Borroka

  • Gaspar Alvarez Lucio Donostiako konkista

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Gerra garaian Donostiatik atzera-egite agindua etorri zenean pistolak Eibarko udaletxean utzi eta desarmea egon zela kontatzen du. Ondoren, armak Donostiara eraman zituzten berriro konkistatzeko. Donostian ikusi eta bizi izandakoez hitz egiten du Gasparrek. Komandante bat atxilotu eta gero errekan hilda agertu zela gogoratzen du, haren istorioa kontatzen du.

  • Gaspar Alvarez Lucio Larrañaga batailoia

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Gerra hasieran Jesus Larrañaga Txurrukak antolatu zuen erresistentzia Eibarren. Batailoi bati bere izena jarri zitzaiola kontatzen du Gasparrek.

  • Gaspar Alvarez Lucio Gerra hasierako borrokak

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Nahiz eta, Eibarren bazeuden milizia batzuk, Donostian antolatutako miliziak onenak zirela uste zuen Gasparrek. Erasorako milizien berri Donostiako kartzelan zegoela izan zuen eta bertan ikusitakoaren inguruko istorioak kontatzen ditu.

  • Gaspar Alvarez Lucio Estraperlo hitzaren jatorria

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Gaur egun Donostiako udaletxea bezala ezagutzen dugun eraikina "Gran Casino" zen gerra garaian. "Estraperlo" hitzaren jatorria bertan kokatzen du eta hari buruzko azalpenak ematen ditu Gasparrek.

  • Gaspar Alvarez Lucio Bonbardaketa Eibarren

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Eibarko lehenengo bonbardaketa oso ondo gogoratzen du Gasparrek. Hamasei urte zituen orduan eta beldurrak eraginda, jateko gogoa ere galtzen zuela kontatzen du. Bonbardaketetako zaurituak ateratzeko laster antolatu zirela dio Gasparrek.

  • Gaspar Alvarez Lucio Babeslekuak Eibarren

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Eibarren hainbat babesleku egin zituzten gerra hasi zenean. Gogoan dauka Gasparrek Debara joan era zakuak arearekin beteta ekartzen zituztela. Udaletxe azpian ezkutatzen ziren gehienak eta abisatzeko kanpaiez gain kotxe bat sirenarekin ere ibiltzen zen. Eibarren izandako kainoi bat nolakoa zen eta non zegoen azaltzen du.

  • Gaspar Alvarez Lucio Fronterako instrukzioak

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    "Amategi batailoia" Eibarren sortu zen, sozialista eta komunistek sortutakoa izan zen eta Eibarko mendi desberdinetan egon ziren frontean. Soldadutzan ibilitako militarrek ematen zizkieten instrukzioak Astelehena frontoian.

  • Gaspar Alvarez Lucio Otxandioko frontera

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Eibartik "Azaña" batailoira joan zen Otxandiora beldurrez eta Legutioko fronteko istorioa kontatzen du Gasparrek.

  • Gaspar Alvarez Lucio Emakume gutxi frontean

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Frontean emakumerik egoten ez zela dio Gasparrek. Eibarren senarrarekin emakume bat egon izan zen eta Bilbon ere milizianoz jantzita ikusi zuen emakume bat, baina ez zen ohikoa emakumeak frontean ikustea. Erizain edo mediku lanetan ere ez ziren egoten.

  • Gaspar Alvarez Lucio Alderdi guztietako batailoiak

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Alderdi politiko guztiak batera ibiltzen ziren frontean, baina batailoi desberdinak sortzen zituzten. Batailoi desberdinen izenak gogoratzen ditu Gasparrek. Hainbat politiko aipatzen ditu, frankistek hil zituztenak.

  • Gaspar Alvarez Lucio Hegazkinen bonbardaketekin beldurtuta

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Bilboko bonbardaketaren ondoren, nahiz eta, irabazteko motibazioa izan kontrakoek armagintzan zuten nagusitasunak eta, batez ere, hegazkinekin asko beldurtu zuten Gaspar. Alemanen bonbardaketa eta hegazkinetako tiroketak oroitzen du. Bilboko kartzelan sartu eta bertan zeuden frankistak hil zituztela kontatzen du Gasparrek.

  • Gaspar Alvarez Lucio "Arana Goiri" batailoian azken egunak

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Frontera joan zen Bilboko bonbardaketaren ondoren. Lanean hasi zen Deustun, hala ere, hegazkinak pasatzen ziren bakoitzean babeslekuan ezkutatu behar izaten zen Gaspar. "Arana Goiri" batailoira gehitu ziren azkenean. Frontean egindako azken egunak azaltzen ditu.

  • Gaspar Alvarez Lucio Eibartar armaginak

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Armamentu ona izan arren, frankistak hegazkin Alemanekin gailendu egiten zitzaizkien. Ofizial eta armagin tekniko esperimentatuei deitu eta ordaindu egiten zitzaiela kontatzen du Gasparrek. Eibartar asko joan ziren lanera.

  • Asun Anguera Illarramendi Eibarko bonbardaketa

    Asun Anguera Illarramendi (1928) Jose Sarasua Gorrochategui (1923) Eibar

    Gerra hasi zenean Asun oraindik Eibarren zegoen. Lehenengo bonbardaketa izan zenean Asun etxera joan eta babeslekura joan zen etxekoekin. Babeslekua bonbardatu zuten eta beraiekin zeuden ama alabak hil egin zirela gogoratzen du. Getxora ihes egin zuten eta gero Matienara aldatu ziren. Soldaduekin bizi izandako anekdotak kontatzen ditu Asunek.

  • Asun Anguera Illarramendi Durangoko bonardaketak

    Asun Anguera Illarramendi (1928) Eibar

    Durangoko bonbardaketa izan zenean Asunen ama Durangon zegoen eta bizi izandako estutasunez hitz egiten du. Hurrengo bonbardaketa nola bizi izan zuten azaltzen du. Nonbaitera zihoazela hegazkin batetik tiroka errekako beste aldean zeuden guztiak hil zituztela gogoratzen du. Etxera itzuli zenean Eibar nola zegoen azaltzen du.

  • Salvador Marzana Amuategi batailoiaren izena Salvadorren aititaren omenez

    Salvador Marzana Amuategui (1918) Eibar

    Nahiz eta gerra garaian Sozialistek elizaren aurkako ekintzak burutzen zituztela ezaguna zen, hemen kontrako fenomenoa ematen zela kontatzen du Salvadorrek. "Juventudes Unificadas" batailoiko kide zen Salvador. Sozialistak eta Komunistak batzen zituen. Batailoi hari "Amuategi" izena Salvadorren aitonarengandik (Akilino Amuategi) zetorkion. Musikari eta politiko aparta, mitinak euskaraz egiteagatik izan zen ezaguna.

  • Salvador Marzana Munizio desberdinari buruzko azalpenak

    Salvador Marzana Amuategui (1918) Eibar

    Munizio desberdinari buruzko azalpenak: "trazadoras", "rompedoras"... Goizeko lauretan jaikitzen ziren hegazkinek eraman behar zituzten munizioak prestatzeko.

  • Salvador Marzana "Comité de No Intervención" zelakoaren traizioa

    Salvador Marzana Amuategui (1918) Eibar

    Gerra zibilaren ia amaierara bitartean irabazle irtengo zirenaren ustea zuten. Hala ere, Frantziako gobernuak Francoren alde agertu etaTxekiarrek eta Errusiarrek alde egin zutenean, babesik gabe geratu zirela kontatzen du. Francok aldiz, Italiar, Alemaniar etab. en babesarekin jarraitu zuen aurrera. "Comité de No intervención" zelakoaren traizioaren erruz galdu zutela dio Salvadorrek. 500 hegazkin zituzten Frantziako mugan erasorako prest baina, pilotu eta mekanikoak konzentrazio-esparruan preso hartu zituztela kontatzen du haiek erabilgaitz utziz.

  • Gonzalo Sarasua Arraten bonbak kargatzen

    Gonzalo Sarasua Gorrochategui (1913) Jose Sarasua Gorrochategui (1923) Eibar

    Gerra zibilean, Arraten egon zen hasieran Gonzalo bonbak kargatzen. Bolbora gorriarekin egin zituzten froga batzuen erruz zauritu eta ospitalean egon behar izan zuen. Anaiarentzat tabako paketea zeraman Josek ospitalera lehenengo bonbardaketa gertatu zen unean.

  • 383 Gerra Zibileko frontea 7 hilabetean baserri ondoan

    Euxebi Gisasola Aldazabal (1922) Eibar

    Gerra Zibila hasi zenean Euxebik 14 urte zituen. Gerra zibila nola bizi izan zuten baserrian. Milizianoak Gorostiagatik Usartzara eta handik Akondiara. Reketeak beste aldeko tontorrean. Frontea bertan egon zen 7 hilabetean.

  • 383 Gerrako frontea; familiaren bizimodua erabat aldatuta

    Euxebi Gisasola Aldazabal (1922) Eibar

    Ama, Arrateko Muritzaberri baserrikoa. Gerra zibila zelan bizi izan zuten baserrian. Taloa nola egiten zuten. Hegazkin asko pasatzen ziren eta hasieran beldur pixka bat. Hegazkin bati "Abuelo" esaten zioten egiten zuen zaratarengatik; bonbak jaurtitzen zituen.

  • 383 Gerran parte hartzen zuten bi aldeekin hartu-emana

    Euxebi Gisasola Aldazabal (1922) Eibar

    Milizianoek behiak, oiloak, ardiak... eraman zizkieten. Euren behi bat Gernikan azaldu omen zen eta bueltan ekarri ahal izan zuten. Milizianoek alde egin ostean, reketeak etorri ziren. Aita eta Gorostiagako gizona bidea erakusteko eraman zituzten. Gogoan du garai hartan izeba bat ziza bila joan eta ziza pila bat ekarri zuela. Gerra sasoia beldurrez eta leihoetan koltxoiak jarrita pasa zuten.

  • Jose Mari Kruzeta Gerra garaian Toledon

    Jose Mari Cruceta Alberdi (1930) Eibar

    Frente Popularrak hauteskundeak irabazi zituenean, Toledon ospakizun handia egin zen. Gerra hasi zenean, milizianoak Alcasarrean sartu ziren eta ondoren frankistak sartu ziren irailaren 28an. Oso gauza gogorrak ikusi zituen. Fusilamendu asko egin zituzten.

  • Jose Mari Kruzeta Eibar erretzen ari zenez, etxera

    Jose Mari Cruceta Alberdi (1930) Eibar

    Osabak aitari telegrama bidali zion Eibar erretzen ari zela jakinarazteko. Erreketeen kamioian Toledotik Gasteizera etorri ziren eta handik Eibarrera. Maltzagako zubia apurtuta zegoen. Eibarko hondakinak ketan ikusi zituen.

  • Jose Mari Kruzeta Zinemaren bukaera

    Jose Mari Cruceta Alberdi (1930) Eibar

    Zinemaren kontua Eibarko bonbardaketaren ondorioz bukatu egin zen. 1935ean osabaren esku utzi zuten zinema. Jose Antonio Agirreren laguna zen osaba. Bere aitak ez zuen jarraitu nahi izan. Bonbardaketaren ostean, eszenatokian Amuategi batailoiaren bandera ikusi zuen. Aitak ez zuen zinemarekin jarraitu nahi izan.

  • 561 Eibarko beharginen ospe ona

    Candido Eguren Zabarte (1906) Eibar

    Candidoren anaiak lanpostu ona lortu zuen hasieratik. Cacho izeneko bat Cadizera joan zen eta ondoren, Gerrako ministerioan kargu garrantzitsua izan zuen. Eibarko beharginan eskatu zituen Indalecio Prietok hegazkinetarako. Ospe ona zeukaten Eibarko langileek.

  • 561 Indalecio Prietok deituta abiaziora

    Candido Eguren Zabarte (1906) Eibar

    Indalecio Prietok deituta, abiaziora eibartar asko joan ziren. Batzuk izendatzen ditu.

  • Asun Larraza Solaresera laguntza eske

    Asunción Larraza Zubiria (1914) Eibar

    Eibarren egondako bonbardaketak oso ongi gogoratzen ditu, baita Durango bonbardatu zuteneko eguna ere. Elizara joaten ziren babestera. Kanpaiekin abisatzen ziren bonbardaketak. Bere amak oso gaizki pasatu zuen. Egun batean trenez Bilbora joan ziren, baina bueltatzeko garaian trenik ez zegoela esan eta Solaresera joan ziren lagun batzuengana. Bertan 5 hilabetez egon ziren.

  • Jose Muñoa Gerran, kanoiak eliza ingururantz zuzendurik

    Jose Muñoa Zabaleta (1921) Eibar

    Merkatu Plazan jaten ematen zuten eta garai batean jende asko joaten zen sukaldaria ona zelako. Baina denborarekin konturatu ziren leku arriskutsua zela bertan egoteko, gerran, kanoiak eliza ingururantz zuzendurik egoten zirelako. Don Ziriakoren txaleta elizaren ondoan zegoen eta hura ere kanoiaz jo zuten.

  • Jose Muñoa Eraikina babeslekuaren gainean

    Jose Muñoa Zabaleta (1921) Eibar

    Eusebio La Fuente Eibarko obretan aritzen zen lanean. Egun batean Peperengana joan zen eta berak egindako babeslekuan etxe bat eraiki behar zutela esan zion. Bi kamiokada harri eta zementu sartu behar izan zituzten. Lana, zuloa egiten baino, kentzen zuen lurra non sartu asmatzea zela esaten du.

  • Jose Muñoa Orbeatarren kontaktuak

    Jose Muñoa Zabaleta (1921) Eibar

    Gutxi gora behera bazekiten noiz izango ziren bonbardaketak. Orbeatarrek kontaktua zutela esaten du Pepek; izan ere, Orbea tailerraren inguruan bonbak bota ziren, baina inoiz ez zioten tailerrari eman. Estazio kaleko "Cine Cruceta"-n ere sekula ez zuten bota bonbarik. Eta aldiz, inguru guztian etengabe bota zituzten.

  • Enrike Ardanza Bonbardaketak ama Durangon harrapatu zuen

    Enrike Ardanza Odriozola (1928) Abadiño

    Durangoko bonbardaketa egunean ama egon zen bertan jeneroa saltzen. Santa Maria eliza ondoan zegoen denda batean harrapatu zuen bonbardaketak; mostradorearen azpian sartu eta onik irten ziren bertan zeuden guztiak.

  • Deogracias Sarrionandia-Ibarra Ama Durangoko bonbardaketan hil

    Deogracias Sarrionandia-Ibarra Irigoien (1924) Abadiño

    Deograciasen ama Durangoko bonbardaketan hil zen. Ama egunero joaten zen esnea saltzera Durangora. Ondoko baserriko bat joan zitzaien Bilbora ama hil dala esaten. Goitik behera beltzik jantzi zuten Deogracias.

  • Jose Gastelu-Urrutia Borroka latzak Eibar inguruan eta Saibin

    Jose Gastelu-Urrutia Arabio-Urrutia (1922) Abadiño

    Tiro-hotsa entzuten zen gerra sasoian. Borrokak zazpi-hilabete edo iraun zituen Eibarren eta Saibitik pasatzea ere asko kostatu zitzaien. Behin Intxorta hartu zutenean denak pasatu ziren ilaran.

  • Jose Gastelu-Urrutia Gerra sasoian, jende asko joan zen Santander aldera

    Jose Gastelu-Urrutia Arabio-Urrutia (1922) Abadiño

    Eurek ez zuten etxetik irten behar izan, baina asko Santander aldera joan ziren ganaduekin. Milizianoek etxeak hartzen zituzten eta baita ganaduak ere. Frontea Eibarren egon zen artean, Berrizko baserri-etxe batean egon ziren. Nazionalak sartu zirenean jende asko sartu zuten kartzelara.

  • Mari Arrieta eta Benedi Garate Durangoko bonbardaketa hil zen Mariren ahizpa

    Mari Arrieta Jainaga (1933) Benedikta Garate Etxebarria (1928) Abadiño

    Gerra garaian Aramaiora eta Arratiaraino joaten ziren Benediktaren senideak errotara. Marik kontatzen du bere aitak anaia nola eraman zuen medikuarengana gauez bizkarrean Aramaioraino. Mariren ahizpa Durangoko bonbardaketan hil zen, esnea banatzera joanda. Bonbardaketako oroitzapenak.

  • Teresa eta Mari Paz Bonbardaketa

    Teresa Bengoa Azula (1930) Mari Paz Elorriaga Garitaonandia (1932) Abadiño

    Gerra sasoian, bonbardaketak Durangon harrapatu zituen asko bertan hil ziren. Teresaren familiak babesleku moduko bat egin zuen etxe parean. Hala ere, inguruan ihesian zebiltzan beste asko bonbardaketak harrapatu zituen.

  • Teresa eta Mari Paz Gerra sartu zenean etxetik irten behar

    Teresa Bengoa Azula (1930) Mari Paz Elorriaga Garitaonandia (1932) Abadiño

    Matienako zubia dinamitaz bota nahi zuten, Francoren aldekoak pasa ez zitezen. Horregatik, etxetik irten behar izaten zuten gurdia beteta. Teresaren familia, esaterako, Sarrira joan zen.

  • Anastasio, Paul eta Edurne Anaiaren hileta Durangoko bonbardaketaren egunean

    Edurne Astigarraga Landaluze (1927) Paul Astigarraga Landaluze (1925) Abadiño

    Durangoko bonbardaketaren egunean, martxoaren 31n, 18 urteko anaiaren hileta izan zuten. Orduan goizeko 10etan izaten ziren hiletak. Zain zeudela, orduantxe hasi ziren Durango bonbardatzen. Hegazkinetatik paperak botatzen zituztela iruditzen zitzaien. Lurra jo zutenean zarata entzun zuten. Bonbak zer ziren ere ez zekiten. Arreba zaharrena arratsaldean Durangora bueltan zihoala metrailatu egin zuten eta bizi guztirako herren geratu zen.

  • Bittor Garaigordobil Gerran "kamillero"

    Bittor Garaigordobil Berrizbeitia (1915) Abadiño

    Gerra hasi zenean, etxetik entzun zitzaketen kanpoko tiro-hotsa eta gainerakoak. Bere edadeko gehienak eta zaharrenak hartu eta Gasteizera eraman zituzten. Abadiñoko udaletxean izandako errakuntza bat tarteko, urtebete beranduagoko kintan joan zen soldadu. Abadegaia zenez, osasungintzan ibili zen, armekin barik "kamillero" bezala.

  • Bittor Garaigordobil Emakume batez abusatu zuen soldadua fusilatu

    Bittor Garaigordobil Berrizbeitia (1915) Abadiño

    Gerra Zibilean, abadegaia zenez, armekin barik "kamillero" bezala eroan zuten frontera. Burgosen zuten kuartela eta bertara eraman zituzten. Baina handik hiru egunetara frontera eraman zuten. Dimatik Otxandiora zegoen abiazio-zelaira etorri ziren. Francok Afrikatik ekarritako mairuak ere bazeuden bertan. Horietako batek emakume batez abusatu omen zuen eta bere kideek fusilatu zuten.

  • Bittor Garaigordobil Burdinazko gerrikoa apurtu zutenekoa

    Bittor Garaigordobil Berrizbeitia (1915) Abadiño

    Gerra Zibilean, abadegaia zenez, armekin barik "kamillero" bezala eroan zuten frontera. Dima eta Otxandio artean egon eta gero Orduña aldera joan zen. Alemaniarren abioiak ziren onenak, baina kanoiak italiarrenak ziren onenak erasotzeko. Handik Bizkaia hartzeko frontera pasatu ziren. Goikoetxeak, burdinazko gerrikoa egin zutenetako batek, pasatutako planoak erabili zuten Francoren aldekoek. Bittor ere haiekin ibili zen, betiere derrigortuta, ez zuen eta beste aukerarik izan. Bera Bilboko "libertadore" bat dela aipatzen du ironiaz. Bertokoek zuten abioi bakarra "El abuelo" izenekoa zen, indar gutxikoa. Burdinazko gerrikoa barik, lastozko gerrikoa zela dio.

  • Bittor Garaigordobil Frontean gauza gogor asko ikusitakoa

    Bittor Garaigordobil Berrizbeitia (1915) Abadiño

    Gerra Zibilean "kamillero" bezala ibili zen. Francoren aldekoek eroan zuten derrigortuta. Bilbo hartu zutenean, Santo Domingotik gora hildako asko ikus zitezkeen. Santander eta Oviedotik Galiziaraino joan ziren. Riañon denbora askoan egon zen. Gauza gogor asko bizi eta ezagutu zituen.

  • Bittor Garaigordobil Teruel, Lleida eta Cuencako fronteetan

    Bittor Garaigordobil Berrizbeitia (1915) Abadiño

    Gerra Zibilean "kamillero" bezala ibili zen. Francoren aldekoek eroan zuten derrigortuta. Bizkaitik Galiziaraino joan ostean, Nafarroan egon ziren hilabetez Teruel, Lleida eta Cuencara joan aurretik. Horietan bizi izandakoak kontatzen ditu, Terueleko kanposantuan Abadiñoko seme bat hil zenekoa, adibidez. Cuencan jakin zuten gerra bukatu zela eta zuzenean etorri ziren etxera.

  • Bittor Garaigordobil Otxandioko bonbardaketatik ihesi

    Bittor Garaigordobil Berrizbeitia (1915) Abadiño

    Gerra hasi zenean Bittor Otxandion zegoen, ez seminarioan. Otxandioko bonbardaketako lekukoa da, Andikonako plazan bonbak bota zituztenekoa. Oletako basoetatik lortu zuen etxera onik bueltatzea.

  • Bittor Garaigordobil Mola Franco baino gogorragoa zen

    Bittor Garaigordobil Berrizbeitia (1915) Abadiño

    1936an, gerra hasieran, bonbardatu zuten Otxandio. Neguan barealdia izan eta gero 1937an berriro hasi ziren gogor erasotzen. Bittorren anaia ere orduan hil zuten, traizio bat tarteko. Errekete nafarrak oso gogorrak ziren. Mola Franco baino gogorragoa zen, hasieran Franco ez baitzen izan gerraren buru izateko hautagaia. Mola abioi istripu batean hil zen.

  • Ana Artola Etxeberria Tiro-soinua Larraitz aldean

    Ana Artola Etxeberria (1923) Abaltzisketa

    Gerra garaian, Larraitz aldera kanoiekin egin zuten tiro eta zulo handi bat egin zuten. Soinu ikaragarriak entzuten zituzten bi edo hiru egunetan. Beste behin, soldaduak pasa zirela eta, beldurrez egon ziren. Zein soldadu ziren ahaztu du, militarrak ziren. San Fermin inguruan gertatu zen hori. Tiroak zirela ere, lanean jarraitu zuten, nahiz eta beldurrez egon.

  • Santio Garmendia Garmendia Gerra hasiera

    Santio Garmendia Garmendia (1914) Abaltzisketa

    Nafarrak, falangea eta erreketeak aipatzen ditu. Gerra hasi zen egunean, lagun batekin basoan zebilen harria ateratzen, eta kanoi baten tiroaren soinua entzun zuten. Gaintzatik Abaltzisketara bota zuten kanoikadak Amezketan egin zuen eztanda. Kanoiaren bigarren tiroak soroan zuloa egin zuen; eta, hura entzundakoan, behiak bildu eta etxera bueltatu ziren. Soldaduak Larraitzen egon ziren egun batzuetan, eta gero etxeetara joan ziren mutilen bila. Soldaduak pertsona garbiak zirela uste du.

  • Santio Garmendia Garmendia Gerra garaian Tolosan

    Santio Garmendia Garmendia (1914) Abaltzisketa

    Gerra hasieran, Abaltzisketan bertan geratu zen eta abuztuan, Ama Birjinaren egunean, Tolosara joan zen. Tolosan, ardoa, neska gazteak eta festan bezala ibili zirela dio. Izaskun mendian abioiak tirokatzen saiatzen ziren, Tolosako aitona zahar batek fusila nola erabiltzen zen erakutsi ondoren. Errekete egon zen azarora arte. Orduan soldadu izateko instrukzioa egin zuen Lizarran. Gauean, batak besteari galdetzen zioten etxekoen egoeraz jakiteko. Bere ustez, tartean zeuden nagusiak ziren dena dominatzen zutenak.

  • Santio Garmendia Garmendia Gerrako batailak

    Santio Garmendia Garmendia (1914) Abaltzisketa

    Lizarran, soldadu garaian, ardoa egiteko sasoian, kuartelean erdi mozkortuta zeudela, Inuzente egunean, denak altxarazi zituztela kontatzen du, kontrakoek Gasteiz hartu behar zutelako. Gasteiztik gertu, Legution ("Billerle"), zalditeriako kuartelean, moroekin eta nazionalistekin tiroketa izan zen. Bere aldekoak moroekin komunikatuta zeudela dio.

  • Santio Garmendia Garmendia Gerrako basakeriak I

    Santio Garmendia Garmendia (1914) Abaltzisketa

    Gerra garaian Arabako Legution tiroketaren erdian egon ziren. Batzuk lapurretan ibiltzen zirela dio, Legutioko biltegietan. Mairuek euskaldun bati hanka moztu ziotela kontatzen du. Legution kanoia hiri erdian tiroka ibiltzen zuten; eta sarjentu nazionalistak, aitaren egin ondoren, moroak etorri bitartean eutsi omen zuen.

  • Santio Garmendia Garmendia Gerrako basakeriak II

    Santio Garmendia Garmendia (1914) Abaltzisketa

    Gerran Legution (Araba) zeudela, herriaren sarreran, erreka koskor bat pasatzerakoan, tiroketa izan zen. Orduan ebaki zioten hanka nazionalista bati. Moztutako izterra makalaren puntan jarrita egon omen zen eta ikara sortu zitzaiela dio.

  • Santio Garmendia Garmendia Soldaduek pasatako beldurra

    Santio Garmendia Garmendia (1914) Abaltzisketa

    Gerran soldadu zeudela, arrosarioa errezatzen zuten tarteka. Batzuek "hemen hilko gaituk" pentsatzen zutela dio. Soldadu asko bertan gelditu ziren enterratuta. Buruzagiek apuntatzen zuten nongoak ziren jakiteko-eta.

  • Santio Garmendia Garmendia Gerrako berrien zain. Kartak frontetik

    Santio Garmendia Garmendia (1914) Abaltzisketa

    Gerra garaian, etxekoek gutunen bidez jakiten zuten haien berri. Gurasoak beti galdezka ibiltzen ziren. Amezketako bi neskari gutunak idatzi, eta postontzian biak nahastuta bota zituenean gertatutakoa kontatzen du.

  • Joxe Mari Lertxundi Anaien arteko gerra

    Joxe Mari Lertxundi Zuloaga (1932) Aia

    Anaia zaharrenak gerrara joan ziren, bakoitza bando batera. Gerran, anaia bat preso zegoela, beste anaiari haren guardia egiten aritzea tokatu zitzaion.

  • Axun Zuloaga Gerra Aiara iritsi zeneko oroitzapen tristeak

    Axun Zuloaga Azkue (1922) Ignazio Zuloaga Azkue (1928) Mari Ixabel Zuloaga Azkue (1925) Aia

    Gerra hasieran, ez zuten beldurrik pasa; gerora, ordea, bai. Nazionalak Aian sartu zirenean, Aiako udaletxeko idazkaria jipoitu zuten; gazte batzuk kanposantuan hil zituzten.

  • Miren Odriozola Gernikako bonbardaketatik salbu

    Miren Odriozola Jaio (1919) Ajangiz

    Gernikako bonbardaketan parte hartu zutenek mapa ona zuten: Guardia Zibilaren kuartela eta arma-lantegia ez zuten bota. Bere ama astelehenero joaten zen plazara, baina egun hartan mugimendu arraroak zeudenez ez zen joan. Etxetik ikusi zituzten hirunaka-hirunaka zetozen aireplanoak eta erasoak. Ehiza-hegazkinek oinez zihoazenak erasotzen zituzten.

  • Ignacio Etxarren Aita Afrikan izan zen gerran

    Inazio Etxarren Lakunza (1938) Arakil

    Herriko bizilagunak gauez irtetzen ziren Gerra Zibilean herria zaintzera.

  • Santos Irazustabarrena Ermina Gerra hasieran, Alegiatik ihesi

    Santos Irazustabarrena Ermina (1928) Alegia

    Gerra hasi zenean, aita Azpeitira joan zen ihesi, errepublikazalea zelako. Amonarekin Orendainera joan ziren; eta bere amak, berriz, bi fronte pasa zituen. Aitarengana iritsi zenean, hura bezalakoei zer egiten ari ziren jakinarazi zion eta berarekin bueltan ekarri zuen. Alegiara bueltatzeari esker, ez zuen lana galdu. Garaiz itzuli ez zirenek, berriz, paper-fabrikako lana galdu omen zuten.

  • Pakita Artola Egiburu Senarrak Teruelgo frontea ez zuen sekula ahaztu

    Pakita Artola Egiburu (1923) Alegia

    Pakitaren senarrak gerra garaian pasatakoak gogora ekartzen ditu. Teruelgo frontean bizitakoak bereziki markatu omen zuen, eta beti gogoan izaten zuela dio.

  • Pakita Artola Egiburu Gerra lehenengo egunak Alegian

    Pakita Artola Egiburu (1923) Alegia

    Gerra garaian izan ziren arpilatzeak (sakeoak) eta hilketak. Nazionalak sartu zirenean, bandoa jo zuten zera esanez, 48 ordutan itzultzen ez zirenen etxeak konfiskatu egingo zituztela. Alegian, bonbak bota zituzten gerra hasieran.

  • Luis Haranburu Altuna Gerraostean jaiotakoa

    Luis Haranburu Altuna (1947) Alegia

    Errazionamenduaz eta kartillez gogoratzen da. Ekonomia arazoak ere gogoan ditu, baina aitaren ogibidea zela eta (tratularia) denetarik izan zuten etxean. Alegian soldaduen presentziaz gogoratzen da.

  • Felipe Legarra Saizar Soldadu Katalunian gerra garaian

    Felipe Legarra Saizar (1917) Alkiza

    Hogei urte zituela bidali zuten soldadutzara: aurrena, Logroñora; eta, gerora, Guadalajarara. Kamioi gainean eraman zituzten. Lastoa gordetzeko erabiltzen zuten borda batean utzi zituzten. Handik Zaragoza ondotik hasi eta Lleida hartu arte gerran ibili ziren. Urtarrilaren 26an, ibaia biluzik nola pasa zuten kontatzen du.

  • Felipe Legarra Saizar Badajozen eta Cadizen gerra ondorenean

    Felipe Legarra Saizar (1917) Alkiza

    Santo Domingo izeneko herri batean soldadu egon zeneko oroitzapenak kontatzen ditu. Dagoeneko, gerra amaiturik zegoen. Oso ezjakinak ziren. Handik Cadizera eraman zituzten.

  • Felipe Legarra Saizar Cadiztik Afrikara gerra ondoren

    Felipe Legarra Saizar (1917) Alkiza

    Hainbat abererekin batera, itsasontzi handi batean sartu zituzten Melillako bidean, soldadutza egiten zegoela. Melillatik Targuiserainoko 200 kilometroak oinez egin zituzten, eta Felipek hiru mandoren ardura zeraman.

