ama, hegazkinak etortzen zirenean, karkaban ostuten ziren. Soloan lanean zegoen auzoko Santi ere, eta euren aitari (Antoniori) hegazkinetatik babesteko esaten zion, “grasa” botatzen dabiltzala eta. Baina Santi urak egindako zulo baten tutuz behera ezkutatzen zen bitartean, euren aita hegazkinei begira fumetan (zigarroa erretzen), hareek eurei ezer egingo ez zietelakoan: ”zera egingoskue horreek guri!” Gero Gernika sutan zegoela ikusi zuten. Su gorria dana. Eta Gernikan bizi ziren auzoko batzuen senideak euren auzoan agertu ziren laster.

• Guda zibilean “zer ete dan eta nor ete dan” baserrian bala artean

  Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

  Kalamua, Kanpazar eta Elgetako fronteak apurtuta eta Gernika bonbardatuta, kamioikada soldaduak Gernikarantz etorri ziren frontea egiten (Francoren militarren aurka). Zer ote den eta nor ote den, zer izan behar ote duen, nor izan behar ote duen egon ziren eurek baserrian. Balak hasi ziren, lantzean bala batzuk etortzen ziren, eta ez irteteko etxetik, gerra hasi dela eta. Egun baten iluntzean Julita eta bere izekoa, zestoa (otzara) hartuta, konejuentzako (untxientzako) sekulabelarretan joan, eta balak tik eta tak, tik eta tak, sartzen ziren behean (euren bidean), baina eurek ez zituzten aparau. Zestoaz (otzareaz) euren burua babestuz etorri ziren etxera. “Eneee! Ezin lei joan, gero! Dana dator balie eta!”.

• “Etxea bonbardeuko dabe eta danok hilko gara berton”

  Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

  Etxean zeukaten osaba Bitturio fraidea ikaratu egin zen: “Etxea bonbardeuko dabe (dute) eta danok hilko gara berton, batan batzuk hoba (hobe) urten (irten) bizitzeko”. Bitartean etxe barrenetik, Bolina aldean hegazkinak ibiltzen ziren egunero tarratada hotsean, beti (a)metrailatzen. Hegal guztiak (a)metrailatu zituzten. Hegazkinek motoristak (a)metrailatu gura zituzten. Motoristak kaminoko kantailen barruan ostuten ziren. Hala zeudela, osaba fraideari jaramon eginez, Julita eta bere izekoa Errigoitiko Uriko kobara joan ziren goizean goizeti babesaren bila pitxer bete esne hartuta. Han koba bete jende zegoen, Antzueneko izekoa ere hantxe zegoen. Errekan datorren ura edaten zuten, kutsatuta egongo zena.

• Gudariak Zabaleko baserrian afaritan eta lotan

  Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

  Milizianoak baserritik irteteko eta ebakuatzeko esaten etortzen zitzaizkien, eta auzoko batzuk, Alberto eta, baserritik irten ziren, ganaduak eta dena eraman zuten, Gordejuelara. Baina eurei gudariek etxetik ez irteteko aholkua eman zieten, etxetik irten direnak txarto ikusi dituztela, eta etxean geratuz gero ez dietela ezer egingo. Gauez gudariak afaritan eta lotan geratu ziren euren baserrian, atea joko zuten lagunen zain. Julitaren izekoak oheak eta afaria ipini zizkien, eta tenedorkada bakoitzean pernil zati bi eta taloa jaten zuten. Gero, ohean zeudela, esan eta egin, atea jo. Aitak atea idegi, eta ate ostean badaezpada fusilarekin zegoen gudariaren gudari lagunak ziren, Sollube sutan zegoela eta arin egin behar zutela esanez. Ihesean eurekin eraman zuten baserrian zeukaten osaba Bitturio fraidea Algortara (Trinitarioen konbentua han), baserrian arriskuan zegoela eta. Estropezuka, harririk harri, ilargirik bako gauean eraman zuten. Algortan bertan ez, baina handik hurrean utzi ei zuten osaba Bitturio fraidea.

