Borroka

  • Feli Etxeberria Galarza Milizianoak Amezketara gerra hasieran

    Feli Etxeberria Galarza (1926) Amezketa

    Gerra hasi zenean, ez zekiten zer zen. Milizianoak kotxez iritsi ziren eta ikara pasa zuten. Alegian zeukaten basea.

  • Jose Mari Igartua San Jose Gerran bonbak Soraluzen

    Jose Mari Igartua San Jose (1930) Soraluze

    Kartzela Errege Etxearen barruan zegoen: gerra garaian, herritar ugari egon ziren preso bertan. Gerrako oroitzapen gutxi ditu: behin hegazkinak bonba bota zuen herrira eta erreketea hil zuen. Kanoi-fabrika bonbardatzen saiatu ziren tropak, baina ez zuten lortu. Gerra garaian, Joxe Mariren familia osoa joaten zen Untzetara babestera.

  • Juan Migel Gorostiaga Armak jostailu gisa

    Juan Migel Gorostiaga Artetxe (1939) Dima

    Dima ondoan, Ilunben, Gerra Zibilean eman zen borrokaz hitz egiten du. Borroka horren ostean, hainbat arma eta bonba geratzen ziren agerian. Beraiek, umeak oraindik, arma horiekin aritzen ziren jolasean. Etxera ere pistolak eramaten zituen, ezkutuan. Aitak ere isilean pistola txiki bat zuen.

  • 1079 Azkoitira tropak sartu zirenekoa

    Maria Asuncion Plazaola Baztarrika (1917) Azkoitia

    Hemeretzi urte zituela sartu ziren tropak Azkoitian; ordurako, anaia gerrara joanda zegoen. Aitaren inguruko anekdota bat kontatzen du. Abertzalea zelako lanetik bidali zuten denbora batez.

  • Joxepa Etxeberria Bengoetxea Haurtzaroa gerraren itzalean

    Joxepa Etxeberria Bengoetxea (1924) Amezketa

    12 urte zituen gerra hasi zenean. Zentralean bizi ziren oraindik. 15 eguneko kontua izango zela esan zuten arren luze iraun zuela dio. Herriko mutilak eraman zituztela dauka gogoan, baita Gaintza bonbardatu zutela ere. Korrika alde egiten zuten ezkutatzera hegazkinak ikustean. 7 urtez egon zen bere senarra frontean. Metrailaz zauritu eta bi hilabetez etxean egon ahal izan zuen sendatzen bizilagunen batek salatu eta frontera itzuli behar izan zuenera arte.

  • Joxepa Etxeberria Bengoetxea Herri txikietako giroa gerra garaian: beldurra, desagerpenak eta komunikazio etena

    Joxepa Etxeberria Bengoetxea (1924) Amezketa

    Herri txikietan garbi jakiten zen nor zen nazionalista, nor karlista, nor liberala... Aldekoak bilatzeko ahaleginetan ibiltzen zirela ere kontatzen du, konbentzitzeko ahaleginetan. Gerra aurrera zihoan heinean, herriak erortzen joan ahala, beldurra nagusitzen joan zen etxean, batez ere seme nagusiak zituztenetan. Gazte asko hil eta desagertu ziren. Nazionalisten gutunak ez ziren etxera iristen; frontera bidalitako jaki edo arropak ere, nekez jasotzen zituzten. Herria gaztez hustu zen.