  • Inaxio Zabala Goikoetxea "Villafranca del Penedés" pasahitza

    Inaxio Zabala Goikoetxea (1921) Altzo

    Gerra garaian, Ollaunen zeuden gorriei janaria eramatea tokatu zitzaion Inaxiori. Haiengana inguratzeko, pasahitza "Villafranca del Penedés" zen. Behin hegazkina pasa zen haien gainetik; errekisatutako materiala zeukaten han. Behin perretxiko bila zebilela, tirokatu egin zuten, baina ez zioten eman.

  • Valeriana Zabala Goikoetxea Bonbak botatzen zituztenean nola ezkutatzen ziren

    Valeriana Zabala Goikoetxea (1925) Altzo

    Karlistak Altzon sartzerako, gorriek alde egin zuten. Etxetik ez ateratzeko esaten zieten. Aita soldaduei janaria eramatera joan zen batean gertatutakoa gogoan du. Bonbak botatzen zituztenean, Altzoko elizan edo etxeko ukuiluan ezkutatzen ziren.

  • Valeriana Zabala Goikoetxea Tiroak, soldaduak eta hildakoak gerra garaian

    Valeriana Zabala Goikoetxea (1925) Altzo

    Gerra garaian, Aldabatxikitik tiroak botatzen zituzten Altzo aldera. Nazionalistak eta karlistak borrokan ibiltzen ziren. Alegian soldaduak deskantsatzen egon zirela gogoratzen du. Tolosako asko hil zituzten gerra garaian. Beldurra pasa zuten.

  • Pepa Bikandi Lemoatxeko bataila

    Pepa Bikandi Ibarretxebea (1922) Amorebieta-Etxano

    Francoren tropak Bilbo hartu eta berehala bueltatu ziren Zornotzara, ganadu eta guzti. Etxean altzari batzuk aizkoraz apurtuta zeuden. "Peña Lemoa"ko batailan Zornotzako gudariak eta asturiarrak borrokatu ziren Francoren kontra.

  • Pepa Bikandi Lemoatxeko gorabeherak

    Pepa Bikandi Ibarretxebea (1922) Amorebieta-Etxano

    Gerra Zibilean, inguruetako bideak laster konpondu zituzten. Gudari asko hil omen ziren "Peña Lemoa"ko batailan. Hiru bider galdu eta berreskuratu omen zuten Lemoatxa. Bilbon sartzeko bide garrantzitsua zen Lemoatik zihoana.

  • juana-lorono Etxetik frontea bistan

    Juana Loroño Beaskoetxea (1923) Amorebieta-Etxano

    Beraien familian inori ez zitzaion ezer pasatu gerran, nahiz eta askotan balak hurbil sentitu. Frontea San Martinen eta "Peña Lemona"n egon zen eta etxetik dena zuten bistan. San Martinetik obus bat bota zieten etxera.

  • Elias Atutxa Soldadutza luzea

    Elias Atutxa Orobiobasterra (1920) Amorebieta-Etxano

    Soldadutza Iruñean hasi zuen. Handik Castellóra; eta, geroago, Teruelera eraman zuten. Fronteko bigarren lerroan egon zen beti, tirorik bota gabe. Bilbon ere egon zen bi urtez, afaldu eta lo etxean egiten zuen.

  • Markos Gerediaga Abioiak ikusi eta ezkutatu

    Markos Gerediaga Bilbao (1925) Amorebieta-Etxano

    Gerran abioiak agertu eta Gernika bonbardatu zutela du gogoan. Zer edo zer ikusi eta tunel batean zelan ezkutatzen ziren amaren ondoan.

  • Emilio Iturriondobeitia Francoren aurkako tropak Larrean

    Emilio Iturriondobeitia Larruzea (1924) Amorebieta-Etxano

    Gerra sasoian, Larreako fraide bat fusilatu zuten, gorozikarra: Aita Roman. Bertan hil zuten, Larreako komentuko hormaren kontra. Larrean Francoren kontrako tropa asko egon zen, ANVkoak esaterako. Francotarren aurka borroka gogorra eduki zuten hauek Pajares inguruan.

  • Emilio Iturriondobeitia Artzentalesen gerra sasoian

    Emilio Iturriondobeitia Larruzea (1924) Amorebieta-Etxano

    Lehenengo Bilbon egon ziren, gero Turtziozen, ostean Villaverden eta azkenik Artzentaleseko baserri batean. Egunero joan behar izaten zuen Emiliok Turtziozera jatekoen bila. Mendirik mendi ibiltzen zen, oraindik lainoa kendu barik zegoenean. Behin, Artzentalesen zeudela, bonbak jaurti zizkieten etxe gainera.

  • Emilio Iturriondobeitia Egunero bonbardaketak

    Emilio Iturriondobeitia Larruzea (1924) Amorebieta-Etxano

    Turtziozera zihoala, txori-habia bat ikustera gelditu zen bidean. Orduantxe hasi ziren Turtzioz bonbardatzen. Txori-habia ikustera joan zelako ez zuen bonbardaketak harrapatu. Egunero botatzen zituzten bonbak: goizeko bederatzietan hegazkin bat pasatzen zen ikuskatzera eta arratsaldean gainontzekoak agertzen ziren bonbak botatzera.

  • Emilio Iturriondobeitia Durangoko bonbardaketa

    Emilio Iturriondobeitia Larruzea (1924) Amorebieta-Etxano

    Durangoko bonbardaketa ikaragarria izan zen. Goizeko zortziak aldera hasi ziren bonbak botatzen. Dena ikusi zuen Emiliok etxetik. Gernikakoa baino gogorragoa izan zen. Durangon jende piloa batzen zen, Ezkurdin, eta hildako asko egon zen egun hartan.

  • Emilio Iturriondobeitia Lehenengoz Larrean bonbak ikusi zituenekoa

    Emilio Iturriondobeitia Larruzea (1924) Amorebieta-Etxano

    Gerra hasi zenean, izekorenean egon zen Emilio, tabernan laguntzen. Behin, Villasanteko familiak behorrekin bidali zuen Emilio Ergoieneko etxe batera bitxiak eramatera. Bidean zihoala, Larrea gainean hegazkin bi bonba bi botatzen ikusi zituen. Orduan ikusi zituen bonbak lehenengoz.

  • Emilio Iturriondobeitia Francoren armada Artzentalesen sartu zenekoa

    Emilio Iturriondobeitia Larruzea (1924) Amorebieta-Etxano

    Abertzaleek ituna sinatu zuten italiarrekin eta euren burua entregatu egin zuten. Orduan, Artzentalesetik alde egin zuten abertzaleek, baina Francotarrak ez ziren sartzera ausartzen. Herriko andre batek joan behar izan zuen euren bila. Beorlegi koronela zegoen euren artean.

  • Sabin Gabiola Zapadoreetan izena emanda boluntario

    Sabin Gabiola Plaza (1918) Amoroto

    Gernika bonbardatu zutenean, hegazkinak ikusi zituzten. Zapadoreetan boluntario eman zuen izena. Gauez lan egin eta egunez lo egiten zuten. Hamar pezeta ordaintzen zioten eguneko. Tabakoa ere ematen zieten.

  • Sabin Gabiola Trintxerak egiten kandelen argipean

    Sabin Gabiola Plaza (1918) Amoroto

    Kandelak erabiltzen zituzten trintxerak egiterakoan argia izateko. Aitzurra eta pikatxoiarekin ibiltzen ziren. Galdakaon denboraldia egin zuten. Eskolak zein babeslekua bonbardatu zituzten. Bonbak botatzen zituztenean, ahoan zerbait izatea komeni izaten zen.

  • Joxe mari olazabal Gerra bat-batean eta bala hankan ezustean

    Jose Mari Olazabal Iñurrita (1928) Andoain

    Gerra bat-batean etorri zen, bonbardaketak bat-batean hasi ziren. Jose Mari jolasean zebilela, bala galdu batek jo zion hankan, falangista batek medikuarengana eraman zuen, eta 15 egunean egon behar izan zuen etxean sendatu arte.

  • Pedro Jauregi Anaien ibilerak gerra garaian

    Pedro Jauregi Sorondo (1922) Andoain

    Gerra garaian enpresak militarizatu egin zituzten. Anaien ibilerak. Andoainen hil zuten gizona. Belabietako borroka. Anaia batek zazpi urte egin zituen langile batailoietan eta denbora horretan ez zuten ikusi. Gero Irunera eraman zuten, eta sukaldari jarri zuten. Hantxe bilatu zuen bikotekidea ere. Anaiaren emazteari buruzkoak: arrautzak saltzera joaten zen.

  • Pedro Jauregi Anaien ibilerak gerra garaian II

    Pedro Jauregi Sorondo (1922) Andoain

    Belabietako borrokan bere hiru anaiak hartu zuten parte. Gau hartan egin zuten alde, Bilbo aldera. Zaharrena bueltatu egin zen, lantegia militarizatu zutenean. Salbokonduktoa egiteko, dardarka komandantzian.

  • Pedro Jauregi Frontea Andoainen; kanoiak garraiatzen

    Pedro Jauregi Sorondo (1922) Andoain

    Frontea Andoainen. Kanpandorrean ametrailadora jarri zuten. Mandoekin ibili ziren, baita bera ere, kanoiak garraiatzen.

  • Pedro Jauregi Anaien ibilerak gerra garaian III

    Pedro Jauregi Sorondo (1922) Andoain

    Anaia baten kontuak. Frontera joateko erniatik ebakuntza egin zioten, 25 urterekin, eta ospitalean hil zen. Beste anaia bat kartzelan izan zen.

  • Pedro Jauregi Baserria bonbek kaltetuta

    Pedro Jauregi Sorondo (1922) Andoain

    Gerra garaian, goiz batean kalera joan zen, eta bueltan izutu egin zen: etxe aurrean goldea txikituta zegoen. Hegazkinek botatako bonbekin, etxea hondatu zen. Konpontzeko nagusiarekin zein akordiora iritsi ziren.

  • Juan Bautista Arruti Soldaduak Goiburun sartu

    Juan Bautista Arruti Iturriotz (1925) Andoain

    Amabirgin Egunako arratsaldean sartu ziren nafarrak Goiburun. Juan Bautista auzoko bati udareak ematera joana zen. Nazionalistek meza egin zuten ermitan. Halako batean, soldaduak fusilekin agertu ziren goiko menditik. Eliz atarian zegoen jendea goitik behera korrika hasi zen, baita Juan Bautista ere. Aitak maindire zuri bat sarde baten gainean jarri eta baserriko teilatuan jarri zuen: "bakea eskatzen omen du horrek". Ilundu arte tiroak izan ziren auzoko baserri batetik bestera: alde batetik nafarrak eta bestetik gorriak. Frontea Buruntza mendira mugitu zen gero. Juan Bautistak 11 urte zituen orduan.

  • Juan Bautista Arruti Soldaduak udareak lapurtzen

    Juan Bautista Arruti Iturriotz (1925) Andoain

    Soldaduak iritsi zirenean, Juan Bautistaren aitak maindire zuri bat sarde baten gainean jarri eta baserriko teilatuan jarri zuen, bakea eskatzeko seinale moduan. Soldaduak udareak lapurtzera joan, eta aitonak marru egin zien ez lapurtzeko. Hurrengo goizean, soldaduek etxera tiro egin zien.

  • Joxe Manuel Erkizia Andoainen fusilatutakoak eta gerrara eramandakoak

    Joxe Manuel Erkizia Uria (1923) Andoain

    Andoainen 20 bat lagun hil zituzten gerra garaian. Gerra hasi zenean, gazteak frontera eraman zituzten, arma gutxi batzuekin. Frontea pixkanaka Andoaina hurbiltzen joan zen.

  • Loren Navarro Gerra azkar bukatuko zelakoan... Baina ez

    Loren Navarro Hombrados (1924) Andoain

    Gerra sortu zenean, aita beldur zen, abertzalea zelako. Burdinazko Gerrikoarekin, gerra azkar bukatuko zela uste zuen. Ez zen hala izan: traizioa, Jaurlaritza erbestera... Asturiaseraino iritsi zen aita, eta preso hartu zuten, itsasoan. Eguberri tristeak izan zirela du gogoan.

  • Delia Huici Gernikako bonbardaketa II

    Delia Huizi Zuñiga (1928) Andoain

    Bonbardaketa hasi zenean, bazkalondoa zen eta etxean zeuden. Pinu artera joan ziren. Lehengusu txikia, Juantxo, negarrez; gero Santanderren hil zen, pneumoniarekin. Santimamiñen ezkutatu ziren anaia eta. Handik batera eta bestera. Gerra bukatu arte ez ziren Andoainera bueltatu.

  • Delia Huici Gernikako bonbardaketa III

    Delia Huizi Zuñiga (1928) Andoain

    Gernikan feria eguna zen. Nola geratu zen. Hiru-lau kilometrora zeuden beraiek. Gauean, dena sutan. Ez ziren joan ikustera. Jendeak korrika alde egin zuen handik. Asko hil ziren.

  • Roke Etxeberria Bi anaia gerran

    Roke Etxeberria Alkain (1928) Andoain

    Anaia "Batallón de Trabajadoresen" egon zen Santander aldean. Bi anaiek egin zuten alde etxetik gerra hasi zenean, Rokek gogoan du aitak anaiari esandakoa arma bat etxera ekarri zuen egunean.

  • Gurutz Ganzarain "Mutilak, urrutitik tiratzen dutela!"

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Belabietako borrokan izan ziren Gurutzen lagun batzuk, baina balio ez zuten armekin. Gerora udaletxean errieta egon zen akats harengatik. Belabietako borrokan egondako mutil bat ziztu bizian etorri zen Andoaina, aurkariek urrutitik egiten zutela tiro esaten. Desabantaila handia zegoen bi bandoen armen artean.

  • Gurutz Ganzarain Gernika gorriek erre omen zuten

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Lehen lan asko zegoen, dena suntsituta eta berregiteko baitzegoen. Gurutz bizikletaz joan zen Gernikara, eta txikituta zegoen. Gernikari buruz izan zituzten lehenengo berriak gezurrak ziren: gorriek erre zutela Gernika esaten zen.

  • Gurutz Ganzarain Gernika alemanek bonbardatu zuten Francoren esanetan

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Gurutzen lagun bat Gernikan egon zen bonbardaketa gertatu zenean: hark izandako bizipenak kontatzen ditu Gurutzek. Gerora, lagun hura Afrikan egon zen, eta han galdetu zioten nork bonbardatu zuen Gernika: ez zuen dudarik izan alemanak eta Franco izan zirela erantzuteko.

  • Gurutz Ganzarain Gernikako bonbardaketatik babesteko, zuloan sartuta

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Gernikan bonbardaketa izan zenean, Gurutzen lagun bat han zen: zulo batean egon zen gordeta etzanda. Bonbardaketaren eguna feria eguna zen Gernikan.

  • Erramun Ansa Belabieta mendiko sarraskia

    Erramun Ansa Zinkunegi (1928) Andoain

    Francok eta Molak planifikatu zuten estatu-kolpea, horrela, Espainiako agintea lortzeko. Belabieta mendian (Gipuzkoa eta Nafarroa arteko mugan) izan zen lehenengo sarraskia. Gudariek ez zuten gerrarako antolamendu sistematikorik, etxez etxe arma bila joaten ziren. Sarraski hartan hil zen lehenengo pertsona andoaindarra zen.

  • Erramun Ansa Gerraren eboluzioaren lekuko etxetik

    Erramun Ansa Zinkunegi (1928) Andoain

    Uztailaren 20-25erako, soldadu nazionalak Andoaina iritsi ziren. Buruntzan sortu zen nazionalen eta gorrien arteko frontea. Nazionalek egurra ematen zieten gorriei. Borrokako gorabeherak etxetik ikusten zituen Erramunek. Azkenean, gorriek alde egin zuten Hernaniko Santa Barbarara, nazionalak atzetik zituztela.

  • Erramun Ansa Gerrako kronika beltza

    Erramun Ansa Zinkunegi (1928) Andoain

    Buruntzatik Hernanira, eta handik Donostiara aurreratu ziren nazionalen tropak. Donostiako borroka gogorra izan zen, sarraski handia egon zen. Donostian bazegoen ganadua hiltzeko leku bat, eta hango gurdi bat gauero ekartzen omen zuten hildakoz beteta hilerrira. Hernaniko leku bati "Cuesta de la muerte" deitzen zaio, ziurrenik hor hiltzen zutelako jendea gerran.

  • Erramun Ansa Koltxoiak gerrako baletatik babesteko

    Erramun Ansa Zinkunegi (1928) Andoain

    Beldurra pasatzen zuten gerran. Oheko koltxoiak leihotik zintzilik jartzen zituzten balatatik babesteko. Baserriko ganaduarentzako lanak ilargitan egiten zituzten.

  • Erramun Ansa Gerrako zertzeladak

    Erramun Ansa Zinkunegi (1928) Andoain

    Tiroketak zirenean, denak gorde egiten ziren etxean. Erramunen familiak etxean dolare handiak zituen. Obus batek baserri bat zeharkatu zuen, barruan lehertu gabe. Gorrien hegazkinek bonba txikiak botatzen zituzten eta haiek eragindako kalteak aipatzen ditu.

  • Erramun Ansa Gerrako bonbak, sirenak eta kanpaiak

    Erramun Ansa Zinkunegi (1928) Andoain

    Aitak erreka gaineko zubiaren azpian babesa prestatu zuen, eta han babesten ziren bonbardaketak zirenean. Bonbardaketak zirenean, sirenak jotzen zituzten; Donostian, adibidez. Nazionalek hiri garrantzitsu bat bereganatzen zutenean, Andoainen kanpaiak jotzen zituzten. Apaizen artean denetik zegoen: nazionalen aldekoak, fusilatutakoak, atzerrira alde egindakoak... Frantziara joan zenetako bat Andoaingo erretorea zen; gerora, Ordiziako artzapez egin zuten.

  • Mari Cruz Sagarzazu Plazaolaren tailerrean metrailadorea

    Mari Cruz Sagarzazu Iturriza (1928) Andoain

    Mari Kruzen etxe ondoan tailer zahar bat omen zen, eta gerra garaian, hantxe jarri omen zuten nazionalek metrailadore bat, Buruntza mendian zeuden 'gorrien' aurka tiro egiteko.

  • Mari Cruz Sagarzazu Bonbardaketak Andoainen

    Mari Cruz Sagarzazu Iturriza (1928) Andoain

    Andoainen izandako Bonbardaketa batean Eguzkitza baserriko morroia hil zutela gogoan du Mari Kruzek. Gau hartan bertan lur eman zioten Mari Kruzen aitak-eta morroiaren gorputzari.

  • Mari Cruz Sagarzazu Tunelak babesleku

    Mari Cruz Sagarzazu Iturriza (1928) Andoain

    Tren txikiaren tuneletan babesten ziren sarritan bonbardaketengandik. Bertaratzeko astirik izan ezean, etxean bertan babesten ziren.

  • Juan Bautista Aizpurua Gerrak bete-betean harrapatu jaio zenean

    Juan Bautista Aizpurua Ormaetxea (1936) Andoain

    Gerra hasi eta 4 egunera jaio zen Juan Bautista. Bataiatu zuten egunean, mitin baten aurretik pasa ziren elizara bidean. Joakin Bermejok bataiatu zuen Juan Bautista, gerratik ihesi joan aurretik. Gauetan, bonbatatik babesteko, ezkutatu egiten ziren eta han haur jaioberria edukitzea arriskutsua zen, negarrarekin salatu egin baitzezakeen non zeuden gainerakoak.

  • Juan Aizpurua Fronteak hamabost egun Borda Berri inguruan

    Juan Aizpurua Otegi (1924) Andoain

    Hamabost egun inguru egin zituen fronteak Borda berri inguruan. Juanek kontatzen du bala batek ia jo zituela, egun horietako batean, eta euren lehengusu Ximonek ere eskapada ederra egin zuela.

  • Juan Aizpurua Bonbardaketak Sorabillan

    Juan Aizpurua Otegi (1924) Andoain

    Sorabilla auzoak dezente nozitu zituen gerraren ondorioak. Eguzkitza baserriko morroia bonbardaketa baten ondorioz erahil zuten.

  • Juan Bautista Barandiaran Mundakan zirela, Gernikako bonbardaketa ikusi zuten

    Juan Bautista Barandiaran Iturriotz (1928) Andoain

    Oriotik Mundakara alde egin behar izan zuten, eta lehenengo Zarautzen pasa behar izan zuten gaua. Mundakan ondo zaindu zituzten. Mundakan zirela ikusi zuten nola bonbardatzen zuten Gernika.

  • Felix Zabala San Estebandik eta kanpandorretik tiroak

    Felix Zabala Zalakain (1928) Andoain

    Gerra denborako oroitzapenak. San Estebandik eta kanpandorretik tiroak botatzen zituzten. Familia guztia ukuiluan gordeta egon zeneko oroitzapenak ditu. Auzoko gizon bat idiekin gauzak garraiatzera behartu zuten soldadu "gorriek". Bueltan, Galardi baserrian egon zen gordeta gizona Felixen familiarekin. Hiru egun Galardin pasata, arto tartean ixilka joan zen etxera. Idiak Galardin gelditu ziren hainbat egunez.

  • Migel Ansa Osaba bat gerran hil

    Migel Ansa Goenaga (1937) Andoain

    Migelen bost osaba gerran ibili ziren. Haietan gazteena, errepublikano-abertzaleekin boluntario joan zen eta Anboto aldean hil zuten. Beste bi osaba Donostia defenditzen ibili ziren. Eta beste bi osaba, berriz, etxean geratu ziren baino frankistek eraman zituzten gero.

  • Migel Ansa Soldaduek etxea miatu

    Migel Ansa Goenaga (1937) Andoain

    Gerra hasierako kontuak. Frontea Buruntzan egon zeneko azalpenak. Bonbardeo edo tiroak sumatzen zituztenean, etxeko sagardotegian gordetzen ziren. Soldadu batek etxea miatu zuenekoa kontatzen du. Idiekin bi bandoetako soldaduentzako materiala garraiatzen ibili zen Migelen osaba bat.

  • Txomin Aranburu Gerran Buruntzatik kalera jaitsi beharra

    Txomin Aranburu Artano (1922) Andoain

    Buruntzako frontean Gipuzkoa osoko gizonak aritu ziren borrokan. Gerra garaian, Buruntzako baserria utzi eta kalera jaitsi ziren behiak hartuta.

  • Txomin Aranburu Gerraren bilakaera Espainian

    Txomin Aranburu Artano (1922) Andoain

    Beldurra zegoen gerra garaian. Anaia frontera eraman zuten, eta gutunak idazten zituen handik. Gerraren bilakaera nola izan zen azaltzen ditu.

  • Martin Aranburu Gurdi azpian bonbetatik babesteko

    Martin Aranburu Artano (1926) Andoain

    Gerran, behin, hegazkin batek hiru bonba bota zituen; beraiek gurdiaren azpian "babestu" ziren. Beraien baserrian, bi kanoikada sartu ziren.

  • Martin Aranburu Ukuiluan babestu baino, hobe kanpoan etzan

    Martin Aranburu Artano (1926) Andoain

    Gerrako erasoetatik babesteko, ukuiluan ezkutatzen ziren, nahiz eta hobe izango zen kanpoan etzanda jarri.

  • Primitibo Arregi Gerrako oroitzapen batzuk

    Primitibo Arregi Arizaga (1932) Andoain

    Gerrako oroitzapenak aipatzen ditu: San Roketik tropak sartu zirenean, etxetik alde egin zuten, Buruntzan bizi baitziren. Anaia gerran hil zen, eta etxetik nola joan zen gogoan du. Tiroak eta soldaduen joan-etorriak gogoratzen ditu, baina umeegia zen hura zer zen ulertzeko.

  • Migel Irazusta Gerran Urnietara egin zuten alde

    Migel Irazusta Larrea (1930) Andoain

    Gerra garaian, Migelen familiak Andoaindik alde egin zuen Urnietara, amaren anaia baten etxera. Hegazkinen bonbetatik nola babesten ziren kontatzen du.

  • Fermin Belamendia Gerrako desorekak eta sorpresak

    Fermin Belamendia Arrillaga (1929) Andoain

    Nazionalek Santa Barbaran kanoia jarri zuten. Alderdi militarretik begiratuta, gorriak ahulak ziren, indar guztia nazionalek zeukaten. Hasieran, gerrak 15 egun iraungo zituela esan zuten; eta 3 urte iraun zituen.

  • Fermin Belamendia Abionetari eraso egitearren, baserriko horman zuloak

    Fermin Belamendia Arrillaga (1929) Andoain

    Gerra garaian, nazionalak egon ziren Andoaingo futbol-zelaian. Nazionalek, gorrien abionetari tiro egin nahian, Ferminen familiaren etxera bota zituzten tiro ugari. Fermin eta anaia etxe parean ari ziren jolasten, baina ez zitzaien ezer gertatu.

  • Fermin Belamendia Gerrako borrokak eta abioneta gorri-gorria

    Fermin Belamendia Arrillaga (1929) Andoain

    Gerran ikusitako borrokak gogoan ditu; bera mutil koskorra izanda, ez zen konturatzen horren larritasunaz. Gerrako bandoen armen artean, desoreka handia zegoen. Gorrien abioneta gorri-gorria zen. Abionetari buruzko anekdotak kontatzen ditu.

  • Maria Kristina Zinkunegi Soldaduei esnea ematen

    Maria Kristina Zinkunegi Irazusta (1936) Andoain

    Maria Kristina jaio eta berehala hasi zen gerra. Ilunabarrean, soldaduak errenkan jartzen omen ziren baserri gainaldean eta esnea partitzen zien amak. Soldaduak Belabitatik Buruntzaldera sartu ziren.

  • 134 Gerra zibila Antzuolan

    Maria Aranguren Alberdi (1922) Antzuola

    Gerra zibila Antzuolan. Deskargatik behera jaitsi ziren soldaduak. Erreketeak sartu ziren lehenengo. Etxetik irteteko beldurra. Mendiz mendi nora joan ziren. Gerrako kontuak; jende asko hil zen.

  • 134 Gerra Antzuolara iritsi, eta jende asko ihesi

    Maria Aranguren Alberdi (1922) Antzuola

    Gerra zibila. Soldaduek herria nola hartu zuten. Frontea zazpi hilabetetan geratu zen Intxorta eta Elgeta inguruan. Bergaratik jende asko ihesi Antzuolako baserrietara. Anaia arteko gerra.

  • 134 Gerra garaiko kontuak

    Maria Aranguren Alberdi (1922) Antzuola

    Antzuolan ez zen batailoirik sortu. 18 urtekoak soldadu eraman zituzten frontera. Bonbardaketarik ez zen egon, baina ingurukoak entzuten zituzten. Jende asko ihesi joan zen. Gerra kontuak. Herritik pasatu ziren soldaduak.

  • 395 Tropak nola sartu ziren herrira

    Luis Anduaga Lamariano (1922) Cecilia Kortabarria Araiztegi (1928) Antzuola

    Tropak nola sartu ziren herrian. Deskargatik behera etorri ziren. Iluntzean sartu ziren soldaduak Antzuolan. Milizianoek atzera egin ahala, zubi bat, komentua... erre zituzten. Frontea Elgetan geratu zen. Nazionalak Antzuolatik pasatu ziren, baina gerora soldadu asko izan zituzten herrian.

  • 397 Francoren tropak Antzuolan

    Cecilia Kortabarria Araiztegi (1928) Antzuola

    Tropa nazionalak sartu zireneko kontuak. Irimoegi auzoan soldaduak egon ziren.

  • 124 Bi belaunaldi, maistra bat

    Purita Zabalo Zabalo (1934) Antzuola

    Antzuola inguruan bonbardaketaren bat izan zen; herri barruan, baita tiroketaren bat ere. Hala eta guztiz, ez zen txikizio handirik izan Antzuolan. Maristen eliza erre zuten. Bi urterekin hasi zen "eskola txikian". Gerra garaian, ordea, eskola eten egin zen, eta gerraostean sei urtera arte eskola berean jarraitu zuen, Maria Barrena maistrarekin. Puritaren alabarik zaharrenak ere maistra horrekin ikasi zuen urtebetez.

  • 1337 Arazorik ez militarrekin

    Begoña Olabarria Zabalo (1928) Antzuola

    Nazionalak etorri zirenean, umeak beste etxe batera bidali zituzten badaezpada, eta gurasoak geratu ziren tabernan. Ez zuten inongo arazorik izan militarrekin. Nazionalak sartu zirenean tiroketak izan ziren Antzuolan, eta norbaitek maristen eliza erre zuen.

  • 1364 Eskolara bazkariarekin

    Andoni Azkarate Larrañaga (1932) Antzuola

    Auzo-eskolan adin ezberdinetako neska-mutilak elkartzen ziren gela berean. Beste auzo batzuetatik ere etortzen ziren ikastera, bazkari eta guzti. Hogeita hamar bat ikasle elkartzen ziren. Antzuolan ez zen guda handirik egon, baina Intxortako frontea bista-bistan zuten. Arrosario igande batean jasan zuten milizianoek erasorik handiena.

  • 1364 Italiarrak eta alemaniarrak Antzuolan

    Andoni Azkarate Larrañaga (1932) Antzuola

    Italiar eta alemaniar soldaduak zeuden Antzuolan. Aita eta senide batzuk Bilbo aldera joan ziren gerrara. Italiar soldaduek laguntzen zieten satsa ateratzen, meriendaren truke. Hildako italiar soldaduak kamioietan eramaten zituzten gauez, ezkutuan.

  • Maria Larranaga Kanoikadak Bergarako ehun-lantegira

    Maria Larrañaga Orbea (1921) Antzuola

    Gerra denborako kontuak. Milizianoek zazpi hilabete egin zituzten Elgetan. Elgetatik kanoikadak botatzen zituzten Bergarako San Antonio auzoko ehun-lantegira. Lantegi horretan soldaduentzako arropa egiten zuten. Kanpazar eta Angiozar aldean jende asko hil zen. Tiro hotsak, kanoikadak... gogoratzen ditu Mariak.

  • Maria Larranaga Aita munizioa garraiatzen

    Maria Larrañaga Orbea (1921) Antzuola

    Gerra denborako kontuak. Mariaren aita gurdia idi-pareari lotu eta soldaduentzako munizioa garraiatzen ibiltzen zen agintzen ziotenean. Behinola, Bergara aldean munizioa utzi eta idiekin goitik behera zetorrela kanoikada bat bota zuten San Antoniora. Idi-parea, beldurtuta, korrika hasi eta etxean agertu zen gurdi eta guzti.

  • Migel_Jauregi Intxortako bonbardaketak etxetik ikusten zituen

    Migel Jauregi () Santos Lizarralde () Antzuola

    Santos Antzuola eta Oñati arteko muga inguruan dagoen Isibu baserrian bizi zen eta gerra garaian Intxorta aldeko bonbardaketak ikusi zituen. Migelek dio denak "Isibu" bezala ezagutzen dutela Santos. Hamar urterekin Santos Antzuolara etorri zen bizitzera, aita bertora etorri baitzen lanera.

  • Patxi Madina Bilbo erori zenean

    Patxi Madina Bengoa (1915) Aramaio

    Bilbo erori zenean, entregatu egin ziren. Oso ondo hartu zituzten. Lagunak nazionalekin zebiltzan, eta sardinak eman zizkieten, mezatik bueltan. Dirua ere bai. Egunean 10 pezeta irabazten zuten. Ez zuten dirua apreziatzen, pentsatzen zutelako diru hark ez zuela balio.