• Bala artean Kanu txakurra bere habian geldi-geldi

  Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

  Koltxoia leihoetan ipinita eukiten zuten leihotik balarik sar ez zedin. Kanu txakurrak lehenengoan egin zituen ahausiak, pi! pi!, edo holako batzuk, balak hurreratzen zitzaizkionean, baina gero, bere habian ixilik, ahausirik ere ez, geldi-geldi. Julita ondo akordetan da Kanu txakurraz. “Ni ointxe be (oraintxe ere) akordetan naz ahausika bera” dio.

• Soldaduak ihesean eta auzokoak seme gudaria etxean gordeta

  Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

  Goiko Tiadora (Teodora) eurenean zegoen une hartan. Bere gizona Santi eta Julitaren aita goizean goizetik Biontzolora joan ziren, eurei etxetik irteteko esanez gero, han lekua ote zeukaten jakiteko. Bitartean, euren izekoari arraroak iruditzen zitzaizkion goiz hartako lehenengo isiltasuna eta hurrengo soldaduen mobimendu arraroak, soldaduak okertu eta erratuta mobitzen zirela iruditu zitzaion. Eta gero, haor (hara hor)! Soldaduak euren etxe ondotik arrapaladan ihesean ikusten hasi ziren, gero eta soldadu gehiago arrapaladan ihesean, Bilbora nondik joaten den galdezka. Eta auzoko Alejok, tejabanan jarrita, soldaduei Bilbora nondik joaten den esaten zien. Alejo larri eta estu zegoen soldaduak bere etxera sar ez zitezen, gerran gudari-soldadu ibilitako semea, hil dalakoan, bere etxean zulo baten gordeta zeukalako.

• Bonbardaketak iraun zuen artean Arratzun I

  Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

  Bonbardaketak iraun zuen artean baserrian egon zen, Arratzun. Antzinako etxe bat erre gabe geratu zen, eta aitak eraberritu zuenean, hara joan ziren. Ez zegoen ezer, zorriak bakarrik. 12 urte zituen Arratzura joan zirenean, familiakoek ez zieten uzten Errenteriara itzultzen, han hobeto egongo zirelakoan.

• Bonbardaketa osteko gertaerak

  Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

  Gernika bonbardatu zuenetariko bat etorri zen Gernikako plazara, itzultzaile batekin. Esan omen zuen beraiek ez zutela erre Gernika, eta dirua bildu zutela Alemanian Gernikara bidaltzeko. Ez zuten dirurik ikusi Gernikan, agian dena Madrilen geratuko zela dio.

• Bonbardaketak iraun zuen artean Arratzun II

  Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

  Bonbardaketa arratsaldeko hiruretan hasi zen, bazkaldu eta arrapaladan joan ziren baserrira, Arratzura. Zornotzan ere bota zituzten bonbak. Bonbardaketa ostean familien arteko liskarrak hasi ziren: elkar ezin ikusiak, haserreak...

• Errenteriako babeslekua

  Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

  Errenterian babeslekua egin zuten, baina garaiko babeslekuak lau oholekin egiten zituzten. Ama Bilbon egon zen neskame, baina ez zuen gazteleraz ikasi.

• Gerrako kontuak, aita espetxean

  Juan Muniozguren Muniozguren (1935) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

  Gernikako bonbardaketaren egunean, ama ez zen azokara joan. Bi urte zituen Juanek. Aita espetxean egon zen, osabarekin eta auzoko batekin.

• Gerra Zibila Eskoriatzan

  Miren Zubia Zabala (1923) Eskoriatza

  Gerra garaiko kontuak. Milizianoak egon ziren lehenengo; gerora nazionalak sartu ziren. Tropen mobilizazioa. Anaiaren gorabeherak gerra garaian.

• Gerra Zibila; frontea Eskoriatzan

  Miren Zubia Zabala (1923) Eskoriatza

  Gerra garaiko bizipenak. Frontea Eskoriatza inguruan egon zeneko kontuak.