  • Julita Iturri Guda Zibila baserriraino heldu

    Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

    Apirilaren 26an Gernika bonbardeatu ostean hasi ziren soldaduak etortzen Gernikatik. Nazionalistek (gudariek) eta gorriek, errepublikaren partekoek, Gernika gainean, Maiaga mendian egin zuten frontea, eta nazionalek (Francoren partekoek), hurrengo mendian (Gainadan dio Julitak). Zortzi egunetan egon ziren frontearen ondoan eurek. Etxetik irten behar zutela esaten zieten, baina eurek, gauza guztiak etxean utzita, irtetzeko gogorik ez! Osaba fraidea euki zuten orduan etxean, komentutik etorrita. Beldurrez, fraideak komentutik etxera bota zituzten. Eta osaba fraideak esan zuen etxean denak egoteaz ez zutela ondo egiten, ze etxea bonbardeatuz gero, denak bertan hilko zirela, eta baten batzuk bizirik irtetzeko hobe baten batzuk errefugiora joatea. Julita eta euren izekoa joan ziren goizean Uriko kobara pitxer bete esne hartuta. Koban zeudela etorri zitzaien gizon bat, Errigoitiko seme bat, abisu bat ematen, arratsaldeko bostetatik aurrera koban dagoena afusilatu egingo dutela. Eta kobatik irten egin behar! Euren pitxertxu esnea bota behera, eta badatoz Julita eta izekoa bidean gora, Mataldetik eta basoetatik gora etxera, eta dzii, dzii, dzii ,eta dzii!! Dana balie (bala)!! Hankie (hanka) ipini behar duten lekuan ere, ra!! Balie (bala) sartzen zitzaien!! Eta batek ere aparau ez eurek! Etxera heldu zirenean,… zelan heldu ziren! Euren izekoa ohearen gainean jausi zen zorabiatuta edo larrituta!

  • Julita Iturri Milizianoek etxetik irtetzeko esan eta esan, eta Saseta batailoiko gudariek etxetik ez irtetzeko gomendioa eman

    Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

    Milizianoek, asturianoek (asturiarrek) eta, etxetik irtetzeko esaten zieten, baina eurek gogorik ez. “Bai, urten bidu (irten behar dugu), urten bidu, bidxer (bihar) urtengu (urtengo dugu)!” esanez ibiltzen ziren luzamenduetan. Baina hurrengo egunean berriro nagiak irtetzeko, ze ez zuten etxetik irten gura. Dena (a)metraila, dena hegazkina, dena soldadua hara eta hona! Asturiarrak eta Santandertarrak soldadu gogorrak ziren, milizianoak esaten zitzaien, milizianoak izaten ziren. Eta haiek etxetik irtetzeko esan eta esan ostean, Saseta batailoiko gudariak etorri zitzaizkien haiei jaramonik ez egiteko eta etxean geratzeko gomendioa emanez, etxetik urten daben (irten duten, transitiboa) guztiak ez zebiltzalako ondo. Eurek etxetik irtetzeko gogorik ez, baina etxean geratuz gero, nazionalek (Francoren partekoek) txarto tratatuko zituzten eta hilko zituzten beldur ziren, eta halaxe adierazi zien gudariei. Baina gudarietako batek, etxean geratuta, nazionalek (Francoren partekoek) ez zituztela txarto tratatuko esan zien, eta bera gudan zehar nazionalen bandotik hemengo nazionalisten bandora igarotakoa zela azaldu zien gudariak, hemengo nazionalistek gerra irabaziko zutela pentsatuta egin zuela bando aldaketa. Etxean geratuz gero, ez zituztela txarto tratatuko esan zien gudariak, eta euren gudari batailoia une hartan Boliñan (Errigoitiko auzoa) zegoela. Gero miliziano asturiar eta santandertarrak berriro etxetik irtetzeko esanez etorri zitzaizkienean, gudarien gomendioaz animoa hartuta zegoenez, “¡Nosotros pensaremos cuando evacuar!” erantzun zien Julitaren aitak, eta milizianoek, ez konforme baina, baketan utzi zuten. Eta amak esan zuen: “Hori esan be (ere) eittie (egitea) gizonak, hori esan be eittie! Edozer eitteko (egiteko) be (ere), hori esan be eittie!”

  • Julita Iturri Saseta batailoiko 7 gudari baserrian afaritan eta lotan, eta Bilbora ihesean osaba Bitturio fraidea eurekin eraman

    Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

    Egun hartan euren baserrian gauez lo eurek geratuko zirela esan zieten gudariek. 7 gudari edo geratu ziren gauez. Euren izekoak ipini zizkien oheak eta afaria. Tartera zabal bi pernilez bete-beterik ipini zituen. Haiek jan! (gudariei buruz). Tenedorkada bakoitzean pernil zati bi jaten zituzten! Eurek (Julitak eta etxekoek) jateko gogorik ere ez! Zortzi egunetan kontuxu jan barik egoten ziren eurek! Jatekoa bai, euren izekoak oiloa hil, eta oiloa eta oiloa ipintzen beti, salda garbia esaten zaiona beti. Baina eurek jateko gogorik ez! Eta haiek (gudariek) jan zuten afaria! Gauez inork atea joz gero, eurek badaezpada fusilarekin ate ostean jarri, eta atea ireki beharko zuela esan zioten Julitaren aitari. Eta esan eta egin, gau erdian atea jo. Aitak atea jo zutela esan, eta gudariek, fusilarekin ate ostean jarrita, atea lasai irekitzeko esan zioten. Atea jo zutenek pertsona baten izena esan zuten, ea han zegoen galdetuz. Gudariek ahotsean ezagutu zituzten euren lagunak. Nazionalek (Francoren partekoek) Sollubeko frontea apurtu zutela eta ihes egin behar zutela esaten zetozten. Etxeko osaba fraidea (Bitturio) baserrian arriskuan zegoela eta eurekin eramango zutela esan zuten. Eta eurekin eraman zuten. Igetargi (iretargi/ilargi) bako gaua izan zen, gau iluna, eta estratzatik behera eraman zuten Boliñara (Errigoitiko auzoa), dandarrez harririk harri. Gero osabeak esaten ei zuen halako gaurik inoiz ez duela pasatu, nondik doan ere ez, buelta-bueltaka kaminoraino eraman zutela. Eta gero Algortako komentura eraman ei zuten.

  • Julita Iturri Guda Zibilean Saseta bataloiko gudariak Zabaleko baserrian afaritan eta lotan

    Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

    Guda Zibila etorri zenean, osaba Bitturio fraidea Zabaleko baserrian euki zuten aldikada baten. Fraideak komentuan arriskuan zeudela esanda etorri zen baserrira (gorrien beldur). Elgetako frontea apurtuta, guda baserriraino heldu zenean, soldadu milizianoek, baserrira etorrita, ea noiz ebakuatu behar zuten esaten zieten, baina Saseta Bataloiko gudariek, ostera, milizianoei ez egiteko jaramonik, eta etxean geratzeko, etxean geratzea seguruagoa dela, etxetik irten direnak (Bizkaieraz transitiboa: “urten dabenak”) txarto dabiltzala. Auzoko goikoak Gordejuelara joan ziren koinetuaren kamionetaz, baina besteak, auzoko Alejo, goiko Santi eta eurek geratu egin ziren. Iluntze horretan edo hurrengoan Saseta bataloiko gudariak Zabaleko baserrian afaritan eta lotan geratu ziren. Julitaren izekoak oheak eta afaria ere ipini zizkien. Pernil zati itzelekin, tarterakada bi pernil ipini zizkien, eta gudariek tenedorkadan jaten zuten pernil bakoitza taloarekin, ogirik ez zen egoten. Ohera joan zirenean, atea joko zuten lagunen zain zeudela eta berak atea ireki beharko ziela esan zioten gudariek Julitaren aitari. Esan eta egin, goizaldean atea jo. Eta gudarietako bat badaezpada ate ostean fusilarekin zegoela, Julitaren aitak atea ireki zienean, Solluben frontea aputu zela eta Bilbora ihes egin behar zutela zioten gudari lagunak ziren. Eta baserrian arriskuan zegoela eta, eurekin eraman zuten osaba Bitturio fraidea gau ilun baten, Boliña burutik behara, harririk harri, buelta-bueltaka, nondik zihoan ere ikusten ez zuela. Eta Algortan (Trinitarioen komentua han) edo Algortara joateko moduko leku baten utzi zuten.

  • Julita Iturri Soldaduak ihesean eta moroak zaldi gainean fusilarekin baserrian agertu

    Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

    Goiz hartan hasieran zaratarik ere ez zen entzuten. Bat-batean guda amaitu zela zirudien. Baina Julitaren izekoari (Juanitari), tresnak garbitzen ziharduela leihotik begira zegoela, soldaduren bat erratuta, kontrako norabidean mugitzen zela iruditu zitzaion. Eta hahor (hara hor)! Bat-batean soldadu pila agertu ziren arrapaladan ihesean, euren baserri ondotik, eta eurek beldurretan ateak barrutik itxita, etxera soldaduak sartu ez daitezan, etxera sartuz gero, tiroka hasteko ere kapaz direla eta. Eta leihotik ikusten zituzten, sudurra dariola ere, soldaduak ihesean arrapaladan euren etxe ondotik. Dena tiroa! Eurek beldurretan, eta Kanu txakurra ere, makur-makur eginda, bere habiaren barruan geldi-geldi. Bitartean, etxetik irten beharra izanez gero han lekurik izango zuten galdetzen, Goiko Santirekin Biontzolora joanda zegoen aita agertu zen etxean. Bidean sugoiaren moduan narras ibilita salbatu zutela euren burua esan zuen. Gero, une hartan euren etxean zegoen auzoko Teodorak esaniko moduan, frankistak ziren Bizkanetik behera Sollubetik zetoztenak, zaldi gainean banderekin. Eta etxe ondoko sasi batzuen ostetik moroak agertu zitzaizkien fusilarekin. Euren aitak eta, esnea eskaini zieten. Eta haiek han gorririk zegoen galdetu zieten. Eurek ezetz erantzun zieten, danak joan zirela. Egurren gainean lehortzen utzitako amaren kamisa, jugoi eta arropa zuria errendizio eta entregadako bandera zuritzat hartu zuten, eta ez zieten ezer egin.

  • Julita Iturri Koban geratuz gero, afusilatu egingo dituztela

    Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

    Errigoitiko Uriko koban babestuta koba bete jende zegoela, Bittoriano Olabarriko etorri zen, han ezin direla arratsaldeko bostetatik aurrera geratu esanez, zertara edo hartara irten egin behar dutela, bostetatik aurrera geratuz gero, fusilatu egingo dituztela. Eta denek handik irten behar, Antzueneko izekoa (hau ere Juanita izenekoa), osaba Lionen (bere senarraren) akordeoia lepoan zuela. Eta Julita eta bere izekoa etxera zetozela, bidean dana balak, da, da, da!, baina eurek aparatzerik ez! Burua makurtuta, arin aurrera! Sartu ziren etxera, eta bere izekoak, arnasa ere falta zuela:”Jesuus! Zelan aparau ez gaituezan!!" Gero, etxe barruan egon ziren. Hegazkinek etxe inguruan metrailatu zituzten hegal guztiak, baina, zorionez, etxeei ez zieten ezer egin.

  • Pilar Txopitea Fusilatzeak eta komentuaren eraisketa

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Errenteria auzoko eta Foruko herritar batzuk fusilatu egin zituzten. Bonbardaketa izan zenean, astoak bakarrik itzultzen ziren etxera Gernikako azokatik, jabeak bertan hil zirelako. Mojarik ez zuten hil, baina komentuko paretak eraitsi egin zituzten.

  • Pilar Txopitea Lantegiak konpondu beharra

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Gernikan lantegi gehienek zutik iraun zuten, bonbardaketa ostean konponketekin hasi ziren, pixkanaka jendea lanean has zedin.

  • Jose Manuel Jaio eta Eugenia Eguen Munitibarren bonbardaketa

    Jose Manuel Jaio Madariaga (1932) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

    Gernika bonbardatu zuten egunean, leihotik ikusi zituen bonbak erortzen. Munitibar ere bonbardatu zuten.

  • Edurne Azkorra Gerrako kontuak

    Edurne Azkorra Ormaza (1932) Getxo

    Gerra garaian soloan tunel bat egin zuten bonbetatik babesteko. Soloan granada bat erori zen