  • Patxi Elejalde Plazaola Abioi batek metrailatu zuen Patxi

    Patxi Elejalde Plazaola (1930) Aramaio

    Hainbat egunetan egon zen frontea Aramaion: Elorrio aldera, gudariak; eta, Aretxabaletara aldera, nazionalak. Gantzagara ihes egin zutenerako, ganaduak galduta zituzten. Txerria bakarrik geratu zen etxean, eta bera tiroz hil zuten, txerritegian zegoela. Ahuntzak zaintzen zegoela, abioi batetik metrailatu zuten Patxi, baina ez zuten asmatu jotzerakoan.

  • Rufina Astola Nafarrate Osaba Madrilen preso

    Rufina Astola Nafarrate (1929) Aramaio

    Gerra denboran, aitari agindu zioten ardiak landa batean biltzeko, eta lapurrengandik defendatzeko pistola bat eman zioten. Etxetik alde egiteko esan zieten, nazionalak zetozela eta. Aita eta osaba bat etxean geratu ziren. Andre eta umeei, ganaduekin Arriolara joateko esan zieten. Osaba tiroz zurituta zegoela, harrapatu eta Gasteizera eraman zuten nazionalek. Osabaren hurrengo berria, handik hil pare batera, Madrilgo kartzela batean preso zegoela izan zen. Ama eta izeba joan ziren bisitatzera.

  • Rufina Astola Nafarrate Abioiek oso baxu egiten zuten eraso

    Rufina Astola Nafarrate (1929) Aramaio

    Arriolan bizpahiru hilabete pasatu zituzten. Francoren abioiek oso baxu egiten zuten hegan erasoaldietan. Gerra bukatu eta berehala, lehengo bizimodura itzuli ziren. Osaba ere laster utzi zuten libre eta itzuli zen etxera.

  • 1598 Amaiur batailoiko gudariak

    Jose Luis Bengoa Etxebarria (1930) Aramaio

    Gerra denborako oroitzapenak. Krutzeta eta San Kristobal aldean zegoen frontea. Goizetan, Amaiur batailoiko gudariak Jose Luisen baserrira joaten ziren gosaltzera. 30-40 gudari inguru joaten omen ziren talo eta esnea edota artoa eta esnea gosaltzera. Baserrian ez zen haientzat adina esne izaten, eta gudariek esnea beste baserri batzuetatik eramaten zuten. Bildotsak, buzkantzak... erosten zizkien. Ondo ordaintzen zien.

  • 1598 Karlistek aita, osaba eta ardiak eraman

    Jose Luis Bengoa Etxebarria (1930) Aramaio

    Gerra denborako oroitzapenak. Karlistek lapurretan egiten zien baserritarrei. Aita, osaba eta ardiak eurekin eman zituzten karlistek. Jose Luisen aita fusilatzekotan eraman zuten, baina hilabetera libre utzi zuten.

  • inaki-larranaga-eta-marina-padilla Berriro soldadutza egitera

    Iñaki Larrañaga Victoriano (1915) Aramaio

    Gerra bukatu zen arte, italiarren batailoian egon zen. Gerra bukatu zenean espainiar batailoi batera pasatu zuten. Etxera itzuli eta urtebetera berriz ere soldadutza egitera bidali zuten, Burgosera. Urtebete inguruko soldadutza egin zuen.

  • inaki-larranaga-eta-marina-padilla Otxandion hasi zen miliziano lanetan

    Iñaki Larrañaga Victoriano (1915) Marina Padilla Boveda (1917) Aramaio

    Gerran frontea etxetik ikusten zen, baina ez zen jausi bonbarik herri barruan. Gorriak mobilizatu zituztenean, Iñaki boluntario joan zen, hartara destinoa aukeratzeko eskubidea zuelako. Otxandion egon zen miliziano, eguneko 10 pezetako soldatarekin. Gernikako bonbardaketa egunean, Iñaki gaixorik eraman zuten anbulantzian Zornotzatik Bilbora. Han izan zuen Gernikakoaren berri.

  • inaki-larranaga-eta-marina-padilla Gorriekin mobilizatuta

    Iñaki Larrañaga Victoriano (1915) Aramaio

    Gorriekin mobilizatu ziren auzoko hiru lagun Otxandioko “Batallón de Zarpadores”en. Telesforo Monzonen anaia zegoen kapitain.

  • inaki-larranaga-eta-marina-padilla Lehenengo tiro eta lubakiak

    Iñaki Larrañaga Victoriano (1915) Aramaio

    Gopegi inguruan entzun zituen lehenengo tiro eta mortero-hotsak. Gero lubakiak egiten jarri zituzten. Frontean borroka gogortu zenean, Otxandiora itzuli ziren.

  • inaki-larranaga-eta-marina-padilla Otxandion erasoa

    Iñaki Larrañaga Victoriano (1915) Aramaio

    Ehiza-hegazkinek Otxandioren aurka eraso egin zutenean, emakume eta umeekin babeslekuetan gordeta, oso gaizki pasatu zuten.

  • Baxilio Ugarte Urrutia Aramaio bi fronteren artean

    Basilio Ugarte Urrutia (1925) Aramaio

    Aramaioko goiko haitzean borroka gogorrak egon ziren. Haitz hori hartu eta Anbotoraino jarraitu zuten nazionalek. Hiru hilabetean egon ziren bertan. Beste aldean, Tellamendin, gorriak zeuden. Aramaio erdian zegoen, eta herritarrak egunez ez ziren kalera irteten ausartzen. Ganaduak errekara-eta, gauez ateratzen zituzten. Ganaduentzako jatekoa ere ilunetan ekartzen zuten. Hiru astez egon ziren egoera horretan. Gorriek ganaduak ostu egiten zituzten jateko.

  • Baxilio Ugarte Urrutia Milizianoak arrautzak erosten

    Basilio Ugarte Urrutia (1925) Aramaio

    Nazionalek Arrasate hartuta zutela, gorrien milizianoek zaintzen zuten Aramaio. “Orden Público” deitzen zieten. Milizianoek eguneko hamar pezetako soldata zuten. Sarritan etortzen ziren etxera arrautzak erostera: dozena batek zazpi txakur handi balio zuen. Etxean babestuta eduki zituzten Legutioko senide batzuk eta Arrasatetik ihes egindako beste bi lagun. Horiek milizianoei saltzen zizkieten etxean egindako artilezko galtzerdiak.

  • Baxilio Ugarte Urrutia Arrasaterako errepidea moztuta

    Basilio Ugarte Urrutia (1925) Aramaio

    Nazionalek Arrasaterako errepidea moztu zuten, eta gorriek Otxandiotik berria egin zuten. Basiliok ez zuen seniderik galdu gerran. Etxean ere ez zuten kalterik izan. Gorriek ganaduren bat eraman zieten, baina ordaindu eta gero.

  • 1624 Bi urtean etxera joan gabe

    Joxe Beitia Oruna (1920) Aramaio

    Soldadu egon zeneko kontuak. Bi urte egin zituen soldadu, etxera bueltatu gabe. Mirandan, soldadu batek agurtu egin zuen, antza, idi-probetan ikusi izanagatik ezagutu zuen. Brigadak, hori ikusita, etxera joateko permisoa eman zion.

  • 1624 Soldadu denborako kontuak

    Joxe Beitia Oruna (1920) Aramaio

    Soldadu denborako kontuak. Nondik nora ibili zen: Logroño, Afrika, Madril... Madrilen ministerioan egon zen denboran, izebaren etxera joaten zen bazkaltzera domeketan. Ministerioan, milizianoak zaintzea egokitu zitzaion.

  • 1624 Gerrako oroitzapenak

    Joxe Beitia Oruna (1920) Aramaio

    Guadalajaran frontean egon zeneko kontuak. Gerra hasi eta geroago eraman omen zuten soldadu.

  • 1624 Gerra Aramaion

    Joxe Beitia Oruna (1920) Aramaio

    Aramaio bonbardatu zutenekoa. Bonba batek Joxeren etxeako teilatura "salto" egin zuen, eta beheko zelaian sartu zen. Untzilla inguruan hildakoak izan ziren.

  • 1625 Otxandio eta Arrasateko plazatara joaten ziren

    Fermin Etxebarria Elorza (1928) Aramaio

    Goizeko lauretan altxatu, astoak kargatu eta farol argiarekin joaten zen amarekin Otxandioko plazara igandero. Egunsentirako plazan egoten ziren. Sagarrak, gaztainak eta okaranak eramaten zituzten. Arrasatera gazta eta esnea eramaten zuten. Gaztaren salmentak dirua ematen zuen orduan. Gogoan du Otxandioko bonbardaketak utzi zuen txikizioa. Etxe asko ikusi zituen apurtuta.

  • 1625 Gerrako larriak

    Fermin Etxebarria Elorza (1928) Aramaio

    Auzoko bat gerran jasotako balazo batengatik hil zen. Ferminek gogoan du arbolapetan zelan gordetzen ziren tiroetatik babesteko. Hortzen artean zotzari eusten zioten, bonben eztandetatik entzumena babesteko. Kurtzeta gainean eroritako bonbak, etxeko kristalak apurtu eta sukaldeko harraskako txorrotak ireki zizkien. Kurtzetatik Tellamendira botatzen zituzten bonbak ikusten zituzten. Tellamendi jota landuta utzi omen zuten nazionalek.

  • 1625 Abioien arteko borroka

    Fermin Etxebarria Elorza (1928) Aramaio

    Behin, lotan zegoela, bonba-hotsak esnatu zuen, sukaldera jaitsi, eta ez zuen inor aurkitu etxean. Gurasoak sasipe batean etzanda zeuden bitartean, umeak etxean negar batean. Beste behin, ehiza-abioi bi ikusi zituen gorrien "Abuelo" abioi ezagunari erasotzen. Aitarekin basora joaten zenean, hor-hemenka aurkitzen zituzten gizonak hilda. Herriko mediku zaharra, hildakoei urrezko hortz-haginak kentzera joaten zen.

  • 1625 Ortura koltxoia bizkarrean hartuta

    Fermin Etxebarria Elorza (1928) Aramaio

    Milizianoak hiru bat egunean egon omen ziren Arraga auzo inguruan. Auzotar batzuek ihes egin zuten, baina Arragaburukoak etxean geratu ziren. Karobian eta gordetzen ziren, baina beti etxe inguruan. Koltxoia bizkarrean hartuta joaten ziren ortura. Aza artean bala galduak nola sartzen ziren ikusten zuten.

  • 1369 Otxandioko bonbardaketa

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Kalean tirorik ez zen izan, baina frontea herriko mendietan egon zen. “El Abuelo” izeneko abioi erraldoia gogoan du, bere italiar banderarekin. Otxandioko bonbardaketa izan zenean, tunel batean gordeta egon ziren herritar asko, oso gertu entzuten baitziren bonba-hotsak.

  • 1369 Abioien beldurrez

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Gerrako abioiak zeruan ikusiaz batera, jendea babestu egiten zen, beldurrez. Andra Mariaren ermitara joaten ziren babesera, hura bonbardatuko ez zutelakoan. Murugain eta Kurtzeta hartu zituzten arte, oso giro larrian bizi izan ziren Aramaioko kalean.

  • 75 Atzeguardia etxean bertan

    Eustakia Agiriano Zuazua (1924) Aramaio

    Atzeguardiako soldaduak etxean eduki zituzten. Bilbotik etorri ziren gorriok, asturiarrak tartean. San Andres gauetik apirilaren 3ra arte egon ziren Untzilla eta Suña inguruetan. Metrailadore eta banderak auzoan, eta inguruak lubakiz josita utzi zituzten. Etxean artatu zuten Belategi mendira zihoan soldadu bat. Hantxe hil zuten soldadu hori.

  • 75 Untzillako dorrean metrailadorea

    Eustakia Agiriano Zuazua (1924) Aramaio

    Nazionalen “Avance”ari Untzillako elizako dorreko metrailadorearekin eutsi zioten aldi batean, soldadu asko hil edo zaurituaz. Aurretik prestatu zuten zulo batean egon ziren gordeta Garaikoetxea eta Palazio baserrietako bizilagunak, “Avance”a etorri zenean. Zulotik ikusi ahal izan zituzten kanoikadek egin zituzten txikizioak.

  • 75 Kanoikadak etxe gainean

    Eustakia Agiriano Zuazua (1924) Aramaio

    Muxibarren zeuden kanoietatik jaurtitako bonbak euren soro eta etxe gainean nola jausten ziren ikusten zuten. Apirilaren 1ean edo 2an izan zen eraso hori.

  • 75 Milizianoak inguruetan lurperatuta

    Eustakia Agiriano Zuazua (1924) Aramaio

    Gauean gordelekutik irten, eurek zerbait jan, eta ganaduak gobernatu zituzten. Hurrengo egunean, ondoko arku biko etxean babestuta zeudela, milizianoek atzera egin zuten. Asturiarrak ikusi zituzten soroan behera odolduta ihesi, birao batean. Etxe inguruan hil eta lurperatu zituzten miliziano batzuk. Bertan jarraitzen omen dute lurperatuta. Eustakik ez daki hildakook ezagunak izango ziren edo ez.

  • 75 Otxandion Santa Marina egunean jasan zuten erasoa

    Eustakia Agiriano Zuazua (1924) Aramaio

    Oraindik tiroak bukaturik gabe, aita ganaduentzako arbia ateratzera joan zen sorora. Santa Marina egunean, ahizpak eta biak etxeko sukaldetik ikusi zituzten abioiak Etxaguengo haitzetik pasatzen Otxandiorantz; handik tiro- eta bonba-hotsak entzuten ziren. Otxandion egin zuten txikizioa ikaragarria izan omen zen.

  • 75 Gernikako bonbardaketaren hotsa

    Eustakia Agiriano Zuazua (1924) Aramaio

    Gernikako bonbardaketaren egunean, eurek soroan zeudela ikusi zituzten Gernikarantz zihoazen abioiak. Geroxeago, hango bonbardaketa-hotsa entzun zuten. Suñatik milizianoek alde egin zutenean, nazionalek hartu zuten haien lekua. Soldadu batek zeraman astoa, Eustaki eta ahizpari erregalatu zien, baina beste soldadu batzuek berriro eraman zuten asto hori.

  • 75 Nazionalek aita hartu zuten gidari

    Eustakia Agiriano Zuazua (1924) Aramaio

    Nazionalek Gasteizen errekrutatu zuten Martin eta Somosierrara bidali zuten. Zorriz josita baina bizirik itzuli zen handik. Ez zituen Martinek behingoz ahaztu gorriekin pasatu zituen larritasunak. Nazionalek, berriz, aita zaharra behartu zuten euren gidari izatera, bandera eskuetan harrarazita.

  • maria-arriaran-larranaga Arrasatetik Oñatira, gerratik ihesi

    Maria Arriaran Larrañaga (1925) Aramaio

    Gerra hasi zenean, Oñatiko Mendi Etxebarri baserrian bizi zen Maria. Frontea baserrian bertan zegoen, eta baserriko familia guztiak Oñatira egin zuen ihes, Mariaren gurasoenera.

  • maria-arriaran-larranaga Aitajauna milizianoetatik ezkutatu

    Maria Arriaran Larrañaga (1925) Aramaio

    Gerra denboran, Arrasaten frontea egon zen. Gerrak ez zuen hain gogor jo Oñatin. Arrasaten milizianoak ibili ziren. Mariaren aitajauna milizianoek ez atxilotzeko errekan ezkutatu zen. Ezkutuan zela, txakurrarekin izandako gorabehera kontatzen du.

  • Julian Astola Argoitia Hiru anaia izan zituen gerran

    Julian Astola Argoitia (1926) Aramaio

    Julianen hiru anaia zaharragoak euskal batailoiekin borrokatu ziren. Gurasoek makina bat negar egin omen zuten, baina hirurak onik itzuli ziren etxera, Langileen Batailoitik pasatu ondoren.

  • Julian Astola Argoitia Oletako bonbardaketa

    Julian Astola Argoitia (1926) Aramaio

    Bonbardaketek ez omen zuten etxe askorik hondatu Oletan. Azkeneko egunean izan zuten bonbardaketarik larriena. Gorriek hildako etsaiei oinetakoak kentzen omen zizkieten, eurek janzteko.

  • Julian Astola Argoitia Garai bateko olak gerrako babesleku

    Julian Astola Argoitia (1926) Aramaio

    Etxetik hurbil ola bat egon omen zen, baina Julianek ez zuen ezagutu lanean. Bere aita, ordea, oroitzen omen zen olako lanekin. Burdin mea olara ekartzen zuten eta burdinurtua Somorrostrora eraman. Oletan sutegiak ere ba omen ziren, baina ez Julianen denboran. Bere auzoari batzuek Olaeta esaten diote eta beste batzuek Oleta. Gerra denboran ola zaharreko arkupetan gordetzen ziren.

  • Julian Astola Argoitia Gerrako aireplano batetik paperak botatzen

    Julian Astola Argoitia (1926) Aramaio

    Gerran zauritutako hamabi soldadu Julianen etxean egon ziren. 1937ko apirilaren 4an Francoren aldekoek aireplanotik paperak bota zituzten. Haietako bat erakusten digu. Egun hartan baja asko eduki zuten nazionalek.

  • Julian Astola Argoitia Lainoei esker, bonbardaketatik salbu

    Julian Astola Argoitia (1926) Aramaio

    "El Abuelo" izeneko gorrien aireplanoaren zarata oraindik gogoan dute Julianek eta emazteak. Italiarren aireplano txikiak zetozenean, Oletan denek zekiten haien atzetik hegazkin bonbaketariak etorriko zirela. Txikiek oso baxu egiten zuten hegan, parajea aztertu ondoren handiei esateko non bonbardatu. Behe-lainoa zegoenean, herritarrak babestuta sentitzen ziren.

  • Felisa Ormaetxea Etxea erre kanoikadaka

    Felisa Ormaetxea Goitana (1928) Aramaio

    Gerra denboran, bi fronteen erdi samarrean geratu ziren Gesalibarreko Eguzkitzan. Zortzi kanoikada bota zizkieten baserrira francotarrek, eta etxeak su hartu zuen. Ahal zutena hartu eta Arrasatera jaitsi ziren.

  • Maria Anjeles Beitia Oruna Bi fronteen erdian, Aramaio

    Maria Angeles Beitia Oruna (1918) Aramaio

    Gerra denboran kanoikada asko sartu zen bere etxe inguruan. Nazionalak jan eske etorri ohi ziren beren baserrira, baina ekarri ere ekartzen zituzten gauzak. Aramaio bi fronteren artean egon zen denboraldi batez; ama kaletik etxera itzuli ezinik egon zen.

  • Valentin Ibabe Gerra nola hasi zen Aramaio inguruan

    Valentin Ibabe Zubizarreta (1918) Aramaio

    Gerra hasi zenean, Valentin etxean zegoen. Uztailaren 18an Gasteiz aldetik etorritako abioi batek Otxandion botatako bonbek hiru lagun hil zituzten. Frankistek aurrera egin zutenean, Aramaio ere bonbardatu zuten. Valentinen anaia bat gerratik libratu zen, baina beste biek behartuta joan behar izan zuten. Gerra bukatu aurretxoan, laugarren anaia ere ia eraman zuten.

  • Valentin Ibabe Mandazain fronterik fronte

    Valentin Ibabe Zubizarreta (1918) Aramaio

    Valentin Asturias, Teruel, Castellon eta Guadalajarako fronteetan ibili zen, besteak beste. Teruelgo hotzak gogoan ditu. 20 hilabete eman zituen gerran, 1937ko abuztuan hasita. Asturiasen "ikusi" zituen lehenengo tiroak, baina bera mandazaina [acemilero] zenez, ez zuen armarik hartu behar izan.

  • Valentin Ibabe Soldadu mandazaina izan zen

    Valentin Ibabe Zubizarreta (1918) Aramaio

    Kanoiak eta munizioak garraiatzen zituen mandoekin. Hirurogeitaka mando eta mandazainekin jardun zuen Valentinek. Kanoi bat mugitzeko, desmuntatuta, zortzi mando behar ziren; eta beste lau, munizioa eramateko. Garagarra eta lastoa jaten zuten mandook. Gerra bukatu eta beste bi urtez Marokon, Xauen-en, egon zen soldadutza bukatzen, han ere mandazain.

  • Pedro Karetxe Urrejola Otxandiotik Oletarainoko bidea

    Pedro Karetxe Urrejola (1930) Aramaio

    Basoko errail-bidearen arrastoa oraindik ikusten da, errailok aspaldi ezkutatu ziren arren. Otxandiotik Oletarainoko bidea gerra aurreko urtean egin zen. Bera mutikoa zen, baina gurdietan erreka-harriak nola ekartzen zituzten gogoan du. Gerrako "abanzean" bide horretatik pasatu ziren.

  • Pedro Karetxe Urrejola Gerrako "abanzea" Oleta auzoan

    Pedro Karetxe Urrejola (1930) Aramaio

    "Abanzea" etorri aurretik, Oletako etxeetan miliziano gipuzkoarrak egon ziren. Kurtzeta gainean tiroketa gogorrak izan ziren. Oletako etxe asko suntsitu zituzten bonbardaketetan. Egun haietan berak ikusitakoak azaltzen ditu.

  • Pedro Karetxe Urrejola Aitajauna "abanzeak" harrapatu zuen

    Pedro Karetxe Urrejola (1930) Aramaio

    Trintxeratan eta karobi zaharretan hobiratutako soldaduak gogoratzen ditu. Aitajauna arditan zela, "abanzeak" harrapatu zuen, eta Zeberioraino eurekin joatera behartu zuten. Kendu ez zizkioten ardiekin, etxera itzuli ahal izan zen. Hamar ardi inguru galdu omen zituen.

  • Elias Galartza Aranguren Etxea sutan eta militarrak tiroka

    Elias Galartza Aranguren (1935) Aramaio

    Hamabi urteko lehengusina Maria, oiloek ateratzen zuten zaratarekin esnatu zen eta berehala iratzarri zituen lotan zeuden guztiak. Sutea oso zabalduta zegoen ordurako, eta ozta-ozta irten ahal izan zuten etxetik. Etxea sutan zegoela, erasotzat hartuta edo, etxe inguruan zeuden militarrak tiroka hasi ziren.

  • Elias Galartza Aranguren Etxea erre, baina gerragatik erre-batzea ezin egin

    Elias Galartza Aranguren (1935) Aramaio

    Etxea erre eta gero, Aurtola auzuneko bi baserritan banandu ziren erretakoan bizi ziren familia biak: Kortazarrenan Eliasena; eta Martenan, osaba-izekorena. Aurtola izenaren jatorria azaltzen du. Gerra sasoiagatik erre-batzea ezin izan zuten egin. 1936ko San Andres eguna zen; eta, etxea erre ondoren, bonbardaketa jasan behar izan zuten. Egun horretan bonba batek Frantzisko Galartza oletarra nola hil zuen kontatzen du.

  • Domingo Iriarte Astola Frontea "armatu

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Gerra denborako azalpenak. Tropak nondik nora mugitu ziren azaltzen du. Aretxabaleta, Arrasate, Kanpazar... aldean soldaduak geratu egin ziren, eta frontea "armatu" zen. Aramaion lau guardia zibil omen zeuden.

  • Domingo Iriarte Astola Murugainen bandera gorria

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Murugain mendian bandera gorria jartzen zuten milizianoek. Hura ikusitakoan, erreketeak kentzera joaten ziren.

  • Domingo Iriarte Astola Milizianoek inguruak hartu

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Gerra denborako azalpenak. Etxean, gurasoak, anaia, arreba eta Txomin zeuden. Beste bi anaia milizianoek deituta joan ziren. Zemendia (azaroa) zen, eta gari-lanak egin zituzten egunez. Gauean, zalaparta handia entzun zuten. Eguna zabaltzean, milizianoak inguruko mendiak hartu zituztela ikusi zuten. Miliziano bat ezaguna zuten, eta harekin izandako elkarrizketa gogoratzen du.

  • Domingo Iriarte Astola Untzillan, ospitalea jarri

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Gerra denborako azalpenak. Milizianoek Suña eta inguruko mendiak hartu zituzten. Untzillan, ospitalea jarri zuten auzoko etxe batean. Milizianoek auzoko etxe batzuk hustu zituzten frontea bertan zegoelako. Txominen familia etxean geratu zen; ez zuten haiek adina arrisku.

  • Domingo Iriarte Astola Untzillatik San Antonio aldera eraso

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Gerra denborako azalpenak. Sakona baserri inguruan bonbak jausi ziren. Untzillako elizatik San Antonio aldera, Gipuzkoako mugara, metrailadorearekin erasotzen omen zuten.

  • Domingo Iriarte Astola Bonbardaketak

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Gerra denborako azalpenak. Abioiak ere bertan ibiltzen ziren, eta beldurrez ikaratuta egoten ziren. Bonbardaketak egoten zirenean, gurasoak eta arreba etxean geratzen ziren; mutilak, berriz, bizilagunen txabola batean babesten ziren ardiekin.

  • Domingo Iriarte Astola Haurra jaio milizianoak auzoan zirela

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Gerra denborako azalpenak. Abadeak ihes egin zuen, eliza apurtu zuten... Auzoan ume bat jaio zen milizianoak ingurua hartuta zuten garaian. Haur hura bataiatzeko zer gorabehera izan ziren kontatzen du.

  • Domingo Iriarte Astola Milizianoak iratan lo

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Gerra denborako azalpenak. Auzoan zeunden milizianoekin zer harreman zuten kontatzen du. Esnea erosi ohi zien milizianoek. Arditegiko iratan egiten zuten lo.

  • 512 Gerra garaiko egoera: baserria jendez beteta

    Zezilia Arenaza Altuna (1922) Aretxabaleta

    Baserria nolakoa zen: logelak. Gerra garaian 25 lagun egon ziren baserrian bizitzen. Bonbardaketak Arrasaten. Kaletik etorritako hainbat familia hartu zituzten beraienean. Kaletik ekartzen zuten ogia, baba-lapikoa...

  • 528 Lantegietako sirenak

    Miren Zuazabeitia Herrasti (1930) Aretxabaleta

    Serenorik ez du ezagutu. Lantegietan sirenak jotzen zituzten irteteko ordua baino lehen. Gerra garaian, sirenak ere jotzen ziren jendea babeslekuetara joateko.

  • 77 Errepublika garaia; Gerra Zibila

    Timoteo Zuazua Urrutia (1922) Aretxabaleta

    Errepublikaren aldarrikapenaren inguruko gogoetak; Alfonso XIII. Niceto Alcalá Zamora Aretxabaletara etorri zeneko kontuak. Gerra, politika kontuak. Euskadiko gobernua. Gerra Zibila Aretxabaletan. Baserri inguruan frontea egon zenean, erreketeak izan zituzten inguruan.

  • Urreta Zubia, Juan Gerrako frontea Aretxabaleta inguruan

    Juan Urreta Zubia (1924) Aretxabaleta

    Soldaduak eta erreketeak Aretxabaletan. Frontea inguruan gelditu zen; alderdi bakoitza non egon zen gordeta. Frontea bertan egon zen bitartean, herriko bizimodua erabat aldatu zen; jende asko baserri aldera joan zen. Noiz hasi zen egoera aldatzen; frontea aurrera mugitzen...

  • Urreta Zubia, Juan Gerra zibila Aretxabaletan

    Juan Urreta Zubia (1924) Aretxabaleta

    Frontea Aretxabaleta inguruan; toponimia. Soldaduak, milizianoak. Errepublikaren aldeko soldaduen arteko deskoordinazioa.

  • 1409 Eskolara oso gutxi joan zen

    Facundo Garai Txintxurreta (1931) Arrasate

    Facundo zen anaiarik zaharrena. Eskolara joateko aukera handirik ez zuen izan, etxean lan asko zegoelako. Gorriak Kanpazartik Bilbo aldera joan ziren.

  • 583 Morteroa Arrasateko okindegian

    Gregori Markaide Pildain (1921) Arrasate

    Udalan frontea zegoen eta Olanen ematen zitzaien soldaduei jaten. Arrasateko okindegian mortero bat bota zuten eta bere ahizpak handik alde egin zuen Arrasatera.

  • 1414 Abioien erasoetatk ihesi

    Justa Madinabeitia Urrutia (1924) Arrasate

    Elorrion, abioiek erasotzen zutenean, elizan edo beste soto batzuetan babesten ziren. Elorrioko jendeak asko lagundu zien ganaduak zaintzen eta gobernatzen.

  • 1415 Bi fronteren artean zegoen baserria

    Juan Berezibar Ibabe (1930) Arrasate

    Gerra sasoiaz, gehiago gogoratzen du entzundakoa, bizi izandakoa baino. Etxea bi fronteren artean zegoen. Leiho eta balkoiak koltxoiekin itxita zituzten. Abereak barruan izaten zituzten. Baserritik bota eta Bilboraino joan behar izan zuten.

  • 1416 Nazionalak Arrasaten sartzen

    Dominika Elorza Heriz (1924) Arrasate

    Irailaren 26ko nazionalen aurrerakada ondo ikusi zuen etxetik. Kurtzetxikin bonbardaketa, eta milizianoak San Kristobal ermita ondotik ihesi zihoazen, ahal zuten moduan.

  • 1416 Tiro artean itzuli ziren etxera

    Dominika Elorza Heriz (1924) Arrasate

    San Kristobalen zeudela, alde bateko eta besteko soldaduen kantak entzuten zituzten gauez. Errepublikanoen kantu bat gogoan du oraindik Dominikak, eta abestu egiten du. Euren etxera itzultzeko baimena lortu zuten; eta, bidean datozela, milizianoek tiro egin zieten. Ozta-ozta iritsi ziren etxera.

  • 1416 Babes-etxea aldatu behar

    Dominika Elorza Heriz (1924) Arrasate

    Etxean ez zeuden seguru, San Kristobalera ezin ziren itzuli; horregatik, beste etxe batera, Lorokora, joan behar izan zuten. Lorokoa berreraiki berria zegoen, aterik eta ezer gabe, eta hilabete egon ziren bertan. Han ere tirokatu egin zituzten. Tropen arrantxoen soberakinak jaten zituzten.

  • 1424 Iruñera soldadu

    Julio Galarta Bengoa (1917) Arrasate

    Arrasateko falangista-talde batean parte hartu zuen hilabete batzuetan. Gero Iruñera joan zen soldadu.

  • 1424 Teruelgo frontetik Mahonera

    Julio Galarta Bengoa (1917) Arrasate

    Iruñetik Teruelgo frontera bidali zuten. Gerra bukaeran, Mahongo irlara bidali zuten. Eta handik Iruñera etorri zen berriro.

  • 1424 Sevillako katedralean kantari euskalduna

    Julio Galarta Bengoa (1917) Arrasate

    Teruelen elurra zen, eta hotzak jota gaixotu zenez, baja eman zioten. Bajan zegoela, Zaragozara eta Sevillara eraman zuten. Sevillako katedraleko koruan Aretxabaletako lagun batek kantatzen zuen.

  • 1425 Gerra denboran kalera

    Kristina Arregi Egidazu (1928) Arrasate

    Gerra denboran, soldaduak etxeko ganbaran egon ziren, euren bonba eta guzti. Orduan ahizpa baten etxera joan zen kalera, eta Mesedetako eskolan (Mercedarias) ikasteko aukera izan zuen. Arrasateko bonbardaketak eta hildakoak gogoratzen ditu.

  • 1425 Auzoa erasopean

    Kristina Arregi Egidazu (1928) Arrasate

    Militarrek auzo guztia hustu zuten, Garratz baserria kenduta. Etxe inguruak erasoak izan zituen. Bonba batzuk ez omen ziren lehertzen. Kanpazar aldetik etortzen ziren bonbok. Urruneko bonbardaketak ere entzuten zituzten. Frontea aldendu eta gero, etxetik kalera joateko baimena (salbokonduktoa) behar izaten zuten.

  • 1426 Gose larria Arrasaten gerraostean

    Joxe Arriaran Aranburu (1926) Arrasate

    Arrasaten gose larria ezagutu zuten, jendea hiltzerainoko bestekoa, dio Joxek. Falangisten "Auxilio Socialen" banatzen zen errazionamendua. Joxek pilotan jolasten ziharduela, frontoian bonba bat erori zen.

  • 1426 Etxeko umeak Eskoriatzara babesera

    Joxe Arriaran Aranburu (1926) Arrasate

    Gorriek Arrasate bonbardatzen zutenean, nazionalek herriko plazara ateratzen zituzten preso zituzten gudariak. Joxe eta bere anai-arrebak aitaren baserrira eraman zituzten orduan, Eskoriatzara.

  • 1426 Gerran senidea galdu zuen

    Joxe Arriaran Aranburu (1926) Arrasate

    Gorriek lau eskopeta besterik ez zituztela dio Joxek. Osaba bik hanka egin behar izan zuten, eta beste bat, udaletxeko diruzaina, fusilatu egin zuten Oiartzunen.

  • 1428 Gerra sasoian, dena apurtuta

    Patxi Zabarte Beitia (1922) Arrasate

    Gerra sasoian dena apurtu zuten: eliza, eskola... Beraien etxea ere jo zuten. Senitarteko batzuk kalera joan ziren (bera tarteko) eta beste batzuk bertan gelditu ziren. Geroago, Elorriora egin zuten alde. 7 hilabete iraun zuen gerrateak.

  • 1428 Zerrajeran granadak egiten; Arrasateri eraso egin ziotenekoa

    Patxi Zabarte Beitia (1922) Arrasate

    Zerrajeran granadak egiten zituzten: 10.5 eta 7.5 tamainakoak. Zerrajerari eraso egiten saiatu arren, inoiz ez zuten lortu. Erasoak hasterakoan, kanpaiak jo eta babeslekura joaten ziren arineketan. Kontzesioko komentua zegoen Guardia Zibilen kuartel ondoan, eta kanoikadaz egin zioten eraso.

  • Pilar Mujika Arana Bonbardaketa egunean Durangon zeuden

    Pilar Mujika Arana (1919) Arrasate

    Bilbon tuneletan gordetzen ziren. Durangoko bonbardaketa egunean, Pilar eta bere familia Durangon zeuden. Bonbardaketa beldurgarria izan zela dio. Begoñatik Santanderrera autobusez joan ziren, beste hiru senar-emazte arrasatearrekin. Santander hiriburuko kale-etxe batean egon ziren.

  • Maria Ormaetxea Goitana Uribarrin eraso militarra

    Maria Ormaetxea Goitana (1922) Arrasate

    Gerra hasi zenean, aitak Zerrajeran egiten zuen lan. Ama eta lau alaba zeuden etxean. Nazionalek Uribarri auzoari egin zioten eraso. Santa Ana baserriko gizona ganbaran gorde, eta aitajauna, andrea eta umeak Eguskitzara etorri ziren babes bila.

  • Maria Ormaetxea Goitana Nazionalak eta gorriak

    Maria Ormaetxea Goitana (1922) Arrasate

    Maria beste baserri batera joaten zen esnea eramatera. Gorriekin egin zuen topo eta haiek galdetu zioten zein etxetan prestatzen zuten nazionalek arrantxoa. "¡Viva España!" batzuk entzun, eta gorriok Eguskitzan babestu ziren.

  • Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria Gerra gertutik bizi

    Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria (1920) Arrasate

    Luisek 16 urte zituela etorri zen gerra. Zarugalden muga jarri zuten: Zarugaldetik aurrera "gorriena" zen, eta Zarugaldetik herri aldera Francoren aldekoena (Luis alderdi horretan geratu zen). 18 urte zituela, Francoren tropekin joan zen gerrara. Luisen aita Legutioko udaltzaina zen, eta, gerra denboran, "gorriek" kartzelaratu egin zuten. Anaia bat "gorrien" bandoan zegoen, eta beste anaia bat, berriz, "Gora Euskadi!" esan zuelako Gasteizko kartzelan sartu eta ez zuten gehiago haren berririk izan. Arrasaten preso hartu eta Oiartzun aldean fusilatu zituzten pertsonei buruz hitz egiten du.

  • Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria 'La Quinta del Biberón'

    Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria (1920) Arrasate

    18 urte zituela, soldadutzarako deitu zuten Luis: 'La Quinta del Biberón' ziren beraiek. Gerrara deitutako soldadu gazteenak zirelako jaso zuten deitura hori. Gerran nondik nora ibili zen azaltzen du: Gasteiztik Nafarroa aldera, handik Guadalajarara... 18 urtetik 24 urtera bitarteko sei urteak "denbora galdua" izan zirela dio Luisek; etxeratzeko baimena ematen zien, baina behin baino gehiagotan deitzen zien gerrara joateko.

  • Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria Guadalajaran, gerra bukatu

    Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria (1920) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Luis soldadu denboran eskribiente lanetan ibili zen batean eta bestean. Soldadu gisa Guadalajarara bidali zuten, baina bera iristerako bukatu omen zen gerra. Behin Guadalajaran, batetik bestera ibili ziren lurrak okupatzen. Luis bi aldiz egon zen soldadu: lehenengo, gerra zibilerako deitu zuten; eta bigarren aldian, II. Mundu Gerrarrako.

  • Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria Anaia atxilotuta eraman, eta gehiago jakin ez

    Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria (1920) Arrasate

    Luisen aita Legutioko udaltzaina zen, eta, gerra denboran, "gorriek" kartzelaratu egin zuten. Anaia bat "gorrien" bandoan zegoen, eta beste anaia bat, berriz, "Gora Euskadi!" esan zuelako frankistek Gasteizko kartzelan sartu zuten, eta ez zuten gehiago haren berririk izan. Frankistak Legution sartu zirenean, herriari 'Baluarte Heróico de Álava' izendapena eman ziotela dio.

  • Milagros Eriz Otadui Kanpazar aldetik botatako bonbak

    Milagros Eriz Otadui (1918) Arrasate

    Milagrosek 17 urte zituen gerra hasi zenean. Garai hartan, San Frantzisko kaleko etxetxo batean bizi zen familiarekin. Mendi batek babesten zuen beren etxea, baina pareko etxeetan Kanpazar aldetik botatako bonbak jausi zirela gogoratzen du.

  • Juli Berezibar Arabaolaza Harategian obusa sartu zenekoa

    Juli Berezibar Arabaolaza (1916) Arrasate

    1937ko Santa Ageda eguneko bonbardaketan, obus bat sartu zitzaien harategian, eta Oñatira egin zuten ihes. Esekita zegoen txahala metrailaz beterik geratu zen. Senargaia Amaiur batailoian zegoen, eta bonbardaketan Juli hil egin zela esan zioten. Obusak ez zuen kalte handirik eragin harategian.

  • Juli Berezibar Arabaolaza Herritarrak artillerian adituak

    Juli Berezibar Arabaolaza (1916) Arrasate

    Beldur handia pasatu zuten gerran. Tiroei "pakun"ak esaten zieten. Egiten zuten zaratagatik ikasi zuten ze kalibretako kanoikadak ziren; morteroa zein zen... Gernikako bonbardaketa egunean, Arrasate gainetik hegazkin asko pasatu ziren.

  • Juli Berezibar Arabaolaza Anaia gudaria tanke gidaria

    Juli Berezibar Arabaolaza (1916) Arrasate

    Gorrien eta nazionalen fronteetako soldaduen artean oihuka egiten zituzten berbaldiak argi entzuten zituzten gauez. Anaia bat izan zuen gudari; tanke gidaria zen eta onik bueltatu zen etxera. Gorriek Arrasate bonbardatzen zutenean, nazionalek plazara ateratzen zituzten ziegan zituzten gudariak.

  • Juanito Leibar Guridi Santa Agedako frontea

    Juan Leibar Guridi (1926) Arrasate

    Gerran, nazionalak Arrasateko herrian zeudela, gorriak egon ziren Santa Agedan zazpi hilabetez. Bonbardaketa asko bizi izan zituen Juanitok. Ospitalea gurutze gorri handi batekin babesten zuten. Eurak ospitaleko sotoetan babesten ziren.

  • Juanito Leibar Guridi Mutikoak instrukzioa egiten

    Juan Leibar Guridi (1926) Arrasate

    Gorriek alde egin eta nazionalak Santa Agedan sartu zirenekoa gogoratzen du. Gero mutikoek instrukzioa egiten zuten, eta desfileak egitera eramaten zituzten kalera, "Flechas y Pelayos" jantziekin.

  • Esteban Etxabe Arregi Gerra denboran, "beti tiropean"

    Esteban Etxabe Arregi (1927) Arrasate

    Estebanek bederatzi urte zituen gerra etorri zenean. Fronteak aurrera egin bitartean, senide batzuen etxera joan zen Esteban. Egunero jaisten zen kalera astoarekin: etxe ostetik irtenez gero ez zuten arriskurik izaten; etxe aurrea, ostera, fronteko tiroen jo mugan zegoen. Iluntzetan, tiro-hotsa izaten omen zen. Azerikua baserrian, Estebanen amaren jaiotetxean, granada bat sartu zen kortan, eta ganadua gobernatzen zebilen Estebanen lehengusua bertan hil zen.

  • Esteban Etxabe Arregi Nazionalak Muxibarren

    Esteban Etxabe Arregi (1927) Arrasate

    Muxibar baserrian nazionalak egon ziren. Bertan zeuden kanoiak, eta handik tirokatzen zuten Untzillara (Aramaio), Muru gainera, Udalara eta Elorrio aldera.

  • Esteban Etxabe Arregi Nazionalek Arrasate hartu

    Esteban Etxabe Arregi (1927) Arrasate

    Nazionalak Arrasatera nondik sartu ziren azaltzen du. Baziren soldaduak herria hartzerako ihes egindakoak. "Gerra denboran, masakrea egin zuten hemen: 45 pertsona hil zituzten" dio Estebanek. Hildakoen artean, hiru abade hil zituztela kontatzen du.

  • Juli Bedia Iriarte Esnearekin zihoala, bonba-eztanda

    Juli Bedia Iriarte (1919) Arrasate

    Esneduna Santa Ageda bideko trintxeraraino etortzen zen, eta bezeroek han jasotzen zuten esnea. Juli, esnearekin etxera zetorrela, bonba bat oso hurbil lehertu zen. Etxean hiru senide gaixorik zeuden, eta familiak ezin izan zuen ihes egin.

  • Felix Zubia Arana Kainoikadak baserrira

    Felix Zubia Arana (1931) Arrasate

    Gerra garaian, kainoikada bik baserrian zulo handi bi egin zituzten eta etxetik alde egin zuten, Arrazolara amaren ahizparengana. Handik amaren jaiotetxera, Elorriora, joan ziren. Eguna Elorrioko gordelekuan ematen zuten beste askorekin batera.

  • Karmen Abarrategi Erana Garagartzan lau hilabete

    Karmen Abarrategi Eraña (1924) Soledad Abarrategi Eraña (1932) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Ibarretagainekoa baserria utzi eta Garagartzan lau hilabete pasatu zituzten senide batzuen etxean. Ganadua ere eraman zuten Garagartzara, baina abantzea egon zenean, soldaduek ganaduak kendu zizkien.

  • Karmen Abarrategi Erana Etxea nola topatu

    Karmen Abarrategi Eraña (1924) Soledad Abarrategi Eraña (1932) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Garagartzan lau hilabete pasatu eta Ibarretagainekoa baserrira bueltatu zirenean, etxea nola topatu zuten azaltzen dute.

  • Karmen Abarrategi Erana Gerra denborako giroa

    Karmen Abarrategi Eraña (1924) Soledad Abarrategi Eraña (1932) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Malatesta Batailoia Udalan egon zen. Inguruko jendea errepublikanoa zen, eta harreman ona zuten haiekin. Gudariak baserrira joaten ziren, eta taloa eta esne ematen zien jateko.

  • Karmen Abarrategi Erana Gerraren etorrerako bizipenak

    Karmen Abarrategi Eraña (1924) Soledad Abarrategi Eraña (1932) Arrasate

    Nola bizi izan zuten gerraren etorrera. Gerra hasieran gudariak etorri ziren: eurenean egondako gudari batzuen izenak aipatzen ditu Karmenek. Dragoien batailoia eta Malatesta batailoia. Aita soroan lanean zebilela tiroak bota zizkien, baita baserriko atera ere. Ibarretagainekoa baserria bi bandoen erdian zegoez, Garagartzara joan ziren.

  • Karmen Abarrategi Erana Uribarritik kanpora, babes bila

    Karmen Abarrategi Eraña (1924) Soledad Abarrategi Eraña (1932) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Ibarretagainekoa baserria bi bandoen erdian zegoez, etxeko 12 senideak Garagartzara joan ziren senide batzuen etxera. Uribarri auzotik ihesi joandakoen baserritakoeko izenak esaten dituzte.

  • Anjeles Garai Arregi Anaia gudari biak preso

    Angeles Garai Arregi (1924) Arrasate

    Oñatiar batek aita eta osaba salatu zituen. Egun pare bat preso egin ostean etxeratu ziren. Bi anaiek Amaiur batailoian borrokatu zuten. Legutioko frontetik anaia baten nortasun agiria bidali zuten etxera. Hiltzat jo zuten anaia hori, harik eta Gurutze Gorritik, bizirik zegoela esanez, berriak iritsi ziren arte. Larrinagako kartzelan zegoen preso, eta beste anaia Santoñakoan.

  • Juli Gallastegi Ezkurra Elorrion fronteak

    Juli Gallastegi Ezkurra (1921) Arrasate

    Elorrioko Iguria auzotik Santa Luziara joan ziren eta ermitan lo egin zuten. Fronteak non zeuden kontatzen du.

  • Felix Ajuria Belar Mateos batailoia

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denboran, Mateos batailoi komunista joan zen Abadiñora. Eliza, don Angel organistaren etxea eta Felix bizi zen abadetxea kuartel moduan hartu zituzten. Felix-eta abadetxetik botata, parrokoaren etxera joan ziren. Mateos batailoia Villarealgo frontera joan ziren gero.

  • Felix Ajuria Belar Abadea Itsasalde batailoian kapilau

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Felix hazi zuen abadea oso abertzalea zen, eta gudariek bere beharra izan zezaketela pentsatuta, Itsasalde batailoian kapilau joan zen. Abadea falta zen denboran, amarekin bakarrik gelditu zen etxean. Gauetan, herriko mutilzahar bat joaten zen beraiekin lo egitera.

  • Felix Ajuria Belar Abadiñotik irtetzeko abisua

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Ama gaixo zegoenez, Mañariako bere jaiotetxera eraman zuen taxi batean. Herrian pregoia jo zuten frontea Kanpazarren zegoela, eta herritik irtetzeko abisua emanez. Herriko baserritar batzuekin Zornotzara joan zen gurdian. Durangon ez egoen argirik; herria erabat apurtuta zegoen. Zornotzan bera hazi zuen abadearen anaiaren etxean egon zen.

  • Felix Ajuria Belar Kuartela bonbardaketa bertatik bertara bizi

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Zornotzan lasai ez, eta Abadiñora bueltatzea erabaki zuen. Zornotzatik Durangora tranbian joan zen. Durangotik Abadiñora oinez zihoala guardia zibilaren kuartel parean bonbardaketa izan zen. Zanga batean gorde zen Felix.

  • Felix Ajuria Belar Zornotzatik Abadiñora bueltatu

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Abadiñora iritsi eta abade gaztearen etxera joan zen. Abadeak esan zion ama Mendiolako baserri batean zegoela. Antza, Mañariako baserria bonbardatu egin zuten, eta hara eraman zuten. Frontea Urkiolan zegoen.

  • Felix Ajuria Belar Abadearekin topo egin Mendiolan

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Ama Mendiolako baserri batean zegoela jakin zuenean, bere bila joatea pentsatu zuen. Frontea Urkiolan baitzegoen. Mendiolara iritsi eta bera hazi zuen abadearekin egin zuen topo. Abadea teniente jantzita zegoen. Abadeak komandateari auto bat eskatu zion, eta Abadiñoko etxetik traste denak hartu eta Zornotzara eraman zituen ama-semeak.

  • Felix Ajuria Belar Abadearen iloba seminarista

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Abadiñotik Zornotzara joan ziren. Felix hazi zuen abadearen iloba bat seminarista zen, eta Amaiur batailoian zebilen. Villarealeko erasoaldian bakoitzak bere aldetik hanka egin eta bakarrik iritsi zen Abadiñora. Osabaren etxea itxita ikusi zuenean, Felixen bizikleta hartu eta Zornotzara joan zen.

  • Felix Ajuria Belar Zornotzatik Bilbora ihesean

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Zornotzan zeudela, frontea aurrera zetorrela ikusita Bilbora joan ziren. Bilbon amaren aldeko senide batzuen etxean egon ziren. Senideei eta etxeari buruzko azalpenak. Gosea pasatu zuten. Felix hazi zuen abadeari Deustun ipini zioten kuartela, eta arroz zaku bat eraman zien goserik pasa ez zezaten.

  • Felix Ajuria Belar Bilboko borrokaldia

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Bilbon zeudeneko azalpenak. Itsasalde batailoiak entregatzea pentsatu zuen. Larrinagoko eta Karmeloko presoei buruzko azalpenak. Bilbon zubiak apurtu zituzten.

  • Felix Ajuria Belar Nazionalak Bilbon sartu

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Bilbon egon ziren deborako kontuak. Begoñara bidean zuten babeslekua, eta egunero joaten ziren hara. Egun batean babeslekura zihoazela, San Anton eliza aurrean gizon bat "¡Viva España! ¡Arriba España!" ohikatzen hasi zen pistola ametralladora batekin. Artxandara bidali zituzten. Artxandan ogi zuria eman zien jateko. Handik Deriora bidali zituzten. Tankeak Deriotik Bilbo aldera joaten ikusi zituen. Derion Durangorako autobus bat hartu zuten. Durangotik Mañarira, amaren jaiotetxera, joan ziren.

  • Felix Ajuria Belar Mañarira

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Bilbotik Mañarira joan ziren, amaren jaiotetxera. "Gorriek" baserria hutsik utzi zuten. San Anton ermitara meza entzutera joateko txapel gorria jarri zioten Felix. Abadea ere meza esaten txapel gorriarekin.

  • Ignazia Llodio Bengoa Kanoikadak Muru eta Udala aldetik

    Inazia Llodio Bengoa (1917) Arrasate

    Gerra denboran, soldaduak Bizkaia aldera joan ziren arte beldurrez egon ziren. Murutik, Udala bidetik... kanoikadak botatzen zituzten. Ignazia neskame zegoen etxea ez zuten kanoikadek jo, baina tiroek bai.

  • Ignazia Llodio Bengoa Santa Agedako mutilak fraideengana aholku eske

    Inazia Llodio Bengoa (1917) Arrasate

    Ignaziaren anaia gazteenak gerran ibili ziren. Santa Ageda aldeko mutilak fraideengana jo zuten gerran zeinen alde egin aholkua esketzeko. Han esan zien militarrek, Francoren aldekoek, irabaziko zutela gerra, eta haiekin bat egin zuten auzoko mutil gehienek. Auzoan, hainbat hildako izan ziren.

  • Matias Sagasta Elorza Soldaduak Anporretan

    Matias Sagasta Elorza (1920) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Mojategi baserrian pasatu zuten gerra, ez ziren beste inora joan. Beste baserri batzuetatik bidali egin zituzten, gerra zetorrela eta. Soldaduak Anporretan egon ziren.

  • Matias Sagasta Elorza "Gorrien" erasoa

    Matias Sagasta Elorza (1920) Arrasate

    Anporretan Francoren aldeko soldadu bat hil zuten. Nazionalek sei hilabete egin zituzten Arrasaten, udazkenean iritsi eta udaberrira arte. "Gorriek" atakea eman eta militarrek pinudiari su eman zien. "Gorriak" Kanpazarren geratu ziren.

  • Matias Sagasta Elorza Cerrajerara bonbak bota

    Matias Sagasta Elorza (1920) Arrasate

    Cerrajera lantegiari bonbak botatzen zizkien bertan bonbak egiten zituztelako. "Gorriek" Kanpazartik botatzen zituzten jaurtigaien zarata gogoratzen du.

  • Matias Sagasta Elorza Udalatxen kainoia

    Matias Sagasta Elorza (1920) Arrasate

    Cerrajera lantegiari bonbak botatzen zizkien bertan bonbak egiten zituztelako. Udalatxen, goi aldean, kainoia jarri zuten nazionalek, mandoekin igota.

  • Matias Sagasta Elorza Auzoko mutilak "gorriekin"

    Matias Sagasta Elorza (1920) Arrasate

    Musakolan 25 baserri zeuden gerra etorri zenean. Mutil asko zegoen auzoan. Mutil gazte kuadrilak joan ziren nazionalistekin. Haien agurrak. Gero, nazioalek baserrietan norbait falta zela ikusten bazuten, familia osoa bidaltzen zuten baserritik.

  • Matias Sagasta Elorza 'La Quinta del Biberón'

    Matias Sagasta Elorza (1920) Arrasate

    18 urterekin, soldadu joateko deitu zioten Matiasi. 1946an Gasteizen egon zen, kapitain baten asistente. Gasteizera joan eta sei bat hilabetera bukatu zen gerra.

  • Elbira Berriotxoa Munoa Morteroa hirugarren solairuan

    Elbira Berriotxoa Muñoa (1925) Arrasate

    Elbira bizi zen etxearen hirugarren solairura mortero bat bota zuten. Ohe gainera erori zen, eta kalte txikiak eragin zituen. Mortero eta kanoikaden arteko aldea zein den azaltzen du.

  • Elbira Berriotxoa Munoa Gerra garaiko gordelekua, errekan

    Elbira Berriotxoa Muñoa (1925) Arrasate

    Bonbardaketak hasten zirenean, etxekoek errekan hartzen zuten babes. Aitak etxea egin zuenean prestatutako toki bat zen.

  • Elbira Berriotxoa Munoa San Andres eguneko erasoa

    Elbira Berriotxoa Muñoa (1925) Arrasate

    Gerra zibileko kontuak. San Andres egunean, "gorrien abanzada" bat egon zen Udala aldetik. Behe-laino handia zegoen, eta kale aldean mugimendu handia ikusten zen. Militarrek Santa Barbara aldean kanoi bat jarri zuten Udala aldera ("gorrien" trintxeretara) begira, eta herritarrei agindua eman zien lehiak guztiz ez ixteko (kalte handiagoak ez eragiteko). Goizaldean, behe-lainoa aprobetxatuz, "gorriek" militar ugari hil zituzten ezustean. Amak ez zien usten gerrako kontuez hitz egiten.

  • Jerardo Mondragon Garai Lehenengo tiroak

    Jerardo Mondragon Garai (1927) Arrasate

    Gerra hasierako oroitzapenak. Baserritik auzoko errotara asto gainean zihoala, Murua aldetik zetozen tiroak entzun zituen.

  • Jerardo Mondragon Garai Bi osaba gerran ibili

    Jerardo Mondragon Garai (1927) Arrasate

    Amaren aldeko bi osaba gerran ibili ziren nazionalistekin ("gorriekin"). Osaba bat preso hartu zuten, ordea, eta Langileen Batailoietan ibili zen. Gero, nazionalekin eraman zuten gerrara. Urkiolan, Intxortan, Teruelen eta Belchiten ibili ziren gerran.

  • Jerardo Mondragon Garai Aita kalean eta ama umeekin Bedoñara

    Jerardo Mondragon Garai (1927) Arrasate

    Gerra denborako oroitzapenak. Jerardoren aitak Arrasateko Metalúrgica Cerrajeran egiten zuen lana. Hasiera batean, lana egin eta etxera bueltatzen zen. Gero, frontea zegoela eta, ez zioten etxera bueltatzen uzten. Ama hiru seme-alabekin gelditu zen baserrian. Gauetan, inguruko "gorrien" aldekoek atea joatzen zien. Beldurra pasatzen zuten. Ganaduak eta gurdian traste batzuk hartu eta Bedoñara joan ziren, amaren aldeko senide batzuen baserri batera. Irapean traste batzuk gorde zituzten. Zazpi hilabete egin zituzten Bedoñan. Handik bueltatu zirenean, baserria hutsik aurkitu zuten: babak, artoa, ehunak, josteko makina... ostu zizkien.

  • Jerardo Mondragon Garai Bedoñako egonaldia

    Jerardo Mondragon Garai (1927) Arrasate

    Gerra denborako oroitzapenak. Uribarritik Bedoñara joan ziren, auzokoen jazarpenetik ihesi. Bedoñan, amaren jaiotetxean, hainbat hilabete pasatu zituzten. Tropak baserri inguruan egon ziren denboraldi batez. Bedoñan egon ziren denboran, Azatzara joaten ziren eskolara. Arropa: brusa janzten zuten. Eskolara joaten zirenean, Otala baserrian bazkaltzen zuten.

  • Jerardo Mondragon Garai Nazionalek bi granada bota osabari

    Jerardo Mondragon Garai (1927) Arrasate

    Gerra denborako oroitzapenak. Uribarritik Bedoñara joan ziren, auzokoen jazarpenetik ihesi. Bedoñan, amaren jaiotetxean, hainbat hilabete pasatu zituzten. Osaba idi-parea eta gurdiarekin bidean gora zihoala, nazionalen hegazkin batetik bi granada bota zizkioten. Ez zitzaion ezer gertatu.

  • Jerardo Mondragon Garai Nazionalen kainoiak auzoan

    Jerardo Mondragon Garai (1927) Arrasate

    Gerra denborako oroitzapenak. Uribarritik Bedoñara joan ziren, auzokoen jazarpenetik ihesi. Bedoñan, amaren jaiotetxean, hainbat hilabete pasatu zituzten. Auzoan, nazionalen kainoiak non egon ziren azaltzen du. Handik bonbak botatzen zituzten Udala eta Intxorta aldera. Soldaduek almazena eduki zuten baserritik gertu.

  • Juanita Bilbao Gernikako bonbardaketa Arratzutik

    Juanita Bilbao Olabarriaga (1923) Arratzu

    Gerra hasi zenean, 14 urte egitear zegoen. Gernikako bonbardaketako egunean, etxekoak ez ziren joan inora. Karkaba batean ezkutatu ziren. Aireplanoak joan-etorrian zebiltzan, munizioa bukatu eta berriro betetzen joaten baitziren. Beraien auzoko pare bat Gernikan bertan hil ziren. Albo herrietan be bota zituzten bonbak: Arratzuko plazan bonba bat bota eta bertan zeuden ganaduak hil zituzten.

  • Juanita Bilbao Frontea Burgo mendian

    Juanita Bilbao Olabarriaga (1923) Arratzu

    Burgo mendian frontea egon zen eta handik botatako tiroak herritar batzuk harrapatu zituen. Aireplanoak hirunan-hirunan azaltzen ziren. Beraiek arizti batean babesten ziren; beste batzuk, ostera, kanposantuko panteoi batean.

  • Rufina Irazu Anaietako bat preso eta bestea kintak harrapatu

    Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

    Anaietako bat gerrara eraman zuten. Beste anaia-eta Bilbo aldean errenditu ziren, handik atxilotuta Gasteizera, eta gero kartzelara. Ondarretan egon zen 22 hilabetean. Amari hura libre uzteko tratua eskaini zioten, baina ez zuen onartu; herriko fraide batek bai, eta gero hil egin zuten.

  • Rufina Irazu Erreketeak ere euskaldunak

    Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

    Erreketeak ere euskaldunak eta baserritarrak ziren. Aginduak nondik jasotzen zituzten ez daki. Oilaloka ere eraman zieten behin. Oilaloka zer den azaltzen du. Txitak. "Kolka" edo "loka". 22 egun pasatu behar ditu arrautzen gainean.

  • Sabina Arruabarrena Markinako oroitzapenak; jolasak eta ezkutalekuak

    Sabina Arruabarrena Oiarzabal (1928) Astigarraga

    Markinako oroitzapen onak ditu. Jolasean ibiltzen zen kalean, lagunekin, bihurrikeriak egiten. Mendira joaten ziren. Hegazkinak zetozenean, kanpaiak joka hasten ziren: ezkutalekura. Lurrean etzanda.

  • Sabina Arruabarrena Amaren atsekabea, Bilbo erori zenean

    Sabina Arruabarrena Oiarzabal (1928) Astigarraga

    Bilbora sartu zirenean, beraiek Markinatik bueltatu gabe zeuden artean, eta ama larri. Apaizak lagundu zion saskia etxera eramaten. Lau umeak falta! Denak antzera zeuden.

  • Bittori Zapiain Tiroen ondorioz platerak dantzan

    Bittori Zapiain Mendiola (1929) Astigarraga

    Gerran Bittorik beldur handia pasa zutela kontatzen du, batzuetan, San Markos aldean tiroak entzun eta platerak dantzan hasten ziren burrunbagatik. Orduan, altxa eta ihes egiten zuten, bakoitzak ahal zuen tokira. Behin amari tratua lapurtzen saiatu ziren hiru atso.

  • Bittori Zapiain Tropengandik ihesi

    Bittori Zapiain Mendiola (1929) Astigarraga

    San Markosetik jaisten ziren tropek ikus ez zitzaten, erreka bazterretan ezkutatu ohi ziren.

  • Bittori Zapiain Hamabietako sirena

    Bittori Zapiain Mendiola (1929) Astigarraga

    Gerra hasi zela konturatu zirenean, Doostian bizi ziren izebengana jo zuen Bittorik eta familiak. Oroitzen du eguerdiko hamabietan sinerak jotzen zuela, eta Donsotiako kaleak hutsik gelditzen zirela.

  • Bittori Zapiain Granada batek eztanda

    Bittori Zapiain Mendiola (1929) Astigarraga

    Bonbardaketak hasi eta bizilagunak mugitu nahi ez zuela eta, granada bat harengandik gertu erori eta eztanda egin zuen. Segituan aldatu zuen iritziz.

  • Bittori Zapiain Gerraren eragina Astigarragan

    Bittori Zapiain Mendiola (1929) Astigarraga

    Bittorik gogoan du aitak kontatu zion gertakari bat, izan ere, aitaren ezagun baten etxera bi gizon joan baitziren, eta bertako gizona iritsi orduko, mendi batera eraman eta hil egin zuten.

  • Bittori Zapiain Aitari eskopeta kendu ziotenekoa

    Bittori Zapiain Mendiola (1929) Astigarraga

    Behin, udaletxearen aginduz, gizon batek Bittoriren aitari eskopeta kendu behar izan zion, itzuliko ziola esanez, baina ez zuen berriro ikusi eskopeta hura.