  • Julita Iturri Gernikako bonbardaketa Errigoitiko baserritik ikusita

    Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

    Julitak hamabi urte zeuzkan orduan. Bere izekoa (Juanita, eurekin bizi zena) astelehenetan beti plazara joaten zen, inoiz faltatu ere ez, baina astelehen horretan astoa kojorik (herren), astoa euki ezean ezin joan, eta ez zen joan. Zarata arraroak hasi ziren goizean, eta lantzean hegazkin bat etortzen zen. Gero arratsaldean hegazkinak hirunen hirunen hasi ziren etortzen, zerbait botatzen zuteneko zarata egiten zuten. Eta enee! Hegazkinak bonbardeatzen hasi direla! Bittoriano neba zaharrena amarekin frantsesa ebagiten zegoen soloan, eta aita idiekin areatzen frantsesa ebagitakoa. Olgetan ibili ziren umeak (Julita euren artean), arriskua ikusita, soloan zeuden idien askan sartu ziren. Bittoriano neba eta ama, hegazkinak etortzen zirenean, karkaban ostuten ziren. Soloan lanean zegoen auzoko Santi ere, eta euren aitari (Antoniori) hegazkinetatik babesteko esaten zion, “grasa” botatzen dabiltzala eta. Baina Santi urak egindako zulo baten tutuz behera ezkutatzen zen bitartean, euren aita hegazkinei begira fumetan (zigarroa erretzen), hareek eurei ezer egingo ez zietelakoan: ”zera egingoskue horreek guri!” Gero Gernika sutan zegoela ikusi zuten. Su gorria dana. Eta Gernikan bizi ziren auzoko batzuen senideak euren auzoan agertu ziren laster.

  • Julita Iturri Guda zibilean “zer ete dan eta nor ete dan” baserrian bala artean

    Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

    Kalamua, Kanpazar eta Elgetako fronteak apurtuta eta Gernika bonbardatuta, kamioikada soldaduak Gernikarantz etorri ziren frontea egiten (Francoren militarren aurka). Zer ote den eta nor ote den, zer izan behar ote duen, nor izan behar ote duen egon ziren eurek baserrian. Balak hasi ziren, lantzean bala batzuk etortzen ziren, eta ez irteteko etxetik, gerra hasi dela eta. Egun baten iluntzean Julita eta bere izekoa, zestoa (otzara) hartuta, konejuentzako (untxientzako) sekulabelarretan joan, eta balak tik eta tak, tik eta tak, sartzen ziren behean (euren bidean), baina eurek ez zituzten aparau. Zestoaz (otzareaz) euren burua babestuz etorri ziren etxera. “Eneee! Ezin lei joan, gero! Dana dator balie eta!”.

  • Julita Iturri “Etxea bonbardeuko dabe eta danok hilko gara berton”

    Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

    Etxean zeukaten osaba Bitturio fraidea ikaratu egin zen: “Etxea bonbardeuko dabe (dute) eta danok hilko gara berton, batan batzuk hoba (hobe) urten (irten) bizitzeko”. Bitartean etxe barrenetik, Bolina aldean hegazkinak ibiltzen ziren egunero tarratada hotsean, beti (a)metrailatzen. Hegal guztiak (a)metrailatu zituzten. Hegazkinek motoristak (a)metrailatu gura zituzten. Motoristak kaminoko kantailen barruan ostuten ziren. Hala zeudela, osaba fraideari jaramon eginez, Julita eta bere izekoa Errigoitiko Uriko kobara joan ziren goizean goizeti babesaren bila pitxer bete esne hartuta. Han koba bete jende zegoen, Antzueneko izekoa ere hantxe zegoen. Errekan datorren ura edaten zuten, kutsatuta egongo zena.

  • Julita Iturri Gudariak Zabaleko baserrian afaritan eta lotan

    Julita Iturri Arrien (1924) Errigoiti

    Milizianoak baserritik irteteko eta ebakuatzeko esaten etortzen zitzaizkien, eta auzoko batzuk, Alberto eta, baserritik irten ziren, ganaduak eta dena eraman zuten, Gordejuelara. Baina eurei gudariek etxetik ez irteteko aholkua eman zieten, etxetik irten direnak txarto ikusi dituztela, eta etxean geratuz gero ez dietela ezer egingo. Gauez gudariak afaritan eta lotan geratu ziren euren baserrian, atea joko zuten lagunen zain. Julitaren izekoak oheak eta afaria ipini zizkien, eta tenedorkada bakoitzean pernil zati bi eta taloa jaten zuten. Gero, ohean zeudela, esan eta egin, atea jo. Aitak atea idegi, eta ate ostean badaezpada fusilarekin zegoen gudariaren gudari lagunak ziren, Sollube sutan zegoela eta arin egin behar zutela esanez. Ihesean eurekin eraman zuten baserrian zeukaten osaba Bitturio fraidea Algortara (Trinitarioen konbentua han), baserrian arriskuan zegoela eta. Estropezuka, harririk harri, ilargirik bako gauean eraman zuten. Algortan bertan ez, baina handik hurrean utzi ei zuten osaba Bitturio fraidea.