  • Pruden Irazustabarrena Burgosen soldadu

    Prudentzio Irazustabarrena Etxeberria (1924) Astigarraga

    Hogeita zortzi hilabetez egon zen Burgosen soldadu. Zaldiak garbitzen eta zaldi gainean ibiltzen aritu zen han.

  • Xanti Lujanbio Santiomendiko trintxerak

    Xanti Lujanbio Lasa (1922) Astigarraga

    Gerra hasi zen eguna gogoan du Xantik, belarra banatzen ari baitzen Donostian. Santiomendin trintxerak zeuden, eta bertara joaten zen Xanti edaria ematera.

  • Xanti Lujanbio Anaia gerran galdu

    Xanti Lujanbio Lasa (1922) Astigarraga

    Gerra garaian anaia fusilatu egin zuten erreketeek. Ama eta Xanti anaiaren bila ibili ziren, baina ez zuten auritu. Azkenean, herriko Guardia Zibilak esan zien gertatutakoa.

  • Xanti Lujanbio Txapela gorria jartzera behartuta

    Xanti Lujanbio Lasa (1922) Astigarraga

    Erreketeek Xanti txapela gorria jartzera behartu zuten. Guadalupe eta San Markos aldean lurra erabat zulaturik zegoen, bertara gorputzak botatzeko.

  • Xanti Lujanbio Hiru fusilamendu ikusi

    Xanti Lujanbio Lasa (1922) Astigarraga

    Arrebarengana Hernanira zihoala, hiru gizon nola hiltzen zituzten ikusi zuen Xantik.

  • Xanti Lujanbio Komuneko leihotik ihes

    Xanti Lujanbio Lasa (1922) Astigarraga

    Taberna bateko komuneko leihotik alde egin zuen Xantik batean, tabernako jabea kartzelara eraman baitzuten.

  • Enrike Lujanbio Gerra Zibila Astigarragan

    Enrike Lujanbio Tajdus (1930) Astigarraga

    Hegazkin bat pasatzen zen Parisetik zetorrena, eta denak beldurrez egoten ziren herrian. Santiomendin trintxerak egon zirela oroitzen du Enrikek, eta inguruko abere guztiak Enrikeren etxera eraman zituzten.

  • Enrike Lujanbio Tiroengandik ihesi

    Enrike Lujanbio Tajdus (1930) Astigarraga

    Karlistak herrian sartu zirenean oso ohikoak ziren tiroak. Behin, baserri baten azpian ezkutatu behar izan zuten Enrikek eta lagunek, tiroz bota ez zitzaten.

  • Inaxio Aramendi Gerra hasi zen eguna

    Inaxio Aramendi Telletxea (1928) Astigarraga

    Gerra hasi eta soldaduak Astigarragan sartu ziren eguna oroitzen du Inaxiok. Larunbata zen, eta eskolara bidean zihoala, balen hotsa entzun zuen. Etxera abiatu zen berriro.

  • Inaxio Aramendi Soldaduak txandaka egoten ziren herrian

    Inaxio Aramendi Telletxea (1928) Astigarraga

    Inaxioren hemeretzi urteko osaba gerrara joan zen, soldadu. Noizean behin, etxera idazten zuen haren berri emateko.

  • Inaxio Aramendi Hitzaldi politikora joatea behartuta

    Inaxio Aramendi Telletxea (1928) Astigarraga

    Soldaduek herri berri bat hartzen zutenean, hitzaldi politikoa egiten zen, jende askoren borondatearen kontra. Kontra zeuden hauek, askotan, behartu egiten zituzten hitzaldira joatea.

  • Ramon Olano Gerra Astigarragan

    Ramon Olano Zapiain (1927) Astigarraga

    Gerrako oroitzapenak gogoan ditu: nazionalak San Markos menditik sartu ziren eta beraiek bi bandoen arteko borroka ikusi zuten. Gerora, Bilbora iritsi zen frontea.

  • Ramon Olano Cervera gerraontziaren oroitzapenak

    Ramon Olano Zapiain (1927) Astigarraga

    Gerra garaian Bilbon egon zen burdinazko gerrikoa. Nazionalek Cervera gerraontzia zeukaten, eta harekin botatzen zituzten bonbak lehorrera; Astigarragan etxetik egoten ziren bonba haiei begira.

  • Antonio Berasategi "Pistola edozein umek zeukan"

    Antonio Berasategi Mintegi (1923) Astigarraga

    "Guardias de asalto" zirelakoak egon ohi ziren grebak egiten zirenean, gatazkarik sortu ez zedin. Paisanoz ere ikusi izan zituzten poliziak, pistola alboan. Garai hartan jende askok izaten zuen pistola.

  • Antonio Berasategi Anaia bat gerrara joatetik salbu

    Antonio Berasategi Mintegi (1923) Astigarraga

    Bigarren anaia, tamaia txikikoa izateagatik gerrara joatetik salbu gelditu zen. Anaia zaharrena eta hirugarrena, ordea, gerrara joan ziren. Gutun bidez jakiten zuten etxean haien berri.

  • Antonio Berasategi Santiagomendiko trintxerak

    Antonio Berasategi Mintegi (1923) Astigarraga

    Erreketeak Goizuetatik zetozela jakin orduko, errepublikarrek trintxerak antolatu zituzten Astigarragako Santiagomendin.

  • Antonio Berasategi Gerra Zibila: fusilatzeak eta ihesaldiak

    Antonio Berasategi Mintegi (1923) Astigarraga

    Gerra graian herritik ihes egin zuen jende asko ez zen berriro bertara itzuli, beste batzuk, ordea, gerra amaitutakoan itzuli zien, pixkanaka-pixkanaka. Gauerdian etxetik atera zituztenak ere baziren Astigarragan, ezkutuan fusilatzeko.

  • Antonio Berasategi Gerra emakumen ikuspegitik

    Antonio Berasategi Mintegi (1923) Astigarraga

    Gizon gehienak gerrara eraman zituzten, eta beraz, herrian nagusiki haurrak eta umeak gelditu ziren, libratutako gizon batzuekin batera. Emakumeak zigortzeko modurik ohikoena ilea moztea izaten zen.

  • Antonio Berasategi Gerra garaiko desfileak

    Antonio Berasategi Mintegi (1923) Astigarraga

    Karlistek herri bat hartzean desfileak eta hitzaldiak egiten ziren, nagusiki alkateak egiten zituen hitzaldiak herriko plazan. Aita nazionalista zuen Antoniok, eta bere bi arrebak Margaritas Carlistas erakundean sartu ziren. aita eramango zuten beldurrez. Antonio, ordea, Pelayos Carlistas erakundean sartu zen.

  • Antonio Berasategi Pelayos Carlistaseko korneta-jole

    Antonio Berasategi Mintegi (1923) Astigarraga

    Pelayos Carlistaseko kide zen Antonio, aita nazionalista baitzuen, eta honen bila joan ez zitezen. Gainera, kide izanagatik soldadutzako instrukzioa egitetik libre geratu zen. Pelayotan bezalaxe, korneta jotzeaz arduratzen zen Antonio.

  • Antonio Berasategi Eskopetak entregatu beharra

    Antonio Berasategi Mintegi (1923) Astigarraga

    Hiru eskopeta zituzten etxean hasiera batean, baina gerraren eraginez udaletxean entregatu behar izan zituzten, eta eskopetetako bat errekete baten esku gelditu zen, beranduago errekuperatu egin zuten hau.

  • Cresen Urkidi Gernikako bonbardaketa

    Cresen Urkidi Astorkia (1930) Aulesti

    Gernika bonbardatu zutenekoa kontatzen du. Bertatik pasatzen ziren, eta arbolapeetan ezkutatzen ziren.

  • 1006 Gerra denborako bizipenak

    Jose Mari Aranbarri Elduaien (1931) Azkoitia

    Gerra hasi zenean, Jose Marik bost urte zituen, eta zazpi hilabetez iraun zuen fronteak inguruetan. Bonba beren etxetik gertu jarri zutenekoa kontatzen du. Zaldunerien kontuak eta pasadizo bat kontatzen ditu. Trintxera edo atzeguardia Sukusu gainean zeukaten jarria. Ezagun batzuen izenak eta gerra denboran gertatuak kontatzen ditu.

  • 1018 Gerra denbora Azkoitian eta Elgoibarren

    Blas Aramendi Aranberri (1927) Azkoitia

    Gerra denbora 8 urte zituela ezagutu zuen; beraiei ez zien galera handirik eragin. Azkar pasa zen frontea; eta, Elgoibar pasata, pareko mendian geratu ziren. Aita, idiak zituenez, munizioa jasotzera derrigortu egin zuten; eta Elgoibarko San Migeldik Kalamua mendira joan behar izan zuen. Bala eta morteroak izaten ziren, eta beldurrez egoten ziren.

  • 1019 Gerra denborako bizipenak

    Antonia Larrañaga Gabilondo (1914) Azkoitia

    Gerra garaian, ezkondu eta 4 hilabetera, gizona gerrara eraman zioten urte eta erdirako. Etxe inguruan pasatako soldaduak eta tiro-hotsak gogoan ditu. Ganadua ukuiluan izaten zuten, kanpora ateratzeko beldurrez. Gosea pasa zuten dirurik ez zutelako, eta ogia etxean egiten zuten.

  • 1029 Azkoitira tropak sartu zirenekoa

    Carmelo Alberdi Arizmendi (1926) Azkoitia

    Gose handia pasa zuten gerra garaian. Irailaren 20an tropak nola sartu ziren gogoratzen du, gaur balitz bezala. Anekdota bat aipatzen du. Etxetik gertu sagasti batera sagarrak jasotzera joan eta bonbak nola bota zituzten aipatzen du. Gasolindegira botatzen ere ahalegindu ziren. Gerrak bi hilabete iraun zuen Azkoitian. Tropak sartzen zirenean frontoia kuartel modura erabiltzen zuten.

  • 1059 Juin jauregia, gerra garaian, kartzela

    Julian Iruretagoiena Olalde (1924) Azkoitia

    Gerra denboran Azkoitiko Juin jauregia kartzela modura erabili zuten. Bonbak bota eta berak ikusitakoa kontatzen du.

  • Pablito Olalde Gerra hasierako bizipenak

    Pablito Olalde Etxabe (1922) Azkoitia

    Gerra atera zenean, arrebarekin Madariagan ari zen dantzan eta kalera ihes egin behar izan zuten. Erreketeek herria nola hartu zuten eta orduko bizipenak kontatzen ditu. Eskolatik piper egin eta Altzibarko presara joaten ziren bonbak nola botatzen zituzten ikustera.

  • 1079 Azkoitira tropak sartu zirenekoa

    Maria Asuncion Plazaola Baztarrika (1917) Azkoitia

    Hemeretzi urte zituela sartu ziren tropak Azkoitian; ordurako, anaia gerrara joanda zegoen. Aitaren inguruko anekdota bat kontatzen du. Abertzalea zelako lanetik bidali zuten denbora batez.

  • 1225 Artillerian gertatutako pasadizoak

    Jose Ignacio Agirrezabal Epelde (1914) Azkoitia

    Artilleriara eraman zituztenekoa kontatzen du; 18 hilabete egin zituen Bizkaian. Artillerian egon zen hilabeteetako pasadizoak.

  • 1225 Itsasontzitik kanoikadak

    Jose Ignacio Agirrezabal Epelde (1914) Azkoitia

    Artillerian zegoela, itsasontzi bati kanoikada bota eta huts egindakoan pasatako estutasunak aipatzen ditu.

  • 1225 Artillerian, Otxandiotik Galiziaraino

    Jose Ignacio Agirrezabal Epelde (1914) Azkoitia

    Donostiatik Bilboko kuartelera joan ziren, eta artilleriarako boluntario aurkeztu ziren. Otxandion hasi, eta 18 hilabetean Galiziaraino iritsi ziren.

  • Begona Gabilondo Herritik bota zituzten

    Begoña Gabilondo Etxaniz (1921) Azkoitia

    Etxera karlistetako mutil bat joan zitzaien, aita etxean ager zedila esanez, bestela herritik botako zituztela eta. Maltzagara eraman zituzten hainbat familia, autobusez, eta frontean utzi zituzten. Airera tiroak bota zituzten, beldurtzeko. Oinez joan ziren Eibarrera, euri zaparradetan. Oso ondo hartu zituzten han.

  • Elilsabeth Aranberri Etxaniz Amona hegazkinean ibilitakoa

    Elisabeth Aranberri Etxaniz (1936) Azkoitia

    Elisabethen osabak luzaroan ibili ziren gerran. Amona hegazkinez joan omen zen Bartzelonara osabak bisitatzera. Garai hartan, ez zen ohikoa hegazkinez bidaiatzea.

  • Inazio Amenabar Soldadu zeudela, ezin euskaraz hitz egin

    Inazio Amenabar Ibarbia (1922) Azpeitia

    Soldadu zegoela, guardia egiten jarri zituzten bera eta beste gizon bat. Ezin zuten euskaraz hitz egin, eta San Markosen horregatik jasotako zigorraz oroitzen da.

  • Joxe Agirre Gerra eta orduko beldurra senitartekoen zoriarengatik

    Joxe Agirre Esnal (1929) Azpeitia

    Gerra atera zen eguna gogoratzen du. Espainiako bandera ez jartzeagatik, aitak erreketeekin zer elkarrizketa izan zuen kontatzen du. Etxean ez zuten soldadurik izan, eta inguruan bonbarik ez zen egon. Hainbat senitartekok gerran ibili behar izan zuten soldadu. Etxean Elgeta inguruko bonbak entzuten zituzten, eta senitartekoak gaizki egongo ote ziren beldur egoten ziren.

  • Albina Arregi Gernikako bonbardaketa eta senarraren gerrako bizipenak

    Albina Arregi Urbieta (1910) Azpeitia

    Gerra garaiaz tristura besterik ez du gogoratzen. Gernikako bonbardaketaren berri nola izan zuen kontatzen du. Senarra orduan frontean zegoen, eta hark nola ibili behar izan zuen kontatzen du.

  • Basilio Urbistondo Lau anaien zoria

    Basilio Urbistondo Lasa (1917) Azpeitia

    Lau anaiak errepublikaren aldeko soldaduak ziren, eta bakoitzak izandako zoriari buruz hitz egiten du. Anaia bat eta bera Pirinioetan egon ziren.

  • Basilio Urbistondo Pirinioetatik behera izandako fusilamenduak

    Basilio Urbistondo Lasa (1917) Azpeitia

    Anaia bat eta bera Pirinioetan egon ziren gerra garaian: jateko nola moldatzen ziren azaltzen du. Geroago, beste herri batera joan zirenean, suntsituta zegoen ingurua; eta gudukatzeko deia egin zieten. Beldurra pasa zuen orduan, Ebroko borroka gogorrak gogoan baitzituen; baina soldaduetako bat ezagutu egin zuen: lehenago melokotoiak ematen zizkiena zen. Hala ere, fusilatu egin zituzten. Hurrengo egunean, greba egin zuten soldaduek.

  • Basilio Urbistondo Gerra hasiera Urrestillan

    Basilio Urbistondo Lasa (1917) Azpeitia

    Gerra hasi zenean, Urrestillan zegoen Basilio. Orduko oroitzapenak gogora ekartzen ditu: nafarrak herrira sartu zirenean, Basiliok eta gainerako gudariek Zumaia eta Ondarroara egin zuten alde. Urrestillan ez zen bonbarik izan.

  • Basilio Urbistondo Burdinazko Gerrikoa egitera Sodupera

    Basilio Urbistondo Lasa (1917) Azpeitia

    Lekeition egon ziren apopilo hiru anaiak 20 bat egunean. Handik Sodupera joan ziren Burdinazko Gerrikoa (Bilboren defentsa) egitera.

  • Basilio Urbistondo Gasteizko erasoa

    Basilio Urbistondo Lasa (1917) Azpeitia

    Basilioren alderdikoek Gasteiz hartu behar zuten, baina azkenean ezin izan zuten, eta bere anaia han hil zen.

  • 1634 Loiolara bonbak botatzen zituzten

    Inazio Albizuri Etxaniz (1928) Azpeitia

    Zazpi urte zituen gerra denboran. Loiolara bonbak botatzen zituzten, eta beldurrez baserrian egon ziren. Mendira, lehengusuen etxera joanda ere egon ziren. Txapel gorrien tropak pasatu zirela gogoratzen du. Soldadu asko pasatu omen zen; 4.000 mutil inguru.

  • 1631 Aita Afrikan gerran

    Julian Beristain Bereziartua (1928) Azpeitia

    Ama kale ondoan zegoen baserri batekoa zen; erdaraz moldatzen zen, eta eskolara joandakoa zen. Aitak 3 urte eta 9 egun pasatu zituen Afrikan gerran. Hildako soldadu baten pasartea kontatzen du.

  • 1631 Hiru kanoikada Barrenolan

    Julian Beristain Bereziartua (1928) Azpeitia

    Gerra garaian, bederatzi urte inguru zituen. Azpeitian ez zen gerrarik izan, soldaduak gauez pasatu ziren. Eibarren kanoikadak izan zirela dio. Barrenolan hiru kanoikada izan ziren, zuhaitzak bota eta errepidea itxi zuten. Arreba zaharragoei entzundako pasartea kontatzen du.

  • Joxe Esnaola Jendea ihesean eta soldaduen iritsiera

    Joxe Mari Esnaola Garmendia (1930) Azpeitia

    Beasain, Elosiaga eta Errezil aldetik jende ugarik ihes egin omen zuen Azpeitia aldera. Errepidea bete soldadu nola pasatu zen gogoratzen du. Tropak nola iritsi ziren kontatzen du: soldaduek errepidea hartu omen zuten.

  • Juanito Unanue Gerra garaian eroritako hegazkinaren oroitzapena

    Juanito Unanue Aizpuru (1932) Azpeitia

    Gerra garaiko oroitzapenak kontatzen ditu: gerrako hegazkin bat erori zen, eta hura ikustera joan ziren. Azpeitia inguruan ez zuen troparik ez bonbarik ezagutu.

  • Maria Ibarguren Gerran hildakoak plazan jartzen zituzten

    Maria Ibarguren Iparragirre (1922) Azpeitia

    Eraso militarretan ikusitakoak gogoratzen ditu Mariak. Bonbak ezagutu zituen etxetik gertu. Anaiek nahi ez bazuten ere, gerrara joan behar izan zuten. Gerran hildakoak herriko plazan jartzen zituzten familiartekoak beren bila joan zitezen; Maria beti joaten zen anaiak han ote zeuden begiratzera.

  • Maria Ibarguren Gerrako borroka gogorrak Eibar eta Errenterian

    Maria Ibarguren Iparragirre (1922) Azpeitia

    Gerrako berriak irrati bidez edo kalean entzuten zituzten. Eibar eta Errenterian gerra gogorragoa izan zen. Etxetik entzuten zituzten hegazkinak, eta baratzean ezkutatzen ziren orduan.

  • Julian Arruti 2 Gudari joandako anaien kontuak

    Julian Arruti Ezenarro (1926) Azpeitia

    Gerra denborako kontuak. Julianen anaia bi gudari joan ziren. Bat Castro Urdialesen geratu zen, eta bestea, berriz, Laredon. 1940ko eta 1942ko kintoak ziren.

  • Julian Arruti 2 Milizianoek bi mutiko tirokatu

    Julian Arruti Ezenarro (1926) Azpeitia

    Herriko giroa nolakoa zen gerra denboran. Gudariak Loiolan antolatzen hasi ziren... Eibartik eskopetekin joaten ziren Bidani aldera. 1936ko irailaren 20an Francoren aldeko tropak Azpeitian sartu ziren. Enparan Gain aldetik soldaduak nola jaisten ziren gogoratzen du Julianek. Milizianoek, mendian behera zihoazela, bi mutiko tirokatu zituzten Enparan Gaingo aldean. Mutiko horietako bat odolustuta hil zen. Bestea, zaurituta eraman zuten "mixikordira".

  • Julian Arruti 2 Tropek Azpeitia hartu

    Julian Arruti Ezenarro (1926) Azpeitia

    1936ko irailaren 20an Francoren aldeko tropak Azpeitian sartu ziren. Tropak nondik sartu ziren aipatzen du. Altxamenduaren kontrako batzuk Izarraitz aldetik egin zuten ihes. Errekete kuadrilla batek gizon bat hil omen zuen Izarraitz aldean.

  • Julian Arruti 2 Bonbardaketa

    Julian Arruti Ezenarro (1926) Azpeitia

    Gerrako oroitzapenak. Gernikako bonbardaketa izan zenean, Azpeitian tiro- eta bonba-hotsa entzuten zen. Azpeitia ere bonbardatu zuten, eta mutil gazte bat hil zen.

  • Migel Gurrutxaga Fusilamenduak Urrestillan

    Migel Gurrutxaga Lesaka (1929) Azpeitia

    Azpeitiko parrokoak ez zuen bertan inor hiltzen uzten. Baina, Urrestillan faxista bat zegoen apaiz eta horregatik, bertara eramaten zuten jendea fusilatzera. Bonbak botatzen zituztenean ikuiluan babesten ziren. Bidainiako gainan bota zituzten bonbak. Soldaduak Beasaindik sartu ziren, Mandubitik.

  • Migel Gurrutxaga Soldaduek ganaduak eraman

    Migel Gurrutxaga Lesaka (1929) Azpeitia

    Osaba gerratik ihesi zihoala hil zuten. Soldaduek ganaduak kentzen zizkieten baserritarrei, batailoietan zer jan edukitzeko. Karlistek herri bat hartzen zuten bakoitzean, eskola-umeak kanpaiak jotzera joaten ziren.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Gerra hasiera

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Gerra hasi zenean, 16 urte zituen. Ikaztegietako zubia bota zutela gogoan du. Nafarrak etorri ziren, eta horrela enteratu ziren gerra hasi zela. Orduan zazpi eguneko kontua zela esaten zuten. Nafarroatik Mola zetorrela esaten zuten. Francok Molari hegazkinean tranpa jarri ziola esaten zuten.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Soldaduak baserri inguruan

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Tropak goitik behera zetozen eta etxe atarian begira egon ziren. Gorriak ez zeuden defendatzeko prestaturik, Eibartik etorritakoak ziren. Zenbat ziren galdetu zietenean, istilu handia sortu omen zen. Baserri guztiak miatzen ibili ziren nafarrak. Abuztuaren 5ean pasa ziren bere inguruan. Miaketak izan arren, ez zuten beldurrik. Nafarrak erdaldunak ziren.

  • Demetrio Garmendia Sarasola 17 urte zituela, gerrara eraman zuten

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Gerra berehala bukatuko zela pentsatu arren, 17 urte zituenean joan behar izan zuen. Kuartelean egon beharko zutela pentsatzen zuten, frontera joan gabe. Ezer ez zekitela dio.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Ebroko bataila

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Gasteizera eraman zuten eta bertan tiroak botatzen ikasi zuen. Hogeita bederatzi egun geroago, frontera eraman zuten. Castellóko frontera eraman zuten, eta handik Valentziara. Gorriak Ebroko ibaiaren aldean zeuden eta besteak beste aldean. Izugarrizko hilketa egon zen Ebron. Hildakoak mandoetan ilaran eramaten zituztela gogoan du.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Gerran hildakoak

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Kanoiak, bonbak... arma mota asko erabiltzen ziren, baina ez zuten buruz buruko borrokarik izan. Tolosako bati ur bila joandakoan gertatutakoa kontatzen du. Hainbat lagun hil zitzaizkion.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Gerran alde batetik bestera

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Ebroko batailaren ondoren, Katalunia oinez zeharkatu zuten. Bartzelonan desfilatu zuten. Ondoren, Logroño, Miranda, Salamanca eta hainbat lekutan ibili zen. Navalmoral de la Matan deskantsatzen egon ondoren, Toledo eta gerra amaiera. Tren batean sartu eta Cartagenaraino eraman zituzten eta beste bandokoak armak entregatzen ikusi zituzten. Denek poza hartu zuten.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Gorriek ez zuten diziplinarik

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Beti aurrera egiten zebiltzanez, zaila zen beste bandora pasatzera. Gorriek ez zuten gerra irabazteko aukerarik. Gorriek ez zituzten nagusiak errespetatzen. Diziplinarik gabe gerra irabaztea ezinezkoa zen.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Alemanek Franco lagundu zuten

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Jeneral hoberena Miaja zela esaten zuten. Francok alemanei esker irabazi zuen gerra. Haiek egin zituzten bonbardaketak. Abiazioa egon izan ez balitz, Bilbon ez ziren sartuko. Gipuzkoatik asko joan ziren Bilbo defendatzera eta ondoren Santanderrera.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Katalanak Francoren alde

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Frontean euskaldun gutxi zeuden Demetriorekin. Katalan asko, Frantziara ihes egin ondoren, Donostiatik barrena berriro Espainiara itzuli ziren, eta Francoren alde borrokatu ziren.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Fronteko bizimodu gogorra

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Gerrako kontuak etxean azaltzen zituzten. Gerran guztiek ez zuten esperientzia berdina izan. Madrilgo frontean egon zirenak denbora asko egon ziren posizio berdinean. Demetrioren taldekoak, berriz, beti erasoan ibiltzen ziren, karga guztia gainean zeramatela. Marmelada eta sardinak besterik ez zituzten jaten. Gauean lo egiteko lastorik aurkitzen bazuten, pozik. Ebron behintzat ez zuen hotzik egiten, Teruelen, berriz, askori hanka moztu behar izan zien hotzarengatik.

  • Zipriano Irigoien "Trabajadoreak"

    Zipriano Irigoien Dualde (1922) Baztan

    Etxe hutsak betetzen zituzten, soldaduekin batera.

  • 410 Beasaingo alkateak ehiztariak guardian jarri zituen gerra garaian

    Jose Zufiaurre Goia (1934) Beasain

    Aita 1905ean jaiotakoa zen. Gerra Zibila hasi zenean, Beasainen sozialistak zeuden Udalean. Víctor Bernedo zegoen alkate. Udalak ehiztariei deitu zien eta guardia egiten jarri zituen ospitalean eta eliz atarian. Beasainen kanpotik etorritako langile asko zeuden, eta tartean sozialista asko. Altsasun Francoren tropek zer egin zuten ikusi ondoren, ikaratu eta ihes egin zuten. Aitak eta beste beasaindar batzuek gerratik ihesi egin zuten ibilbidea azaltzen du. "Subille".

  • 410 Gudariei Bilbo defendatzera joateko dei egin zitzaien

    Jose Zufiaurre Goia (1934) Beasain

    Eusko Jaurlaritzak gudariei egindako deia; Bilbo defendatzera joateko eskaera. Beasaindik ihes egindako batzuek Bilborako bidea hartu zuten. Gosea. Bilbo erori zenean, Urduñako kartzelara eraman zuten. Bitartean, ama-umeak Zerainera joan ziren bizi izatera. Ama Zeraindik Bernedoren lantegira joaten zen egunero bizikletan. Guardia Zibilek salbokonduktoa eman zioten.

  • 452 Etxe ondoan erori zen bonba bat

    Plazida Intxausti Lekuona (1896) Beasain

    Gerra Zibilean, bonba bat erori zen etxe ondoan. Behiak etxera ziztu bizian nola etorri ziren ondo gogoan dauka.

  • 459 Gerra garaiko bizipenak

    Jesusa Sarriegi Aiestaran (1919) Beasain

    Gerrako kontuak. Tiroak; soldaduak. Ataun inguruan tiroketak.

  • 469 Gerran frankisten tropak sartu ziren eguna

    Agapito Usabiaga Oiarbide (1930) Beasain

    Gerra garaiko kontuak. Tropak sartu zireneko eguna.

  • 514 Kanoikadak Mandubitik

    Inazio Barandiaran Aldasoro (1931) Beasain

    Gerra hasi zenean, aitona eta amonarekin Astigarretara joan zen. Erreketeak; nafarrak. Toponimia. CAF lantegian gerrarako munizioa egiten zuten. Mandubitik kanoikadak botatzen zituzten CAFera.

  • Joxe Mari Arruabarrena Otaegi Gerra hasiera Belauntzan

    Joxe Mari Arruabarrena Otaegi (1925) Belauntza

    11 urte zituen Joxe Marik gerra hasi zenean. Santio egunean sartu ziren Belauntzan. Gogoan ditu egun haietako hainbat xehetasun. Gorriak Izaskun mendian zeuden, eta karlistak, berriz, Belauntzan. Gerrak zortzi egun iraun zuen herrian.

  • Joxe Mari Arruabarrena Otaegi Gerrako bandoak; soldaduak Belauntzan

    Joxe Mari Arruabarrena Otaegi (1925) Belauntza

    Erreketeek edo txapel gorriek guardia egiten zuten Tolosan. Esaerak zioen "soldaduak amaren ume sobratuak" zirela. Nazionalistek eta karlistek borrokatu zuten hasieran. Soldaduak Belauntzako baserri batean egon ziren. Bertan istripu bat nola gertatu zen kontatzen du. Tiroak zirenean, baserrian babesten ziren.

  • Joxe Mari Arruabarrena Otaegi Gernikako bonbardaketaren inguruko Baserriren bertsoak gustatzen zaizkio

    Joxe Mari Arruabarrena Otaegi (1925) Belauntza

    Tolosan gerra azkar pasa zen. Komandante bat hil zutela gogoratzen du. Gernikako bonbardaketa oso gogora izan zen. Baserriren bertso batzuek, Lizasok primeran abesten dituenak, ongi deskribatzen dituzte egun haiek.

  • Joxe Mari Arruabarrena Otaegi Gerra garaiko gazteak ez ziren oraingoak bezalakoak

    Joxe Mari Arruabarrena Otaegi (1925) Belauntza

    Hainbat kinto deitu zituzten gerrara. Garai haietako gazteek esandakoa egiten zuten. Soldadu joan aurretik, herritik atera gabeak ziren. Oraingo jendeak gehiago daki eta determinazio gehiago du.

  • 278 Gernikako bonbardaketa zuzenean bizitakoa

    Maria Argialde Azalza (1917) Bergara

    Sesmanera (goxotegira) joan zen lan egitera. Bertan zegoela, Gerra Zibila hasi zen. Beldurrez, Gernikara joan zen senide batzuen etxera. Gernikako bonbardaketa bertotik bizi izan zuen. Ganaduen jatekoa egitera joan, eta bonbardaketa hasi zen. Zubipean babesa. Hegazkin bat gertu-gertuan jausi zen.

  • 278 Txapelgorri ugari Gernikan

    Maria Argialde Azalza (1917) Bergara

    Gernikako bonbardaketaren hurrengo egunak zelakoak izan ziren. Soldaduak baserriko ganbaran. "Txapelgorri" ugari etorri ziren Nafarroatik. Soldaduekin harremana nolakoa. Soldaduen eguneroko jarduna. Bilboko ofentsiba.

  • 182 Gerra garaian, auzoa bi fronteen artean gelditu zen

    Luis Aranzabal Gabilondo (1922) Bergara

    Soldadutza Donostian, Zarautzen, Bera de Bidasoan... Gerra garaiko kontuak: auzoa bi fronteren erdian geratu zen; Luis ardi-zain ibiltzen zen egun guztian.

  • 300 Gerra etorri zenean

    Lucio Urzelai Gantxegi (1922) Bergara

    Soldaduska Nafarroako Piriniotan egin zuen. Gerra denboran Osintxun zegoen. Aita auzo-alkate zegoen, nazionalistekin. Aita espetxeratu eta ama bakarrik geratu zen etxeko dendan.

  • 300 Mutikotan bonbardaketei begira

    Lucio Urzelai Gantxegi (1922) Bergara

    Deia edo El Día eta La Voz de Guipúzcoa egunkariak irakurtzen zituzten etxean gerra aurretik. Bonbardaketak ikusten egoten ziren gerra denboran. "Abuelo" abioi handia gogoan du Luziok.

  • 299 Frontean bisitan

    Mariano Martínez Estévez (1923) Bergara

    Elgetako frontera joan izan zen Mariano senideak ikustera. Lubaki, kanoi eta metrailadoreak ikusten zituen, baita soldaduak euren kartutxo-uhal eta fusilekin ere. Baserrietan gelditu ziren lubakiak estaltzen egin zuen lan Marianok gerraostean.

  • 302 Gerra garaian Eibarko erdigunea erre egin zen

    Tomas Osoro Elkoroiribe (1928) Bergara

    Gerra garaian, Eibarko erdiguneko etxe gehienak erre egin ziren.

  • 216 Gerra garaiko kontuak: frontea bertan izan zuten 6 hilabetez

    Felipe Altuna Egidazu (1929) Bergara

    Ume garaia gogorra izan zen. Gerra Zibila hasi zenean, 3 anai-arreba (bera tartean zela) beste baserri batera eraman zituzten, hobe-beharrez. Orduko kontuak. Frontea bertan gelditu zen 6 hilabetean.

  • 216 Gerra garaiko kontuak: frontea bertan izan zuten 6 hilabetez

    Felipe Altuna Egidazu (1929) Bergara

    Gerra hasi zenean, Zigarrerokua baserrira eraman zituzten etxeko umeak. 3 egunetan egon ziren bertan. Leihoetan koltxoiak; tiroak gau batean, deskarga handia egon zen. Deskarga aldetik bonbak bota zituzten.

  • Ixabel Belar Bueltan, etxea hutsik

    Ixabel Belar Olabarria (1914) Bergara

    Etxea hutsik topatu zuten bueltan. Koltxoirik ere ez zegoen. Kristalak apurtuta eta zuloak paretan. Senarra izango zuena Teruelen ibili zen soldadu, luzaroan; sukaldari ibili zen.

  • gloria-agirrebena Gerra garaian, sotoan

    Gloria Agirrebeña Lizarazu (1912) Bergara

    Parrako berri bazuen amak, ezagutzen zituen sotoak. Han ezkutatzen ziren gerra garaian. Bost mutil eta bi neska ziren. Batzuk soldadu egon ziren. Ignacio anaia Afrikan ere egon zen.

  • gloria-agirrebena Hildakoen alde otoitzean

    Gloria Agirrebeña Lizarazu (1912) Bergara

    Sototik irten egiten ziren arriskua pasatutakoan, eta etxe barrura joaten ziren. Ez zekiten zer zen gerra ere. Ezagunak hil egin zirela entzuten zutenean, otoitz egiten zuten. Gorpurik ere ezin ekarri.

  • Bittor Aperribai Abasolo Bonbardaketak Bergaran

    Bittor Aperribai Abasolo (1923) Bergara

    Bergaran, bonbardaketak. Algodoneran langile batzuk hil ziren. Kamineroak eta aguazilak guardiak egiten egoten ziren, plazan, eta Leteren aita horrela hil zen, kainoikadak jota. Metraila markak duela gutxi arte egon dira Correosen.

  • Inazio Madinabeitia Irizar Bergara erasotua, gerra garaian

    Inazio Madinabeitia Irizar (1922) Bergara

    Gerra garaian bonbak bota zituzten plazan, eta Algodoneran ere bai. Nazionalak zeuden Bergaran. Anaia ikusmen txarra zeukalako libratu zen gerrara joatetik.

  • Migel Okina Salsamendi Elgetan zegoen frontea

    Migel Okina Salsamendi (1924) Bergara

    Agerremuino baserria San Blas azpian dago. Elgetan zegoen frontea, eta tiro hotsa izugarria zen. Francoren aldekoak asko ziren eta ondo armatuta zeuden; besteak, berriz, ez.

  • Migel Okina Salsamendi Elgeta zeharo apurtuta

    Migel Okina Salsamendi (1924) Bergara

    Frontea apurtu zutenean, Elgetara joan ziren, ikustera. Elgeta zeharo apurtuta zegoen. Gerra tristea dela dio.

  • Migel Okina Salsamendi Gerrako lehenengo egunetan, bonbak

    Migel Okina Salsamendi (1924) Bergara

    Teilatuak ametrailatu ei zituzten Bergaran... Migelek ez du gogoratzen. Hegazkinek bonbak bota zituzten, lehenengo egunetan, baina gero italianoak eta alemanak egin ziren zeruaren jabe.

  • lucia farras Pedro Garcia adiskidearen gorabeherak

    Lucia Farras Laskurain (1926) Bergara

    Luciaren osaba eta Pedro Garcia adiskidea Santoñan hartu zituzten preso. Gero, general baten txofer egon zen osaba eta Pedro ere haren bidez ondo kokatu zen soldadutzan. 1947an Pedrok ihes egin behar izan zuen, eta orain Grenoblen bizi da. Euren etxera etortzen zen Pedro jatera, eta sobera zuten janaria eramaten zuen etxera.

  • lucia farras Bilbo eta Bartzelonako bonbardaketetan beldur handiena

    Lucia Farras Laskurain (1926) Bergara

    Castroko baserri batean egon ziren ihesi joanda (Mioñon). Behi-zain egoten ziren mendi punta batean eta handik Bilbo bonbardatzen ikusten zuten. Bartzelonan zeudela ere bonbardatu izan zituzten, eta babeslekuetara arin joan behar izaten zuten. Handik mugara arteko ihesa ere beldurgarria izan zen.

  • auribesalgo Gerrako kontuak; bonba bat erosi zen etxe parean

    Asuntxi Uribesalgo Bengoa (1928) Bergara

    Gerrako kontuak. Sotanotara joaten ziren. Bonba bat erosi zen etxe parean, bera ogia eta mantekila jaten zegoela. Kanpaiak jotakoan, ezkutatzera.

  • Julen Madariaga Bilbo bonbardatzean babeslekura gordetzera

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    'Cafe Iruña'ren gainean jaio eta bizi zen Julen. Bi neskame izaten zituzten; euskaldunak, umeak euskaraz ikas zezaten. Bilbon ziren gerra denboran. Gogoan du bonbardaketa eguna. Indabak jaten ari ziren. Hegazkinen hotsa entzutean Albiako babeslekura joan ziren. Arana Goiriren etxearen eta Justizia Jauregiaren ondoan zegoen. Abokatu kideek esan izan diote: "Begira Julen, predestinatua hengoen".

  • Kontxi Barturen Gizonaren sei anaia gerran

    Kontxi Barturen Uriarte (1921) Bakio

    Bere senarraren sei anaia egon ziren gerran. Horietako bat Elgetan desagertu zen, sekula ez zuten bere berririk izan. Nondik nora ibili ziren kontatzen digu pasarte honetan.

  • Kontxi Barturen Militarrei arropak garbitzen

    Kontxi Barturen Uriarte (1921) Bakio

    Bere senarraren sei anaia egon ziren gerran. Aurreko pasartean kontatzen duen moduan, hemen ere sasoi hartako bizipenen berri ematen digu. Bakion zeuden militarrei arropak garbitzen zizkieten eta horren truke dirua ematen zien.

  • Piedad Lopez Ferrera Berrobi eta gerra I

    Maria Piedad Lopez Ferrera (1926) Berrobi

    Gerra hasi zenekoa. Santio eguna zen herrira sartu zirenean. Auzoko bat Azkoitikoa zen, Olantxokoa; bi ume hartu eta joan egin zen. Leaburutik erasoak. San Jose. Soldaduak.

  • Piedad Lopez Ferrera Berrobi eta gerra II

    Maria Piedad Lopez Ferrera (1926) Berrobi

    Soldaduak behetik gora igo ziren; kapitaina Leaburun hil zen. Izaskundik bota zuten gorriek. Errekete txapel gorriak eta apaiza. Hegazkina, ametrailatzen. Lasarten zegoen aireportua.

  • Simon Lorenzo Dorronsoro Goikoetxea Tiroak Berastegi inguruan

    Simon Lorenzo Dorronsoro Goikoetxea (1919) Berrobi

    Hamazazpi urte zituela, soldadu eraman zuten. Gerra hasi zenean, gorriak Urto inguruan zeuden. Lorenzo soroan zebilen lehen tiro-hotsak entzun zituenean. Baserritik tropak nola jaisten ziren ikusten zuten. Gorriak tiroka hasi zitzaizkien behin.

  • begona-monasterio Burdinazko gerrikoa; Matxitxakoko bataila

    Begoña Monasterio Zubillaga (1916) Bermeo

    Burdinazko gerrikoari eta Matxitxakoko batailari buruzko azalpenak ematen ditu. Bizpahiru bermeotar hil ziren Matxitxakon, tartean bere lehengusu bat.

  • Rikardo Garcia Beldur handia zegoen Bermeon

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Faxistak sartzen hasi zirenean, beldur handia egon zen, mairuak zetozela-eta; etxean egon behar zen, inora joan barik. Donostiatik hasita, kostako herriak hartzen hasi ziren eta beldurra areagotzen zihoan.

  • Rikardo Garcia Bermeotik ebakuatuta

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Nazionalak Bermeora sartu zirenean, Bilbora joan ziren ebakuatuta, eta bertako portuan egon ziren pare bat hilabetean. Inguruko mendietan, Solluben-eta, borroka handiak egon ziren. Bilbo hartu zutenean, herrira bueltatzeko esan zieten.

  • Rikardo Garcia 'Cuarta División de Navarra'ko Flandes batailoian

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Mairuek mutiko gazteak, La Quinta del Biberón, mendira bidali zituzten, Rikardo bera ere tartean. Bilbotik Gasteizera eraman zituzten tropak osatzeko; handik, hainbat mugatara joan ziren. Bera Cuarta División de Navarrako Flandes batailoian ibili zen.

  • Rikardo Garcia Batailan I

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Ebroko eta Aragoiko batailako gertakizunak kontatzen ditu.

  • Rikardo Garcia Batailan II

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Ebroko eta Aragoiko batailako gertakizunak kontatzen ditu.

  • Justo Astui Zauritutako laguna

    Justo Astui Imatz (1922) Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Justo frontera bere lagun batekin batera joan zen, Julianegaz. Hildakoak baino ez ziren ikusten, errepublikanoak zein faxistak berezitu barik. Julian eta bera Sierra de Cabalen galdu ziren; eta, ikusi zuen hurrengoan, ez zuen ezagutu: ohatilan (kamillan) zegoen zaurituta.

  • Justo Astui Bata bestea hiltzen

    Justo Astui Imatz (1922) Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Borroka gero eta gogorragoa zen. Kataluniatik eta Errusiatik etorritako armamentua zegoen. Batak bestea hiltzen zuen, bestea nor zen jakin barik; ez zegoen beste egitekorik. Bera ere azkenean zauritu egin zuten.

  • Rikardo Garcia Madrilgo frontean I

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Frontean zauritu ostean, etxean egon zen bi hilabetez. Kuartelera bueltatu zenean Madrilgo frontera bidali zuten. Bertan ere bermeotarrak aurkitu zituen, lehenago langile-batailoietan preso egondakoak. Francoren aldekoak Madrilera hurbiltzen ari ziren, fortifikazio onak zituzten bertan. Metrailadoretako batailoi batera destinatu zuten Rikardo, baina ez zuten erasoaldirik izan. Handik abisua etorri zitzaien Madril okupatuko zutela; hori dela-eta, ikaratu egin ziren: errepublikako indarrek armamentu ona zuten Madrilen.

  • Rikardo Garcia Madrilgo frontean II

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Aurreko pasartearen jarraipena. Talavera de la Reina (Toledo) herrian eta Tajo errekan gertatutakok kontatzen ditu.

  • Rikardo Garcia Madrilgo frontean III

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Aurreko pasartearen jarraipena. Tajo aldetik Ciudad Real aldera joan ziren, eta handik Avilara. Avilan zeudela bukatu zen gerra.

  • Rikardo Garcia Itsas armadako "Alcala Galiano"n

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Francoren indarrek Valentzia eta Cartagena aldea hartu zutenean, itsasgizonak zirenek bertako armadara joan behar zutela esan zioten. Ferrolen itsas armadako "Alcala Galiano" errepublikazaleen itsasontzian sartu zen.

  • Justo Astui Sollubeko borroka

    Justo Astui Imatz (1922) Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Bermeon herrian bertan ez zen borrokarik egon. Italiarrak egon ziren Bermeon, eta inguruan gorriak. Solluben egon zen borroka gogorra. Portura kanoikada asko bota zituzten.

  • Rikardo Garcia Ebroko batailan bera bakarrik bizirik bere taldean

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Ebroko batailan zazpi laguneko taldetik Rikardo bakarrik geratu zen bizirik. Euskaldunak ziren gehienak. Francoren aldean borrokatu zuen Justok, behartuta.

  • Rikardo Garcia Guardia zibilek tiroz garbitu frontetik ihes egiterakoan

    Rikardo Garcia Benguria (1919) Bermeo

    Bere taldeko bermeotar baten kasu tristea. Ebroko Batailan Kepa laguna larritu egin zen eta ihesari eman zion. Atzean zeuden guardia zibilek tiroz garbitu zuten.

  • Bitorio Sasiain Gerratea Mañun; milizianoak

    Bitorio Sasiain Aiestaran (1929) Bermeo

    Mañutik Gernikako bonbardaketako eta Sollubeko aireplanoak oso ondo ikusi zituzten. Gerra hasieran, lehenengo aitona-amonen etxean egon ziren, baina gero osaba baten etxera joan ziren; gerratea bukatzerakoan bueltatu ziren etxera. Etxe guztietan egon ziren milizianoak jateko eske.

  • Jesus Arkotxa 15 urterekin gerrara

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    16 urte bete orduko, San Andres batailoira joan zen boteak eta trintxerak egitera eta sukaldari lanetan aritzera.

  • Jesus Arkotxa 16 urterekin preso

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    Bere kuadrillakoak ebakuatuta joan ziren Frantziarantz; baina bera etxean gelditu zen, hagina kenduta minez zegoelako. Elantxobera heldu orduko, harrapatu eta preso hartu zituzten. Galdeketan Jesusen izena aipatu zuten, eta bera ere atxilotu egin zuten 16 urte bete zituen egun berean. Sei urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, baina hiru hilabeteko kondena baino ez zuen bete Bilboko komandantzian. Hiru solairutan banatuta egon zen komandantzia.

  • Juanita Zulueta Babeslekuetara lasterka sirenak entzutean

    Juanita Zulueta Urdengarai (1929) Bermeo

    Bilbon amarekin zegoela (gerra denbora zen), sirena jotzen hasi eta jende guztia "alaurike" eta lasterka joan zen babeslekuetara. Barruan jende guztia errezatzen. Handik irten, Atxuriko geltokira joan eta trenez itzuli ziren Bermeora. Bazuten dirua, gerrara joan aurretik aitak txanponez betetako kafetera bat utzi zielako.

  • Juanita Zulueta Bermeon uholde izugarriak gerrarekin batera

    Juanita Zulueta Urdengarai (1929) Bermeo

    1937ko maiatzaren 2an, uholde izugarriak izan ziren Bermeon. Frontearen lehen lerroan zegoen herria, Solluben "gorriak" eta herrian frankistak baitzeuden. Babestera zetozen soldadu italiar eta alemanak hartu behar izan zituzten etxean. "Politikako liburuak" ezkutuan gordetzen izandako komeriak.

  • Jesus Arkotxa 16 urtegaz gerrara borrokan

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    16 urtegaz joan zen gerrara. Hori ez zen oso ohikoa, ez baitzegokion adinez. Bera ontziola bateko semea zen eta beste batzuei laguntzen joan zen arotz lanak egitera; hortik, laguntzera joan eta militarizatu ostean, borrokan bukatu zuen.

  • Jesus Arkotxa Markina eta Otxandioko fronteetan

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    16 urte zituela, gerra garaian, arotz lanetan ontzi batzuk egiten laguntzen joan eta gero Balmasedako kuartelean bukatu zuen. Handik Markinara joan ziren. Faxistak Kalamua mendian zeuden eta handik "gaileta" eman ziotela dio eta ez zutela zer eginik. Azkenean, Otxandiora joan ziren. Otxandion ere eraso handiak ezagutu zituen.

  • Jesus Arkotxa Emaztearen senideak frontearen beste aldean

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    Bere emazteak familia du Logroñon. Behin, Gerra Zibilari buruz berbetan, bertako senide batzuk Otxandioko frontean ere egon zirela jakin zuen; haiek, ordea, faxisten aldean egon ziren. Otxandioko frontean gauean izaten ziren eraso handienak. Txahal bat balkoia batean eskegita ikusi zuen eta bere emaztearen senideek, beste aldetik zebiltzanak, ere ikusi zuten.

  • Jesus Arkotxa Itsasoan ebakuatuta jasandako erasoak

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    Gerra Zibilean aitagaz batera joan zen ebakuatuta ontzi batean. Arrantzale bezala egoteko esan zien, baina Jesusek ez zuen horretarako baimenik eta Bilboko komandantziara joan zen paperak egitera. Bertan ere bonben erasoak izan zituzten eta ontzia metrailaz beteta izan zuten. Orduan bizi izandakoak kontatzen ditu. Azkenean Santanderrera joan behar izan zuten.

  • Jesus Arkotxa Armirante Cerverarekin topatu eta etxera bueltatu behar

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    Gerra Zibilean batetik bestera ebakuatuta ibili ostean, Santander aldera joan ziren. Bertan arrantzatzen zebiltzala, Espainiako armadako gerraontzia zen Almirante Cerverarekin topatu ziren. Bermeora joateko agindu zien eta ez zuten beste erremediorik izan. Bermeon karabineroek erregistratu egin zieten, baina ez zieten ezer topatu ordurako itsasora bota baitzituzten ezkutatu beharrekoak (ikurrina...).

  • Jesus Arkotxa Trintxerak zelan egin

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    Gerran trintxerak egiten ibili ziren, baina bera sukaldeaz arduratzen zen. Trintxerak zelan egiten zituzten azaltzen du. Zapadoreen San Andres batailoian ibili zen.

  • Koldo Torre Osaba Daniel, Agirre Lehendakariaren konfiantzazko gizona

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Aitaren familian sei anaia ziren, horietatik lau gerran ibilitakoak: aita Bou Nabarra-n, beste bat Gordexola Batailoian teniente, osaba Jesus Mediterraneoan Errepublikaren armadan, eta osaba Daniel Agirre lehendakariaren patruilariko mekaniko. Osabak eta Bermeoko talde batek pasatu zuten Santandertik Frantziara Agirre Lehendakaria. Osaba Danielek bizkartzain lanak eta beste lan batzuk egiten zizkion Agirre Lehendakariari Frantzian eta Bartzelonan.

  • Koldo Torre Idazle ingelesak liburua dedikatu gudariei

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Matxitxakoko Batailaz. Idazle ingeles batek liburua dedikatu zien gudariei. Canarias armada-ontziko buruak gudarien bizitza barkatzeko eskatu zuen. Haren familiaz xehetasunak.

  • Koldo Torre Matxitxakoko bataila

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Matxikako bataila: Baionatik Bilbora joan behar zuen Galdames kargaontziak, eta hura jagoten irten ziren lau "bou" edo patrullera. Horietako bi aldendu egin ziren, eta Canarias guda-ontzi faxistarekin egin zuten topo. "Bizkaia" sutan sartu zen Bilbon.

  • Koldo Torre Aita Matxitxakoko batailatik bizirik irten

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Amak arreba gaztea kartzelara eraman ohi zuen, bularra emanez, heriotza-zigorraz zegoen aitak ikus zezan. Aita bizirik irten zen Matxitxako batailatik. Beren ontzia hondoratu zenean, txalupatan sartu ziren, eta han harrapatu zituen Canarias ontziak.

  • Koldo Torre Nabarra ontziaren estrategia

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Eguraldi txarra zen itsasoan. Canarias itsasontziak distantzia handiko kanoiak zituen; Nabarrak, aldiz, ez. Horregatik, Nabarra ahal zen guztia hurbiltzen ahalegindu zen, nahiz eta jakin bizitza jokatzen ari zirela. Azkenik, Canarias itsasontziak hondoratu egin zituen. Saiatu arren, ez dute Nabarra itsasontziaren hondarrik aurkitu ahal izan.

  • Koldo Torre 'Donostia' ontzia ihesi Arcachonera

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Donostia Bou errepublikazalea Arcachonera joan zen ihesi, Canarias atzetik zuela. Baina Canarias ez zen ausartu tirokatzera, beste estatu baten uretan zeudelako. Pasaian sartu zen Canarias ontzia Nabarrako atxilotuekin, aita tartean. Handik Ondarretako kartzelara eraman zituzten.

  • Koldo Torre Indultatu ondoren, soldadu

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Aita-eta, Ondarretatik indultuaz atera zituztenean, urtebetez soldadu bidali zituzten. Gasteizen egon zen, Zalditerian. Arraindunen kamioian egiten zuen joan-etorria, ez zegoen ezertarako dirurik eta.

  • Jesus Garmendia Aita barberoa gerrara

    Jesus Garmendia Aurrekoetxea (1930) Bermeo

    Nardiztar Jon kalean jaio eta hazi zen. Bere aita bizartegia izan zuen bertan. 1936. urtean Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, bere aita gerrara joan zen. Umea izan arren, gogoan du aita gerrara joan zen egun hura. Zapadoreetan ibili zen.

  • Jesus Garmendia Aita zapadoreen batailoitik kartzelara

    Jesus Garmendia Aurrekoetxea (1930) Bermeo

    Bere aita Santanderren egon zen gerran, EAE-ANVko zapadoreen batailoian; EAJ-PNVkoak, ostera, Santoñan egon ziren. PNVkoak entregatu egingo zirela jakin zutenean, beraiek ere entregatu egin ziren. Santoñako kartzelara sartu zuten.

  • Pilar eta Begoña Arana Bilbon bonben erasoak

    Pilar Arana Bengoetxea (1911) Bermeo

    Behin Bilbon zeudela, abioi bat etorri eta bonbak botatzen hasi zen. Beraien zapata-dendarako oinetakoak erosten zituzten biltegikoak hainbat senitarteko galdu zituen orduan

  • Pauli Aginaga "Foki-foki" egin zeure amari

    Pauli Aginaga Santa Marina (1932) Mari Erezuma Elorriaga (1921) Bermeo

    Gogoan dute gerra heldu zenean hegazkinen beldurra zutela, kanpaiak jotzen zituztela eta babeslekuetan ezkutatzen zirela. Bermeoko andrazkoak umore handikoak izan dira, eta soldadu italiarrek "foki-foki" esaten zietenean (larrutan egin nahi zutela edo), "Foki-foki" beren amari egiteko erantzuten zieten.

  • Pauli Aginaga Tropa italiarrek hartu zuten Bermeo

    Pauli Aginaga Santa Marina (1932) Mari Erezuma Elorriaga (1921) Bermeo

    Gernika erretzen zegoela jakin zuten. Berehala hartu zuten Bermeo tropa italiarrek. Francok engainatuta etorri ei ziren italiarrak.

  • Mari Erezuma Bonbardaketak eta uholdeak bateratsu

    Mari Erezuma Elorriaga (1921) Bermeo

    Bonbardaketen ihesi joan ziren baserritik, baina aitak ez zuen alde egin nahi izan. Bermeora bidean baserri baten taloa eman zieten jateko, noizbait irina itzultzeko baldintzarekin. Bermeoko tunelera joan nahi zuten babestera. Aldi berean, izugarrizko euritea izan zen. Mari baserrira itzuli zen berriro.

  • Mari Erezuma Aitak beldur handiagoa ekaitzari balei baino

    Mari Erezuma Elorriaga (1921) Bermeo

    Mari baserrira itzuli zen berriro. Aita ez zuten balek ikaratzen, baina bai trumoiak eta ekaitzak. Luizi batek baserria estali zuen. Eskerrak alde eginak ziren.

  • Julian Alegria Gernikako bonbardaketa nola bizi izan zuen

    Julian Alegria Uriarte (1924) Bermeo

    Gernika bonbardatu zutenean, soroan zebiltzan lanean eta hegazkinak ikusten zituzten joan-etorrian. Gero, gauean, plaza goienean herri guztia egon ziren Gernika aldean zegoen gorritasunari begira. "Bombas incendiarias".

  • Julian Alegria Aita Burdinazko Gerrikoa eraikitzen ibilia

    Julian Alegria Uriarte (1924) Bermeo

    Bere aita "Cinturón de hierro" delakoa eraikitzen ibili zen, trintxerak egiten. Goikoetxea ingeniariaren ideia izan zen, Frantziako "Maginot" lerroa kopiatuz. Bilbo babesteko egin zuten, baina ez zuen balio izan.

  • Julian Alegria Astoarekin soldaduei elikagaiak eta munizioa eramaten

    Julian Alegria Uriarte (1924) Bermeo

    Gerratean, astoak eta zaldiak zeuzkatenak udaletxera aurkezteko agindua etorri zitzaien etxera. Han, Bakiora joan behar zutela esan zieten, soldaduei jatekoa eramatera. Handik Jata mendira bidali zituzten elikagaiak eta munizioa eramatera.

  • Julian Alegria Talgo-a Goikoetxeak eta Oriolek sortua; Goikoetxearen traizioa

    Julian Alegria Uriarte (1924) Bermeo

    "Cinturón de hierro" egin zuen Goikoetxea ingeniaria eta Oriol izan ziren TALGO trena sortu zutenak. Azken hizkiak euren abizenen adierazgarri dira. Esaten zen Goikoetxeak traizioa egin zuela, eta frankistei informazioa eman ziela. Beraiek jatekoa eramaten zuten lekutik bobardatzen zuten Burdinazko Gerrikoa.

  • Julian Alegria Astoarekin soldaduei elikagaiak eta munizioa eramaten

    Julian Alegria Uriarte (1924) Bermeo

    Hamabost egun inguru egin zituzten astoekin soldaduei jatekoa eta munizioa eramaten. Diru apur bat irabazi zuten. Soldaduekin eurekin egoten ziren kanpamenduan. Bera zen gazteena; astoekin zeuden beste herritar batzuk izendatzen ditu.

  • Anita Larrauri Fabrikako babeslekura sirenak jotzen zuenean

    Anita Larrauri Anasagasti (1931) Bermeo

    Soldadu italiarrak fabrikara joan ziren gerra heldu zenean. Sirenek jotzen zutenean fabrikan babesten zen familia guztia. Uholdeekin ere asko sufritu zuten.

  • Anita Larrauri Aita gerratik etorri eta ezagutu ez

    Anita Larrauri Anasagasti (1931) Bermeo

    Aita soldadu jantzita etorri zen behin gerratik, eta ez zuen ezagutu ere egin. Ama eta haren lagunak espiritismoa edo sorginkeriak egiten ibili izan ziren beren senarrak non egon zitezkeen igarri nahirik.

  • Bitore Urkijo Egur bila, dirua lortzeko

    Bitore Urkijo Egarista (1925) Bermeo

    12 urterekin basora joaten zen Bitore egur bila, hura saldu eta diru apur bat lortzeko. Basotik bertatik ikusi zuen Gernikako bonbardaketa. Bere ahizpa Josefinetara joaten zen ikastetxera, beti gosez. Gose handia ezagutu zuten.

  • Anita Larrauri Sollubeko eta Matxitxakoko erasoak

    Anita Larrauri Anasagasti (1931) Bitore Urkijo Egarista (1925) Bermeo

    Gerran gauza asko ikusi zituzten: zaurituak, hildakoak... Etxeetan ere gudariak izaten zituzten. Gudari gehienak "goittarrak", gipuzkoarrak, ziren. Matxitxakoko bataila Talatik ikusi zuten eta kanoien zaratak altu entzuten ziren.

  • Anastasia Ormaetxea Bonbardaketako garra

    Anastasia Ormaetxea Ormaetxea (1927) Bermeo

    Etxetik bertatik ikusi zuten Gernikako bonbardaketan piztutako garra. Anastasiak dio gurago duela ez bizi, berriro gerra bizi baino.

  • Katalin Bengoa Pildainak eta errepublikazaleak

    Katalin Bengoa Madariaga (1917) Soledad Luno Arenaza (1922) Bermeo

    Gernika erre ostean sartu ziren nazionalak Bermeora. Nazionalak heltzerakoan heldu zen ogi zuria; ordura arte beltza zen. Pildainen eta errepublikanoen artean liskarrak egoten ziren. "Pildainak" abertzaleei deitzen zieten.

  • Inas Munitiz Frantzunatxetara armak botatzen zituzten

    Inas Munitiz Lartitegi (1925) Bermeo

    Gerra garaian, italiarrak sartu zirenean, Frantzunatxetara joaten ziren. Bermeotar askok bertara bota zituzten etxean zituzten armak. Beraiek bertan zebiltzala, armak aurkitu eta italiarrei ematen zieten ogiaren edo zigarroaren truke.

  • Inas Munitiz Tuneletako ezkutalekuak

    Inas Munitiz Lartitegi (1925) Bermeo

    Gerran, nazionalek zein gorriek izaten zituzten bouak. Kanpaiak jotzen zituztenean, etxeen azpialdetara joaten ziren ezkutatzera. Errekako tunelean ere ezkutatzen ziren. Sasoi hartan, gerratean, uholdeak egon ziren eta jendeak handik irten behar izan zuen.

  • Inas Munitiz Metrailak euren albora jausi

    Inas Munitiz Lartitegi (1925) Bermeo

    Santa Eufemia elizak kanoikada bat duela dakar gogora. Doloreseko tabernaren inguruan "loidxiek" egon ziren (ontzien bodegak); eta, bertan zeudela, hots batzuk entzun ostean, burdin zatiak jausi ziren beraien ondora. Burdin horiek ukituz gero, erre egiten zuten, metrailak ziren.

  • Inas Munitiz Gerrara boluntario joanez gero, 10 pezeta eta tabakoa

    Inas Munitiz Lartitegi (1925) Bermeo

    Gerran bere aitak alde egin behar izan zuen baporean. Gerratik itzulera gogoratzen du, Baztarren zeudela aita heldu zenekoa. Anaia ere gerra izan zuen. Gorriekin boluntario joanez gero, eguneko 10 pezeta eta tabako-paketea ematen zuten. Anaiak amari dirua eskatzen idazten zion.

  • Inas Munitiz Gudariek pasa behar izandakoak

    Inas Munitiz Lartitegi (1925) Bermeo

    Boluntario joandako gudariek oso txarto pasa zuten. Lehenengo, euskaldunen alde; gero, nazionalekin; eta gero, zerbitzu militarra egin behar zuten. Urte asko guztira. Bere anaia Teruelen egon zen; bataila handiak egon ziren bertan.

  • Mari Esteban Gernikako bonbardaketatik ihesi

    Mari Esteban Erkoreka (1928) Bermeo

    Aita gernikarra zuen eta sasoi batean Gernikan bizi izan ziren nahiz eta Bermeon jaio. Bonbardaketan ere bertan egon zen eta hurrengo egunean Bermeora bueltatu ziren oinez. Bonbardaketa egunean bizitakoak dakartza gogora: erasoak, ereinotz artean ezkutatu zirenekoa, etxea erre zienekoa... Soinean zutenarekin joan ziren Bermeora.

  • Enrike Lopez Gerra denboran babesleku gisa erabili zen etxea

    Enrike Lopez Bilbao (1930) Bermeo

    Beheko solairuan jaio zen Enrike, lurpean geratzen zen etxea. Gernikako bonbardaketan-eta jendez beteta egon zen. Etxea nolakoa den. Alderdi bat lurpean geratzen den arren, uholdeetan ez da arazorik izaten.

  • Mari eta Pilar Mariren nebak Matxitxakoko batailan parte hartu zuen

    Mari Azkarate Araukua (1924) Bermeo

    Mariren nebak Matxitxakoko batailan parte hartu zuen hamabost urterekin. Omenaldia egin diote duela gutxi. Orduko ia denak hilda daude, anaia da geratzen den bakarrenetarikoa. Ahizpa Frantzian ebakuatuta izan zuen Marik.

  • Inozenzio Astorkiza 17 urtegaz aitagaz trintxerak egiten

    Inozenzio Astorkiza Zigarreta (1920) Bermeo

    Eskolara kilimetro bat zuten eta oinez egiten zuten joan-etorria. Gerra Zibilak 3 urte iraun zituen eta nahiz eta gaztea izan, PNVkoekin eta eta aitagaz batera Asturiasera joan zen ihesi. Baina bertara heldu eta trintxerak egiten jarri zituzten. Asturiasen zeudela, 18 urtetik gorakoa kartzelara sartu eta besteak etxera bildali zituzten. Inoz gaixotu egin zen eta ospitalean egon zen. Etxera bueltatu eta handik gutxira Francok altxatu zituen bere belaunaldikoak.

  • Inozenzio Astorkiza 18 urterekin 6 urtetarako nazionalekin gerrara

    Inozenzio Astorkiza Zigarreta (1920) Bermeo

    Gerratean aitagaz batera trintxerak egiten egon ostean, etxer bueltatu eta Francok bere belaunialdikoak altxatu zituen. Iruñean insturkzioa iaksi ostean Teruelera joan ziren. Gerra amaitu ostean Valentziara joan ziren eta handik etxera. Baina handik gutxira berriro ere Galiziara joan behar izan zuen artezilari lanetan aritzeko. Beste hiru urte edo egin zituen bertan, guztira 6 urte egin zituen soldadu. Gerora, etxera bueltatuta, basoan lan asko egindakoa da Inoz.

  • Inozenzio Astorkiza Erreal bi eguneko soldadu

    Inozenzio Astorkiza Zigarreta (1920) Bermeo

    Nazionalekin gerrara joan behar izan zuen. Teruelen egon ziren hasieran. Valentzia eta Madrid izan ziren errenditzen lehenak eta Valentziara joan ziren. Etxean 10 egun egin ostean, berriro joan behar izan zuen. Guztira sei urtez egon ze soldadu, Gerratean bertan zortzi hilabetez egon zen, gainerakoan basoan eta kuartelean artiu zen. Gerratean bestela kobratzen zutenaren bikoitza jasotzen zuten. Etxera esku bete diruz bueltatu ei zen. Ez zuten goserik ezagutu.

  • Inozenzio Astorkiza Gerrako zikinkeria oraindik bistan

    Inozenzio Astorkiza Zigarreta (1920) Bermeo

    Gerran ez zuen goserik ezagutu, baina gorputz guztia zorriz eta ardiz (arkakusoz) beteta izan zuten. Gerra bukatu ostean, bi egunez tratamendu bat jaso zuten erizain batzuek lagunduta. Oraindik ere orduko orbanak ditu.

  • Inozenzio Astorkiza Gerran behin arropak eransterakoan berriak jantzi

    Inozenzio Astorkiza Zigarreta (1920) Bermeo

    Gerra Zibilean soldaduen arropak erabiltzen zituzten. Oinetakoak eta arropak luzaroan aldatu barik egoten ziren, eta eransterakoan berriak ematen zizkieten. Lo ere basoan bertan egiten zuten beste zeregin guztiak bezala.

  • Inozenzio Astorkiza Gerrak ikararik ez

    Inozenzio Astorkiza Zigarreta (1920) Bermeo

    Gerra Zibilean, frontera eroan zuten nazionalek. Etxekoekin hartu-emana mantendu zuen gutun bidez. Ez zuen ikararik sentitu, gorputza gelditu egiten dela dio. Behin trintxeratik kanpo erasotu zieten, baina ez zitzaien ezer pasa. Aurrera egiten ikasi zuten. Gauero hiru orduko zaintza egin behar izaten zuten.

  • Inozenzio Astorkiza Gerran zorriz beteta

    Inozenzio Astorkiza Zigarreta (1920) Bermeo

    Gerran frontean zeudela zorriak ziren nagusi, ardirik (arkakusorik) ez. Gauetan su ondora hurreratu eta hara egiten zuten salto, oraindik ere sasoi hartako markak ditu Inozek azalean. Hamabostean behin-edo aldatzen zituzten arropak. Beragaz joandako hainbat hil egin ziren. Bermeoko beste lagun bat zaurituta bueltatu zen.

  • Inozenzio Astorkiza Somorrostrora ganadu eta guzti

    Inozenzio Astorkiza Zigarreta (1920) Bermeo

    Gerra Zibilean PNVkoekin joan ziren hasieran, gose asko izan zuten. Etxeko ganadua hartuta joan ziren. Bilbotik Somorrostrora joan ziren.

  • Inozenzio Astorkiza Frontean hiltzen zirenak

    Inozenzio Astorkiza Zigarreta (1920) Bermeo

    Frontean baten bat hilez gero, ezaguna bazen etxean abisatzen zen, baina ez beti. Mañu auzoan ere badago sekula bere berririk izan ez zutenen bat.

  • Jesus Astiazaran Sollubeko bataila etxean bertan

    Jesus Astiazaran Bilbao (1924) Bermeo

    Sollubeko bataila etxe ondoan izan zuten. Etxean bertan, soloan, soldadu italiar askoren gorpuak dituzte lurperatuta.

  • Jesus Astiazaran 17 baserri eta 37 gudari

    Jesus Astiazaran Bilbao (1924) Bermeo

    Etxeko soloetan soldadu italiarren hezurrak daude. Auzoan 17 baserri zeuden eta 37 gazte boluntario egon ziren gerran. Auzoan gutxi gelditu ziren eta beraiek egin behar izan zuten lan. Hildakoak lurperatutako lekuan artoa sendo ateratzen da.

  • Jesus Astiazaran Burezurrekin futbolean

    Jesus Astiazaran Bilbao (1924) Bermeo

    Auzoan esku-bonbak, gorpuzkiak... aurkitzea normala zen. Burezurrekin aritzen ziren futbolean olgetan.

  • Jesus Astiazaran Bi fronteren erdian etxea utzi behar

    Jesus Astiazaran Bilbao (1924) Bermeo

    Bi fronteren erdian egon ziren Sollubeko bataila ezagunean. Gizon batek etxea utzi behar zutela esan zien. Ganadua hartu eta burdian joan ziren Meñakara. Meñakabarrenan 19 egun egin zituzten. Beraien aurrean hil zen bertako 16 urteko mutikoa bala galdu batek jota.

  • Dolores Egues2 Senarrek 3 eta 7 urte egin zituzten soldadu

    Dolores Egues Saizar (1928) Lucia Egues Saizar (1925) Berastegi

    Doloresen senarra Elduakoa zen, Etxezahar baserrikoa. Aita-semeak bizi ziren bertan. 17 urterekin, gerrara joan behar izan zuen; eta, gerra ostean ere, beste 7 urte soldadutzan egitea tokatu zitzaion. Luciaren senarrak 3 urte egin zituen. Senarren eta ingurukoen fronteko kontuak kontatzen dituzte. Luciak idazten zizkien gutunak ingurukoei, eta oraindik gogoan ditu helbideak. Eskutitz bidez jakiten zuten elkarren berri. Dirua (5 duro) ere bidaltzen zuten gutunetan.

  • Dolores Egues2 Senarrak Espainia pasa zuen gerran

    Dolores Egues Saizar (1928) Lucia Egues Saizar (1925) Berastegi

    Senarrak, gerran zeudenean, baimen gutxi izaten zuen etxera etortzeko. Luciak senarra nondik nora ibili zen gerran azaltzen du. San Pedro bezperan itzuli omen zen gerratik lizentziatuta.

  • Dolores Egues2 Santiago egunez sartu ziren erreketeak Elduainen

    Dolores Egues Saizar (1928) Lucia Egues Saizar (1925) Berastegi

    Gerra hasiera. Errepublikanoak inguruetako etxeetan ibili ziren arma bila, eta Nafarroa aldera egin omen zuten; baina, gero, atzeraka-atzeraka etorri omen ziren. Santiago egunean sartu ziren erreketeak Elduainen: guardia zibilak, txapel gorridunak, apaiza sotana luzea eta txapel gorriarekin... "¡Viva España!¡Viva Cristo Rey!" oihukatzen omen zuten.

  • Dolores Egues2 Errepublikako ikurrak kendu eta tiroak hasi ziren

    Dolores Egues Saizar (1928) Lucia Egues Saizar (1925) Berastegi

    Gogoan dute errepublikako ikurrak nola kendu zituzten. Errepublikako banderari izkinetako morea kendu eta horia josi zioten, eta kontzeju gaineko leihoan jarri zuten. Udaletxeko Manuel Azañaren argazkia erre egin omen zuen guardia zibil batek. Gauean tiroak hasi ziren, alde batetik errepublikanoak eta bestetik erreketeak. Gerora, errefortzuak etorri ziren eta kanoikadak ere izan ziren. Abuztuaren 10ean, San Lorentzo egunez, festak ziren Berastegin; eta, han zeudela, kanoikadak erori zitzaizkien inguruan.

  • Elisa Kalzada Aitaren bila Gernikako bonbardaketan

    Elisa Kalzada Ugalde (1929) Busturia

    Gernikako bonbardaketaren egunean aitari Gernikatik etortzen lagundu zion. Abioiak ikusterakoan amak agindu zion aitaren bila joateko. Etxera zelan bueltatu ziren oso ondo gogoratzen du.

  • Roxita Azurza Anaia gerran, eta beraiek soldaduekin dantzan

    Roxita Azurza Insausti (1922) Donostia

    13-14 urte zituenean, gerra hasi zen. Luzatu egin zen, anaia gerrara eraman zuten, eta zauritu egin zuten. Gizona izango zuena tankearekin ibili zen. Soldaduekin dantzan ibiltzen ziren, soltean eta helduta.

  • Roxita Azurza Gerra garaian kanoikadak

    Roxita Azurza Insausti (1922) Donostia

    Gerra garaian ez zen jende asko joan Igeldotik; soldadu bai. Kanoikadak Mendizorrotzetik. Beldurrez.

  • 1403 Anaiak frontean

    Jabier Amunarriz Andonegi (1924) Donostia

    Zazpi anaietatik bost joan ziren batailoira. Anaia zaharrena itsasoko ertzaina izan zen, eta besteak Saseta batailoian ibili ziren. Gazteena, 16 urtekoa, ez zen frontera joan; kuartelean egoten zen. Gernikako bonbardaketa gertatu zenean, han ziren anaiak. Bermeotik Algortara joan ziren; eta gero, Santurtzitik Habana itsasontzian, Frantziara.

  • 1508 Baserrira kanoikadak

    Joxe Antonio Bereziartua Elustondo (1929) Juantxo Bereziartua Elustondo (1924) Donostia

    Gerra hasi zenean, milizianoak baserri inguruan. Bi kanoikada eta 125 bala bota zizkioten etxeari, denak bertan zirela. Anaiaren gelan erori zen kanoikada bat, eta zaurituak izan ziren. Joxe Antonioren ohe gainera ere erori zen bala bat. Arreba zaharrena maindirearekin atera zen, bake eske.

  • 1511 Gerran, anaiak borrokara

    Jokin Muxika Lasa (1932) Donostia

    Gerra iristean, txakur txikia kendu zioten erreketeek. Donostia erdiak alde egin zuen, erbestera ere bai. Anaia zaharrenak gerran ibili ziren: bata gudari eta bestea Francoren aldekoekin. Plazaolako trenean joan zen anaia bisitatzera, kartzelara.

  • 1512 Gerra garaian Bizkaira joan ziren ihesi

    Jose Inazio Urdanpilleta San Sebastian (1913) Donostia

    Gerra etorri zenean, teila lantegiko kamioiak errekisatu zizkieten. Denak galdu zituzten. Nazionalak sartu zirenean, Zarautzera joan ziren eta handik Somorrostrora; Ibarrangelun egon ziren zazpi hilabetez. Nola libratu zen gerran soldadu egotetik. Bizi ziren etxea bonbek suntsitu zuten, Somorrostron.

  • 1512 Gernikako bonbardaketa

    Jose Inazio Urdanpilleta San Sebastian (1913) Donostia

    Ibarrangelun zeuden Gernika bonbardatu zutenean. Astehenetan azokar joateko ohitura zuten, baina egun hartan ez ziren joan. Hegazkinak eta sua ikusi zituzten.

  • Margari Aizpurua Hernaniko sua ikus zezaketen

    Margari Aizpurua Lete (1923) Donostia

    Gerran, bere jaiotetxera, Hernaniko Martindegi auzoko Oilalumera joan ze amarekin batera. Osabak leihoetan lasto-fardoak jarri zituen defentsarako. Handik ikusita zuten handiak ikusten zituzten Hernanin. Astigarragan, aldiz, ez zen horrelakorik egon. Dena baretu zenean, bueltatu ziren aitarengana etxera. Gerran etxea utzi zuten asko ezer gabe gelditu ziren, etxea okupatuta aurkitu baitzuten.

  • Manuel Urrestarazu Gerra eta gerraostea

    Manuel Urrestarazu Iradi (1928) Donostia

    Gerra hasi zenean, etxetik ikusi zuen Irun nola txikitu zuten. Irundarrak ziren etxeko jabeak, eta laguntzera joan ziren. Don Salbador Olazabal. Gose garaia zen, eta zapiarekin joaten zen antxoa bila portura. Beraiek baratzean botatzen zuten antxoa, eta baziren hura batzen ibiltzen zirenak ere.

  • 15537 Anaiak, bakoitza bando batean borrokan

    Tere Arregi Altuna (1929) Donostia

    Anaiak bakoitza bando batean ibili zen borrokan, eta amak kezka zuen toki berean ez egokitzeko.

  • pilar kortadi Plazara 'boniato' bila

    Pilar Kortadi Lasa (1927) Donostia

    Gerra garaian, San Markosetik botatzen zituzten tiroak kuartelera, Loiolara. Familia osoa plazara joan ohi zen ilaran amaren atzetik, errazionamentuko ogi bila, 'boniato' bila. Artoa eta babarruna izkutuan gorde behar izaten zuten, ez errekisatzeko.

  • 1541 Gerrako oroitzapenak II

    Maria Lourdes Lasarte Dorronsoro (1926) Donostia

    Loiolako kuartelekoek zer egingo ote zuten, kezka zegoen etxean. Nazionalak noiz sartu ziren. Etxean ez, baina inguruan sufrimendua ikusi zuen; hainbat ezagun Santoñan preso hartu zituzten.

  • 1559 Gerra: Bonbardaketak, Donostian

    Martina Alava Zumalakarregi (1922) Donostia

    Garaje batean ezkutatzen ziren sirenak jotzen zuenean. Hegazkinak joaten ziren bonbardatzera eta Cervera itsasontziak kanoikadak botatzen zituen. Zubieta kalean bi kanoikada erori ziren, villetan. Londres hotelean gerrako ospitala jarri zuten, eta hegazkinek jaurtitako bonba bat barrura erori zen. Gudarien kuartela non zegoen. Umetan beldurrik ez zuten.

  • 1560 Hiru gizon kupel batean gordeta

    Mariasun Elosegi Kortadi (1925) Donostia

    Gerra garaiko oroitzapenak. 11 urte zituen orduan Mariasunek. Santio menditik eta Ametsa gainetik tiroka aritzen zirela gogoratzen du. Tiroketak izaten zirenean, atzeko baserriko ukuiluan gordetzen ziren. Mariasunen aita eta beste bi gizon kupel handi baten barnea egon ziren ezkutatuta. "Gorriekin" zer harreman zuten kontatzen du. Auzoko gizon bat makila batean zapi zuri bat jarrita joaten omen zen etxera, tiroek jo ez zezaten. Erreketeak Astigarraga aldetik sartu zirela dio. Jendeak ihes egin zuen Astigarragara, Bilbora...

  • 1561 Muinoetatik ikusten zuten bonbak nola erortzen ziren Irun aldean

    Asenzio Irizar Goikoetxea (1926) Donostia

    Hamar urte inguru izango zituen bonbardaketa hasi zenean. Lagunak muinoetara igotzen ziren eta handik ikusten zuten nola erortzen ziren bonbak Irun aldean. Bi anaia frontera joan ziren eta etxean ere izan zuten familia bat ezkutatuta.

  • 1577 Gerra garaian, familia ihesi

    Kontxita Beitia Oiarbide (1940) Donostia

    Gerraren ondorioz, Goierritik alde egin behar izan zuten gurasoek, abertzaleak baitziren, eta batetik bestera ibili ziren. Bergaran anaia galdu zuen bonbardaketa batean metrailak jota. Aitak CAFen zuen lanpostua galdu zuen Ordiziara itzultzean. Pasaian Luzuriaga lantegian laborategia martxan jartzeko lanpostua hartu zuen aitak, kimikaria baitzen.

  • 1578 Anaia soldadu eraman zuten

    Jose Mari Aristi Kalonje (1928) Donostia

    Anaia zaharrena frontera joan zen, eta handik sei urtera oso aldatuta bueltatu zen. Ebroko eta Kataluniako kanpainak egin zituen. Eraman egin zuten.

  • 1583 Gerra Donostian

    Maritxu Olabiaga Etxabe (1915) Donostia

    Donostian, Santa Maria elizan sartzen ziren, salbu egoteko. Koltxoiak eraman zituzten kapera batera; jana ere han egiten zuten. Etxeak uzteko esan zieten; militarrak Casinoan zeuden eta besteak gazteluan. Gerrako bi itsasontzi ere ibili ziren, kanoikadak botatzen (hori geroxeago gertatu zen).

  • 1583 Anaiaren ibilerak, gerra garaian

    Maritxu Olabiaga Etxabe (1915) Donostia

    Anaia kapitain izateko ikasten zebilen gerra hasi zenean, eta boluntario hasi zen lubakiak egiten. Aurretik, Santandertik ekarritako esnea partitzen zuen, debalde banatzen zuen. Atxilotu egin zuten anaia; zaurituta zegoen. Itsasontzi batean egon zen preso. Itsasoko bataila inportante batean hartu zuen parte, Canarias itsasontziaren kontra: 49 gizonetik 20 bakarrik atera ziren bizirik. Nola salbatu zen.

  • 1584 Gerra eta gosea

    Agustin Lasarte Beraza (1930) Donostia

    Gerra hasi zen urtean, 1936an hasi zen eskolan Agustin, Igarako eskolan. Eskolatik entzuten zuten nola erortzen ziren bonbak. Familian goserik ez zuten pasa, baserrian beti bazen zer jana, baina errazionamendua zela-eta inguruan gosea pasa zuen jendeak.

  • 1586 Gerran harkaitz azpian ezkutatu

    Pedro Mari Lizarazu Garmendia (1925) Donostia

    Gerra garaian harkaitz azpian ezkutatzen ziren arratoiak bezala. Aireplanoek soinu ikaragarria ateratzen zuten eta harkaitzaren azpitik egoten ziren begira.

  • 1587 Aita Donostian izkutaturik

    Angela Alberdi Arrillaga (1936) Antonina Alberdi Arrillaga (1925) Donostia

    Tropak Donostian sartu zirenean, etxea soldaduz bete zitzaien. Antoninak gogoan du dena. Militarrak, "gorriak"... zebiltzan alde guztietan. Aita militar baten etxean izkutaturik omen zegoen, etxea miatu zutenean.

  • 1587 "Separatistak" eta "gorriak"

    Angela Alberdi Arrillaga (1936) Antonina Alberdi Arrillaga (1925) Donostia

    Aita izkutaturik zegoen miliitar baten etxean Donostian, etxea miatu zietenean. Garai hartan jende asko espetxeratu eta erail zuten, "separatistak" edo "gorriak" izanagatik soilik.

  • 1605 Aquariumean lotan

    Karmen Iraola Idiakez (1922) Donostia

    Telefonoa beti izan dute etxean, aitaren lanarengatik. Bigarren bizitzan bizi ziren, eta behera jaitsi ziren, tiroen beldur. Han egon ziren denak, gazteak pasilloan eserita. Gobernu Militarretik Gaztelura botatzen zituzten tiroak. Aquariumean egunak egin zituzten familia batzuek, lurrean lotan.

  • 1605 Elizan lotan

    Karmen Iraola Idiakez (1922) Donostia

    Aquariumetik etxera joan ziren, eta gero Santa Mariara, bonba bat bota zutelako moilan. Gasolindegia zegoen moilan. Elizan bi gau egin zituzten, bankuetan. Gasolindegia non zegoen.

  • 1605 Getariako pasadizoa

    Karmen Iraola Idiakez (1922) Donostia

    Txipiroitara joan ziren osaba-eta, Getarian zeudela. Ontzi batek metraila jaurti zuen, eta gudariek erantzun egin zieten, lehorretik. Uretara salto egin zuten. Getarian gizon bakarra sartu zen, Adarraga. Donostiara bueltatu zirenean, Getarian izandako ontzia ezagutu egin zuen aitak.

  • 1606 Aita, gudari moduan ibilia

    Mertxe Uranga Uranga (1937) Donostia

    Aita gerrara joan zen, gudari moduan, eta gero ez zioten Zestoara itzultzen utzi. Zapata txiki batzuk ekarri zizkion gerratik. Ez zen kartzelan egon; amaren aldeko aitona karlista zen, eta nolabait libratu zen.

  • 1612 Gerra garaian, Bilboraino ihesi eta gero Iparraldera

    Itziar Arzelus Arrieta (1928) Donostia

    Gerra hasi zenean Zarautzera joan ziren, eta handik Lekeitiora, gaztelu handi batera. Gero Bilbon denbora pila bat egin zuten, Gran Via kalean. Bonbardaketak. Bodegan ezkutatzen ziren. Ez zuten goserik pasatu. Aita euskal gobernukoa zen. Bestaldera pasatu ziren; Habana ontzian joan ziren, eta iritsi ziren geltokian lurrean egin zuten lo. Azkaingo etxe batean egon ziren luzaroan, eta handik Donibanera joan ziren, eskolara joateko. Ez zekien ezer frantsesez, baina hamabost egunean ikasi zuen.

  • Munoztarrak Frankistek Donostia hartzean, lehenengo Eibarrera, eta handik Oñatira egin zuten alde

    Fermin Muñoz Etxabeguren (1922) Donostia

    Frankistak Donostiara iritsi zirenean, jendeak Bilbora egin zuen alde, eta beraiek Eibarrera jo zuten, kotxez. Eibartik Oñatira mugitu ziren, bertako ostatu batean pasa zuten denboraldi bat. Urak baretu zirenean itzuli ziren Donostiara.

  • Munoztarrak Borrokak tropa frankisten eta CNTko gazteen artean

    Fermin Muñoz Etxabeguren (1922) Donostia

    Frankistak Amarako geltokitik sartu ziren Donostiara. Ferminen familia bizi zen kalean bertan zegoen CNTren egoitza. Balkoitik ikusten zituen enfrentamentuak Ferminek. Behin CNTko gazte bat etxean sartu, eta trapu gorri bat zintzilikatu zien balkoian. Beldurra zen nagusi etxean, baina ez zen ezer gertatu.

  • Pedro Illarreta Gerran, elkarren kontra aritzea tokatu

    Pedro Mari Illarreta Peñagarikano (1937) Donostia

    Aitak berrogei urte inguru zituen gerra garaian. Militarizatu egin zituzten Pasaian. Osaba bat Francok eraman zuen. Lehengusuak frontean bata bestearen kontra tokatu.

  • Bonifacio Alberdi Gerra sasoian, baserrira

    Boni Alberdi Jauregi (1926) Donostia

    Loiola bonbardatu behar zutela eta, gerra denboran Astigarragako baserrian bizi izan ziren. Tiroak. Martutenen milizianoak, Campos Eliseos-en; ondo portatu ziren beraiekin.

  • Manoli Andonegi Bizkaia aldera ihesi I

    Manoli Andonegi Uranga (1922) Donostia

    Gerra garaiko oroitzapenak. Indar gabeko bonba bat etxeko barne-patiora erori zela gogoratzen du. Gertaera horren aurrean, Manoli eta etxekoak Bizkaia aldera joan ziren amaren osaba baten etxera. Osaba hori Donostiara joan zeneko oroitzapenak ere kontatzen ditu: amaren bila azokara joan zela, arropak zapi batean bilduta ekarri zituela...

  • J Puerta Gerra hasi zenean, Getariara ihesi

    Jabier Puerta Galdos (1927) Donostia

    Getariako egonaldia, gerra hasi zenean. Nazionalak han sartu zirenean, bueltatu egin ziren. Gerra nola hasi zen. Rezolako itsasontzia. Gobernu militarretik (ikus mapan) tiroka eta gazteluan kanoia. Gasolindegiaren ondoan erori zen bonba bat. Santa Mariara joaten ziren ezkutatzera; lo ere bertan.

  • J Puerta Alemaniarrek itsasoaren kontrola

    Jabier Puerta Galdos (1927) Donostia

    Itsasoan, lehorrean baino hobeto irabazten zen. Zapiarekin antxoa bila. Mojak. Gerra garaian, alemaniarrek zuten itsasoaren kontrola eta frantsesek mugak zituzten. Minak. Gauez Hendaiara joaten ziren. Sardina.

  • Patxi Mendizabal Gerra hasiera Herrera inguruan

    Patxi Mendizabal Yarzabal (1927) Donostia

    Espainiako Gerra Zibilean, nafarrak Oiartzun aldetik, Altzibartik, hasi ziren tiroka. Hiru hilabetean bertan egon zen frontea. Herrerako jende askok alde gin zuen beraien jatorritako tokietara, batez ere Goierri aldera.

  • P Larrea Derioko aireportua eraikitzen, gerra garaian

    Patxi Larrea Olasagasti (1920) Donostia

    Aireportua egiten ibili ziren Derion, Jerardo Bujandarekin eta. Urtebetez Bilbon. Bonbardaketak. Deustuko zubi azpian ezkutatzen ziren.

  • P Larrea Loiola batailoikoekin elkartu zen

    Patxi Larrea Olasagasti (1920) Donostia

    Hiru anaia zituen batailoietan. Loiola batailoikoekin elkartu zen. Balmasedatik Laredorantz erretiratu ziren. Italiarrak sartu zirenean, armak entregatu behar. Gudarien aldizkariak erre zituen. Castrora eraman zituzten. Osaba gaixorik. "Txiribitas" antiguarrak ematen zuen abisua bisitaren bat zegoenean. 18 urte bete gabe zituenez, libre utzi zuten.

  • andres ormazabal Mendian ezkutatuta, eta gero buelta Donostiara

    Andres Ormazabal Izeta (1916) Donostia

    Mendian ezkutatuta zeudela, mando pila bat ikusi zituzten, kargatuta. Balak ziztuka. Osaba joan zen esatera ez joateko etxera. Bonbak nola bota zituen aireplano batek Errezilen. Uzkudun boxeolaria falangista jantzita ikusi zuen. Donostiara bueltatu ziren, gauez.

  • anjel elizalde Gerrako itsasontziak eta hegazkinak

    Anjel Elizalde Elizalde (1922) Donostia

    Gerra garaian, España itsasontziak eraso egiten zuen San Markos gotorlekura, eta beraiek erdian. Babeslekua. Sirena. Hegazkinen bonbek gizon bat hil zuten Pasaian.

  • anjel elizalde Gudarien erreleboa, Altzan

    Anjel Elizalde Elizalde (1922) Donostia

    Gudari ibili ziren gazteak Bizkaia aldera joan ziren. Asturiastik Bartzelonara joan ziren. Propagandak zabaldutako gezurrak. Bi hilabetean, frontea Oiartzunen; Altzan egiten zuten erreleboa. Erreketeak.

  • anjel elizalde Gudariak arma egokirik gabe

    Anjel Elizalde Elizalde (1922) Donostia

    Gudariek ziotena: hiru menditan hiru ametrailadora jarrita, erreketeak ez zirela pasatuko. Eskopetekin zebiltzan. Francok bazuen motiboa EAJ gorrotatzeko, bere ustez. Umea zela, asko entzun zuen politikaz hitz egiten.

  • ramoni goikoetxea Anaia hil zitzaion gerran

    Ramoni Goikoetxea Maiza (1920) Donostia

    Gerra hasi zenean, zazpi senide ziren, eta soldadu joatea tokatu zitzaien bi anaiari. Senarra ere gerran ibili zen. Anaia gerran hil zitzaion, 23 urterekin, Castellón. Igarako baserri ia denetan hil zen mutilen bat. Kintak. Beste anaia txofer ibili zen.

  • ramoni goikoetxea Fusilamenduak eta sirenak

    Ramoni Goikoetxea Maiza (1920) Donostia

    Jende asko joan zen Frantziara. Fusilamenduak. Sirena jotzen zuten, eta sotoetan ezkutatu behar.

  • Ebaristo Aiestaran Gerra garaia Añorgan

    Ebaristo Aiestaran Pikabea (1927) Donostia

    Gerra etorri zenean, karmenak ziren. Frontoian zegoela bere bila joan ziren. Apaizak baserri batean gorde behar izan zuen. Taberna Berri ondoko frontoia eta amona Pilar. Cervera ontziak botatako bonba.

  • Ebaristo Aiestaran Harrobia, gerrako ezkutalekua

    Ebaristo Aiestaran Pikabea (1927) Donostia

    Ezkutalekua. Amasorrain harrobia eta baserria. Gerra garaian ezkutatzera harrobira joan ziren. San Estebango baserrira joan ziren bi familia. Nazionalistak ziren, gehienak bezala.

  • Bidaurre Iraola Almirante Cervera kanoikadaka itsasotik

    Juanita Bidaurre Iraola (1928) Donostia

    Francoren aldeko Almirante Cervera itsasontziak itsasotik kanoikadak bota zituen Donostiaren kontra. Gogoan du baserri batek zuloa izan zuela. Itsasontziaren sirenak entzundakoan, etxetik irteten ziren, baina ez daki zertarako. Antiguako elizari sua eman behar ziotela zioten, baina elizak zaintzen ibili zen jendea.

  • martina olasagasti Gerra garaian, nobioa soldadu

    Martina Olasagasti Martikorena (1913) Donostia

    Senarra soldadu, nobioak zirela. Non ibili zen: Bilbo, Bartzelona... Eskutitzak bidean galtzen ziren. Madrileraino iritsi ziren. Hil egin zela zabaldu zen.

  • Zelestino Segurola Soldaduska; gerraren hasiera

    Zelestino Segurola Billagarai (1926) Donostia

    Soldaduskan bi urte egin zituen, Huesca aldean, gerraostean. Zortzi urte zituen gerra hasi zenean, Igendon zegoen. Gizon armatuak ikusi zituen. Cervera itsasontziak botatako bonbak zuloa egin zuen. Gerrako soinuak.

  • Zelestino Segurola Cervera itsasontziaren kainoikadak

    Zelestino Segurola Billagarai (1926) Donostia

    Cervera itsasontziaren kanoikaden beldurrik ez zuten. Lasai jarraitzen zuten lanean. Malabieta baserrian zegoen orduan.

  • migel aldasoro Aita eta osaba galdu zituenekoa

    Migel Aldasoro Gonzalez (1930) Donostia

    Tiro hotsak 1936ko uztailaren 18an hasi ziren, aitarekin baratzean zegoen gerra hastean. Etxera bidean zihoan batean harrapatu zuten aita txapelgorriek, Andoaingo udaletxeko kalabozora eraman zuten, handik egun batzuetara fusilatu zuten Tolosan, 33 urte zituela. Osaba arto bila joan zen batean, teniente koronel batek bertan hil zuen. Aita eta osabarik gabe geratu zen oso gazterik.

  • Txomin Aranbarri Karrantzara eta Torrelavegara ebakuatuta

    Txomin Aranbarri Larizubirrementeria (1924) Durango

    Gerra hasi zenean, etxetik atera zituzten bera eta bere familiakoak. Etxeko lau behiak, astoa eta jeneroz betetako gurdia hartuta, Durangoko tren-geltokira joan ziren. Ganadua kargatzen zeudela, obusak hasi ziren jaurtitzen Ezkurdira. Hiru arrebak, amama, osaba eta bera Karrantzara eta Torrelavegara joan ziren; Karrantzako baserri batean egon ziren bi hilabete eta erdiz 80 bat lagun. Karrantza hartu zutenean Torrelavegara joan ziren. Durangora bueltatzeko trena astelehenez hartu zuten, eta eguenez (ostegunez) heldu ziren.

  • Nati Bilbao Eskolan zegoen bonbardaketa izan zenean

    Nati Bilbao Onaindia (1929) Durango

    Txokolatea eta ogia hartuta joaten zen eskolara, Orozketara, egun guztirako. Eskolan hasi eta zortzi egunera, gerra etorri zen. Eskolatik ikusi zuten bonbardaketa, mahai eta aulkien dardara artean. Bere eskolakide batek infartuaren antzeko zerbait jasan zuen; eta, sustoaren ondorioz, hil egin zen.

  • Nati Bilbao Bonbardaketa egunean, ahizpa esnea banatzen

    Nati Bilbao Onaindia (1929) Durango

    Ostegun arratsaldea eta asteburu osoa jai izaten zuten eskolan. Oporrak, berriz, oraingo antzera. Dotrina Durangoko jesuitetan ikasi zuen. Bonbardaketa egunean, Natiren ahizpa esnea banatzen zegoen kalean. Onik irten zen, baina Andra Mariako elizan jende asko hil zen. Bertan lotuta zeuden esnedunen astoak ere hil egin ziren.

  • Nati Bilbao Bonbardaketa gogorra izan zen

    Nati Bilbao Onaindia (1929) Durango

    Aurreko egunean mehatxuak jasota, aita ganadu guztiarekin Karrantzara joan zen. Bonbardaketa eguneko oroitzapen garratzak ditu: aita eta anaia hil egin zirela esan zieten, kaletarrak etxean babestuta, babeslekuak...

  • Isidro Ugarte Durangoko bonbardaketa I

    Isidro Ugarte Ortuoste (1924) Durango

    1934eko urrian izandako Asturiasko altxamenduaz gogoratzen da. 1936ko irailaren 28an izan zen Durangoko lehen bonbardaketa. "El abuelo" izenez ezaguna zen hegazkin bat sarritan ibiltzen zen alde batetik bestera eraso egin barik, baina egun hartan bost bonba bota zituen. Ezkurdiko frontoiko ezkerreko horma zulatu zuen eta hainbat jende hil zen. 1937ko martxoaren 28an, goizeko zortzietan izan zen lehen erasoa. Bezperan, Andra Maria eliza hustu zuten, intendentzia militarra zegoen bertan. Hala ere, herritar asko hil ziren, baina intendentziakoak ez. Arratsalderako, Isidro Santi gurutzera joan zen. Ehiza-hegazkinak heldu zirenean, eraso gehien jaso zituen gunea tren-geltokia izan zen. Bere emaztea esnea saltzen etorri zen Durangora eta justu-justu libratu zen, astoa Kurutziagan utzi ostean. Astoak non lotzen ziren azaltzen du.

  • Isidro Ugarte Durangoko bonbardaketa III

    Isidro Ugarte Ortuoste (1924) Durango

    Soldadu talde handi bat fusilak lepoan hartuta ikusi zituela gogoratzen du, eta kanposantu ondoko etxe batean zegoen gizon bat hil zutela. Kanoi alemaniarrak, "Ocho con ocho" deiturikoak, Matienako (Abadiño) Gerediagako ermitaren kontra egon ziren; Mugarra aldera erasotzen zuten.

  • Milagros Zubillaga Errefuxiatuak etxean

    Milagros Zubillaga Solagaistua (1925) Durango

    Fusilatzeak eta bonbardaketak Durangon. Etxean Gipuzkoako errefuxiatuak izan zituzten

  • Milagros Zubillaga Durangarrak abioien beldurrez

    Milagros Zubillaga Solagaistua (1925) Durango

    Karrantzako alkateak beti ematen zien zerbait, bertara joaten zirenean babes bila. Karrantzan ez zuten bonbardaketarik ezagutu; baina, abioi-hotsa entzun orduko, han zeuden durangarrak ezkutatu egiten ziren etxe ondoko zanga batean.

  • Milagros Zubillaga Astoaren azpian, bonbardaketatik gordetzeko

    Milagros Zubillaga Solagaistua (1925) Durango

    Karrantzatik Cartesera joan ziren, Torrelavega ondoko herritxo batera. Han, esnearekin zihoan batean, bonbardatzen hasi ziren. Astoa horma baten kontra jarri, eta astoaren azpian egon zen gordeta bonbardaketak iraun zuen tartean.

  • Milagros Zubillaga Durango eta Otxandio bonbardatzen

    Milagros Zubillaga Solagaistua (1925) Durango

    Koinatuak eta anaia Otxandioko frontean zeudela, Bitañora joan zen ama eta ahizpekin. Otxandioko bonbardaketa osoa ikusi ahal izan zuten leihotik. Egun berean, Durango bonbardatu zuten; eta jesuiten eta Andra Maria elizak suntsitu zituzten. Arbolapean gordeta zegoen jende asko metrailatu eta hil zituzten.

  • Gotzon Atutxa Zubi Esekian behiekin

    Gotzon Atutxa Estankona (1930) Durango

    Gerran, bonbek ateratzen zuten distira gogoratzen du, bera sasi artean gordeta zegoela. Zugastietara egin zuten ihes, eta handik Morgara. Gero, Portugaletetik Ortuellara; eta handik, etxera bueltatu ziren. Aita sei behirekin Bizkaiko Zubi Esekitik pasatu zen. Aita Ortuellatik frontera eraman zuten, baina gauez hanka egin eta etxera iristea lortu zuen.

  • Pascual Uribe Bonbardaketan, etxetik alde egin zuten

    Paskual Uribe Jaio (1926) Durango

    Etxean neskame umezurtz bat zuten, eta bere neba militarra etorri omen zen arrebaren bila. Durango bonbardatu zutenean, Paskual Orozketara joan zen. Etxekoek gurdi birekin Maumarako bidea hartu zuten, baina buelta eman eta Mondrabasora joan behar izan zuten.

  • Pascual Uribe Durangoko bigarren bonbardaketa

    Paskual Uribe Jaio (1926) Durango

    Martxoaren 31n bonbardatu zuten Durango. Egun horretan, Paskual mezalagun izan zen Tabirako sierbetan. Mezatik etxera zihoazela, abioiak etorri ziren bonbak jaurtitzen. Aurreko irailean ere bonbardaketa txiki bat jasan zuen Durangok.

  • Pascual Uribe Teilatua hondatuta, baina etxea osorik

    Paskual Uribe Jaio (1926) Durango

    Ezagun bat bonbetatik txiripaz libratu zenekoa. Berrogeitaka lagun egon ziren babestuta Eguzkitzan. Bonbak teilatua hondatu zuten, baina etxea osorik geratu zen. Andra Mariako eliza barruan, oraindik ere arrastoak ikusten dira.

  • Pascual Uribe Ganaduak berriro etxera

    Paskual Uribe Jaio (1926) Durango

    Nazionalak Garai aldetik sartu ziren. Milizianoek atzera egin zuten eta Paskualen etxeko ganaduak berriro etxeratu ahal izan zituzten.

  • Pascual Uribe Norberak egindako babeslekuak

    Paskual Uribe Jaio (1926) Durango

    Bernagoiti eta Gibelen egon zen frontea hiru astez. Etxearen kontra zeukaten ira-metan, aitak aizkoraz egindako zulo batean gordetzen ziren. Beste baserri batean zanga bat egin zuten; pinu-enborrak gainean trabes jarri, tarteak lurrarekin bete eta azpian gordetzen ziren. Etxean gordeta egon ziren milizianoak gorriekin joan ziren.

  • Josefina Agirre Karobia gerrarako babesleku

    Josefina Agirre Urizar (1927) Durango

    Goitik enborrez estalitako karobia izaten zen beraien babeslekua. Lehertu gabeko mortero bat sukaldeko leihoan geratu zitzaien.

  • Mari Ardanza Etxe ondoko gordelekua

    Mari Ardanza Azkarate (1927) Durango

    Gerran, etxe ondoan egindako zulo batean gordetzen ziren; sirena entzuten zenean sartzen ziren zuloan. Andra Mari eliza suntsitu zuten bonbardaketan. Euren etxean, obus bat leiho batetik sartu eta beste batetik irten zen.

  • Tomasa Urien Bonbardaketan Lukura ihesi

    Tomasa Urien Intxausti (1926) Durango

    Durangoko bonbardaketetan ganaduak Landakon utzi eta Lukura joan ziren babes bila. Lukun uraren tunelean gordetzen ziren. Maumaraino iristen zen tunela. Iurretatik ere jende asko joan zen tunelera.

  • Tomasa Urien Lukutik Garaira eta gero etxera

    Tomasa Urien Intxausti (1926) Durango

    Lukutik, gauez, Garaira joan ziren. Lukura berriro ere itzuli eta handik etxera bueltatu ziren. Etxea egoera onean zegoen.

  • Tomasa Urien Lukuko tunelean pasatutako orduak gogoan

    Tomasa Urien Intxausti (1926) Durango

    Gurasoak egunero joan ziren Luku eta Garaitik ganaduak gobernatzera etxera iluntzean. Lukuko tunelean pasatu zituen ordu luzeak gogoan ditu. Durangoko kanposantu ondoko landak metrailatu zituzten abioietatik.

  • Teresa Jaio Durangoko bonbardaketa

    Teresa Jaio Rementeria (1924) Durango

    Bonbardaketa egunean, etxean zegoen Teresa, familiarekin. Eztandek etxea dardara batean jartzen zuten. Inguruetan kea zen nagusi. San Andresko bidean zegoen karobi batean gorde ziren.

  • Teresa Jaio Hildako durangarrak

    Teresa Jaio Rementeria (1924) Durango

    Durangoko mutil batzuk gerran hil ziren. Beldur handia pasa zuten gerra denboran. Gerrako abioiak Gasteiz aldetik etortzen ziren. Gerra pasa eta gero ere egon ziren soldaduak Durangon.

  • Luis Irazola Tabiran dena baserri-etxeak lehen

    Luis Irazola Zamalloa (1931) Durango

    Tabira lehendik hona asko aldatu da. Lehen ia dena baserria zen. Gerra garaian, bonbardaketak izan zirenean, Durangon kalteak izan zituen auzoak, baina beren etxeak ez.

  • Luis Irazola Hutsagatik salbatu Cervera itsasontziaren erasotik

    Luis Irazola Zamalloa (1931) Durango

    Gerratik ihesi, Austoan, Erletxen eta Marurin egon ondoren, Bilbora heldu ziren. Hemen hutsagatik salbatu ziren Cervera itsasontziaren kanoikada batetik. Gero, Lamiakora joan zirenean, Artxandatik tiratzen zieten.

  • Luis Irazola Durangoko bonbardaketa

    Luis Irazola Zamalloa (1931) Durango

    Durangoko bonbardaketa izan zenean, zanga batean ezkutatuta egon ziren. Bukatu zenean, Tabiratik Durangora joan eta hildakoak ikusi zituzten kalean. Artean umea zen Luis. Beste anaia bat gurdiaz satsa garraiatzen harrapatu zuen bonbardaketak.

  • Luis Irazola Luisen anaiaren kalbarioa

    Luis Irazola Zamalloa (1931) Durango

    Luisen anaia bat 16 urterekin Solluben ibili zen gudari; zaurituta etorri zen etxera. Gero karlistek eurekin eraman zuten gerrara. Itzuli zenean, falangisten buruak salatu eta beste bost urte pasatu behar izan zituen Afrikan. Oso gaiztoa ei zen falangisten burua.

  • Luis Irazola Hegazkinak metrailatu zituenekoa

    Luis Irazola Zamalloa (1931) Durango

    Baserrian zeudela, belarra ebakitzera joan ziren bera eta anaia; hegazkin bat etorri eta metrailatu egin zituzten. Eurak libratu ziren, baina ahuntza garbitu zuten.

  • Martina Gallastegi Durango suntsituta aurkitu zuten

    Martina Gallastegi Mendia (1921) Durango

    Durangoko etxe asko, Andra Mariko eliza eta Santa Susanako komentua apurtuta zeuden. Komentuan, bonbek moja asko hil zituzten, eta motorrez ihesi zihoan jendea abioietatik metrailatu zuten. Bideak beltzak ziren, kamioiak ibiltzeko modukoak.

  • Juanito Gallastegi Lehen oroimena, bonbardaketa

    Juanito Gallastegi Duñabeitia (1933) Durango

    Umetako lehen oroimena: Durangon bonbardaketa izan zen egun bat. Astoen gorpu erdibituak gogoan ditu; eta beraiek "Achicorias Momoitio" lantegiko zakuen ostean gordeta egon ziren, abioiak bonbak jaurtitzen zituzten bitartean.

  • Maitena Belaustegigoitia Bonbardaketaren aurretik, etxe azpiko babeslekuan ezkutatu ziren

    Maitena Belaustegigoitia Ortueta (1923) Durango

    Gerrak irten zuenean, 13 urte zituen. Durango bonbardatu osteko egunean mendira joan ziren. Bonbardaketa eguneko goizeko zazpietan kanpaiak eta sirenak jo zituzten, eta orduan etxe azpian zuten babeslekura sartu ziren.

  • Maitena Belaustegigoitia Bonbardaketako hautsarekin eztarriko minez

    Maitena Belaustegigoitia Ortueta (1923) Durango

    Bonbardaketako egunean, goizeko erasoak minutu bat-edo iraun zuela dio. Eta, arratsaldean, ihesi zebilen jendea metrailatzen ibili ziren. Eurak babeslekuan egon ziren. Bere neba nagusia, Jabier, kamiñero ibili zen. Bere neba bonbardaketako hautsarekin-eta 24 orduz ahots barik gelditu zen; 24 orduz ezin izan zuen ezer jan eta Bilboko otorrino batengana eraman zuten.

  • Maitena Belaustegigoitia Italiarrek bonbardatu zuten

    Maitena Belaustegigoitia Ortueta (1923) Durango

    Bonbardaketan parte hartu zutenak italiarrak izan ziren. Madrilen bizi zen bere izeko batek alemaniarrak zirela esaten omen zuen; baina guztiak talde berekoak ziren.

  • bego-erenaga Elizak erreta

    Bego Ereñaga Onaindia (1927) Durango

    Ezkurdiko eskola partikularretara joan zen umetan, Santa Susanan eta jesuitetan batailoiak zeuden-eta. Andra Mariko elizan intendentzia militarra egon zen. Bere ustez, horregatik bonbardatu zituzten elizak. Bonbardaketa eguna Asteazken Santu Eguna izan zen. Elizpean azoka zegoen eta erosketak egiten zebilen jende asko hil zen.

  • Jose Mari Madariaga Bonbardaketan bizitakoak

    Jose Mari Madariaga Sierra-Sesumaga (1933) Durango

    Bonbardaketan hegazkinen erasoak hasi zirenean, sirenak entzun eta ezkutatu egin ziren. Erreka txiki baten ondoan ezkutatu ziren etxeko denak. Etxera bueltatu orduko, ezkutatuta zeuden lekuan bonba bat bota zuten. Egun hartako usaina oraindik ez du ahaztu.

  • Jose Mari Madariaga Elizak suntsitu zituzten etxeak barik

    Jose Mari Madariaga Sierra-Sesumaga (1933) Durango

    Bonbardaketak Kurutziagan izan zuen eragina: etxerik ez zuten jo, baina Santa Susanako eta jesuitetako eliza zuzen-zuzenean. Bere arrebak izterrean metraila izan zuen bizi guztirako. Andra Mariko elizan jendez lepo zegoela, meza orduan, erre zuten.

  • Isabel Agirrebeitia Gerra hasierako akorduak

    Isabel Agirrebeitia Uribe (1926) Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Felik gerra hasierako aireplanoak gogoratzen ditu. Solora urten eta bertan ezkutatzen ziren belarriak tapatu eta palu bat hagin tartean zutela. Isabelek Otxandioko bonbardaketako akordua du: kamioiak beraien etxe aurretik pasatzen ziren zaurituekin, Izurtzan egon baitzen gurutze gorria. "El abuelo" hegazkina. Karrantzara joan ziren ebakuatuta, ganadu eta guzti trenez joan ziren denak.

  • Isabel Agirrebeitia Bonbardaketako bizipenak

    Isabel Agirrebeitia Uribe (1926) Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Feli udaletxeko babeslekuan babestu zen bonbardaketa egunean. Familiakoak behar desberdinetan zeuden eta leku ezberdinetan egon ziren. Entzundako zaratak oso gogorrak ziren. Durango goizez bonbardatu zuten. Arratsaldean, jendea herritik aldentzen zebilela, berriro bueltatu ziren jendea metrailatzera.

  • Isabel Agirrebeitia Bonbardaketa osteko egunak eta ebakuazioa

    Isabel Agirrebeitia Uribe (1926) Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Bonbardaketa osteko egunetan, Feliren etxekoak soloan ezkutatzen ziren; eta Isabelen etxekoak, Mugarrako kobazulo batean. Handik segituan, San Roke auzoko 90 pertsona, Feli tartean zela, Karrantzara eta Torrelavegara joan ziren ebakuatuta ganadu eta guzti. Isabel-eta Bilbora joan ziren.

  • Isabel Agirrebeitia Karrantzan beste bonbardaketa bat

    Isabel Agirrebeitia Uribe (1926) Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Karrantzan ebakuatuta zeudela, bonbardaketa hasi eta Torrelavegara joan behar izan zuten. Hurre-hurretik ikusi zuten erasoa, beraien aurrean astoa hil zuten.

  • Encarna Ormaetxea Bonbardaketa kanpandorrean

    Encarna Ormaetxea Munitxa (1921) Durango

    Bonbardaketa egunean, Santa Anako kanpandorreko eskaileratan egon zen Enkarna. Jende piloa egon zen egun guztia eskaileratan: batzuk negarrez, beste batzuk errezatzen. Bere etxeak ez zuela txakur txiki bat (5 pezeta zentimo) balio, baina bonbardaketan osorik geratu zela dio Enkarnak.

  • Guadalupe Mendibe Gernika erre zuten egunaz

    Guadalupe Mendibe Goikoetxea (1925) Ea

    Gerraostean gosea pasatu zuten. Ogi beltza ematen zieten jateko. Gernika erre zuten egunean, zeozer gertatzen ari zela jakin zuten, hegazkinak joan-etorrian ikusten zituzten eta. Lehenengo Natxitua erretzen ari zela pentsatu zuten. Lapatza bidean zegoen zulo moduko batean ezkutatu ziren.

  • Juan Martin Bermeosolo Bilbo hartu zutenekoa; Sollubeko frontea

    Juan Martin Bermeosolo Gabiola (1925) Ea

    Gerra garaian baserriak errekisatu egiten zituzten gorriek, gosea zegoen eta. Markinan geratuta egon zen frontea, 7 hilabetez. Bilbo inguruan nazionalek "cinturón de hierro" delakoa egin zuten, babesteko. Baina ez zuen balio izan, kostatik, aldamenetik sartu zirelako. Sollubeko frontea izugarria izan zen. Gorriek nazionalak aurrean hartu zituzten eta hegazkinen laguntzaz nazionalista ugari hil.

  • Mari Karmen Gerrikabeitia Kanpai hotsa, babesera joateko abisua

    Mari Karmen Gerrikabeitia Garramiola (1929) Etxebarria

    Gerra denborako kontuak. Hegazkinen eta bonben abisua emateko kanpaiak entzutenean, Xemeingo kanpandorrera joaten ziren denak babes hartzera. Bonbak jausitako hainbat toki aipatzen ditu.

  • Mari Karmen Gerrikabeitia Gerran, Xemeingo eliza apurtu

    Mari Karmen Gerrikabeitia Garramiola (1929) Etxebarria

    Gerrako bonbardaketen ondorioz Xemeingo eliza, aldarea... erabat apurtuta gelditu zen.

  • Txomin Ibarluzea Urte askoan etxe berririk ez Markinan

    Txomin Ibarluzea Garro (1929) Etxebarria

    Garai batean urte asko pasako zirela ia etxe berririk egin gabe uste du. Gerra garaian Urkaregin egon zen frontea eta Markinako etxe bat erre egin omen zuten. Gerraostean etxea berreraiki zuten; berrogeita hamar mila ogerleko kosta zela esaten zuten.

  • Txomin Ibarluzea Urkaregitik botatako kanoikadak gogoan ditu

    Txomin Ibarluzea Garro (1929) Etxebarria

    Gerra garaia gogoan du, artean umea izan arren. Etxebarri frontearen erdian zegoen eta jendeak alde egin zuen ahal zuen lekura. Errefuxiatuentzat artoa iritsi zen Markinara eta bere aitak astoarekin Etxebarrira eraman zuen. Bueltan zetozela, Urkaregitik kanoikadak hasi ziren eta eliza azpiko gordelekuan sartu ziren, astoa utzita.

  • Txomin Ibarluzea Pistoirik gabeko kanoikadak Urkaregitik Karmengo elizara

    Txomin Ibarluzea Garro (1929) Etxebarria

    Karmengo elizara bota zituzten kanoikadak ez ziren behar bezala lehertu, antza denez, granadak preparatzen zituenak beste aldekoei lagundu nahi zien eta. Etxeberritik behera baserri-etxe eder bat erre zen kanoikada batekin.

  • Jesusa, Agustin eta Maribel Gerra garaiko oroitzapenak eta gerora entzundakoak

    Agustin Guenaga Zelaia (1931) Maribel Guenaga Zelaia (1941) Jesusa Urkidi Arejitabelaustegi (1935) Etxebarria

    Hasiera batean milizianoak pasa egin omen ziren aurrera, baina erreketeak atzean gelditu zirenean berriz itzuli omen ziren, eta Jesusaren baserri inguruan kokatu. Gernikako bonbardaketa Agustinek 5 urte bete zituen egunean izan zen. Gogoan ditu hainbat kontu. Inguruan ere bota zituzten bonbak. Esaten zuten Urkaregin bolbora kentzen zietela bonbei, eta batzuk ez zirela lehertzen. "Esperanza" lantegian munizioak egiten ziren.

  • Jesusa, Agustin eta Maribel Aita kamineroa

    Agustin Guenaga Zelaia (1931) Jesusa Urkidi Arejitabelaustegi (1935) Etxebarria

    Agustinen eta Maribelen aita kamineroa zen. Gerra denboran batetik bestera zebilela tiroak gertu sentitu zien aitak. Postaria hil omen zen tiroak jota.

  • Andres Ereño Gerra Etxebarrin

    Andres Ereño Atutxa (1917) Etxebarri

    Bonbak erori ziren Etxebarrin. Errota badago, hondatuta badago ere. Errotako emakumeak begia galdu zuen gerran. Milizianoak egon ziren herrian.

  •  JULEN IRIONDO BERGARETXE Gorriek Elgoibar erasotzen zuten

    Julen Iriondo Bergaretxe (1920) Elgoibar

    Nazionalek Arratetik Eibar bonbardatzen zuten, eta gorriek Intxortatik Elgoibar. Elgoibarren zibilak hil ziren. Julenen familia egunez amaren jaiotetxera joaten zen; eta gauez, lo egitera, kaleko etxera itzultzen zen.

  • Pepita Unzueta Iriondo Etxe ondoan bonba bat lehertu zen

    Pepita Unzueta Iriondo (1922) Rosa Unzueta Iriondo (1919) Elgoibar

    Elgoibarren bonbardaketa hasi zenean, Pepita eta anaia bat Mutrikura joan ziren, amaren jaiotetxera. Trenbide kaleko etxe ondoan lehertu zen bonba batek zauritu egin zuen Rosa.

  • Pepita Unzueta Iriondo Mutrikutik bueltan Elgoibar apurtuta aurkitu zuten

    Pepita Unzueta Iriondo (1922) Rosa Unzueta Iriondo (1919) Elgoibar

    Mutrikutik Elgoibarrera bueltatu zirenean, herria puskatuta eta oso triste aurkitu zuten. Elgoibarren eliza barruan babesten ziren bonbatatik. Markina aldera ere joaten omen ziren babes bila.

  • Pepita Unzueta Iriondo Bando ezberdinetako eibartar bi

    Pepita Unzueta Iriondo (1922) Rosa Unzueta Iriondo (1919) Elgoibar

    Eibartar bi Huescako frontean elkartu ziren, baina bando ezberdinetan borrokan zebiltzala. Gerra bukatu eta gero, Eibarren elkartu ziren berriro.

  • FERMIN RUIZ DE GAUNA Bonbardaketatik babes bila

    Fermin Ruiz de Gauna Ibañez de Garayo (1923) Elgoibar

    Elgoibar bonbardatzen zutenean, ahal zen lekura ahal zen azkarren joaten ziren babes bila. Elizan gordetzen ziren askotan. Abioiek bonbardatzen zuten herria, baina Muneta menditik ere botatzen zituzten kanoikadak.

  • FERMIN RUIZ DE GAUNA Bereizi gabeko bonbardaketak

    Fermin Ruiz de Gauna Ibañez de Garayo (1923) Elgoibar

    Bonbardaketak ez omen ziren helburu jakinen gainean izaten, oso zabalak omen ziren. "El abuelo" izeneko abioia gogoratzen du.

  • FELIX ETXEBERRIA Durango eta Gernika Parapanetik bistan

    Felix Etxeberria Larrañaga (1926) Elgoibar

    Parapan baserritik Bizkaia aldea ere ikusten da, eta ondo ikusi eta entzun zituzten Durangoko eta Gernikako bonbardaketak. Haizeak kea nola ekartzen zuen gogoratzen du Felixek.

  • JOSE GURRUTXAGA Aitarekin frontera

    Jose Gurrutxaga Ondartza (1921) Elgoibar

    Gerra heltzear zegoela, aitarekin lehenengo Markinara eta gero Lekeitiora joan zen. Aita sozialista zen, eta Batallón Prieton apuntatu zen. Armagilea zenez, egunero joaten zen frontera armak konpontzera. Josek sarri laguntzen zion.

  • Felix Balzola Arrate aldetik kanoikadak

    Felix Balzola Astarloa (1928) Elgoibar

    Gerra Zibila hasi zenean, Felixek zortzi urte zituen. Auzoan, erreka bazterrean, zegoen baserri zahar batean babesten ziren. Aita gurdi eta idiekin ibiltzen zen munizioa eta hildakoak garraiatzen. Ganadua baserrian geratu zen: egunez joaten ziren haiek gobernatzera. Arrate aldeko dorre batetik botatzen zituzten kanoikadak, eta auzoko Legarda baserrian kanoikada ugari sartu zen.

  • Felix Balzola Soldaduen mugimenduak

    Felix Balzola Astarloa (1928) Elgoibar

    Gerra denborako kontuak. Auzoko eliza biltegi moduan erabili zuten soldaduek. Urkiola baserrian, klinaka zegoen. Tropen tiroei eta mugimenduei buruz hitz egiten du: soldaduak astoekin ibiltzen ziren hara-hona.

  • Felix Balzola Urkiolako ospitalea

    Felix Balzola Astarloa (1928) Elgoibar

    Gerra denboran, Felixen aita gurdi eta idiekin ibiltzen zen munizioa, hildakoak, zaurituak... garraiatzen. Urkiola baserrian, ospitalea zegoen, eta hara eramaten zituzten hildakoak eta zaurituak. "Urkiolan" eta Usatorren baziren taberna modukoak.

  • Miren Vallejo Arriaga Nobiotako kontuak

    Miren Vallejo Arriaga (1923) Elgoibar

    Mirenen senarra Ebroko frontean egon zen, tirorik bota gabe, bere esanetan. 23 urterekin ezkondu zen Miren, 15 urte zituela maitasuna agertu zion mutilarekin. Nobio moduan hasi zirenean, besotik heltzeko ere beldurrez egoten ziren. Zinean zeudela, elkarren eskuak hartzen ausartzen ziren. Gai hauetan beldur gutxiagoko gazteak ere ba omen ziren.

  • Miren Vallejo Arriaga Ogi higuingarri hura ezin ahaztu

    Miren Vallejo Arriaga (1923) Elgoibar

    Goserik ez zuten pasa, baina ematen zieten ogi higuingarri hura ezin du ahaztu Mirenek. Gogoan du Gernikako bonbardaketa egunean abioiak nola pasatzen ziren. Oso baxu pasatu ziren, karga handiarekin zihoazelako.

  • Miren Vallejo Arriaga Gernika gorriek erre zutela sinetsarazi zuten

    Miren Vallejo Arriaga (1923) Elgoibar

    Jende askok Gernika gorriek erre zutela sinetsi zuen. Mirenen aitak egia esan zuelako ia hil egin zuten.

  • Sabin Osoro Unzueta Kanoikada etxera eta osabaren lima lantegia

    Sabin Osoro Unzueta (1922) Elgoibar

    Gerra denboran, kanoikada batek Sabinen etxeko hormak puskatu zituen. Sabinen osaba Benitok lima lantegia zuen etxe ondoan, eta harri guztiak lantegira erori ziren. Lantegiko bi langileek gerratik ihes egin zutenez, Sabin ibili zen osabari lantegia garbitzen laguntzen. Ondoren, hilabete batzuetan limak egiten ere ibili zen. Lana nola egiten zuten azaltzen du.

  • Sabin Osoro Unzueta Osaba Hendaiara ihesi

    Sabin Osoro Unzueta (1922) Elgoibar

    Gerra hasi zenean, amaren aldeko osaba batek Hendaiara egin zuen ihes. Ohartu gabe muga zeharkatu zuen, eta Guardia Zibilak harrapatu eta gerrara joan egin behar izan zuen. Ebroko batailoian parte hartu omen zuen osaba horrek.

  • Sabin Osoro Unzueta Ama Durangoko bonbardaketan hil

    Sabin Osoro Unzueta (1922) Elgoibar

    Gerra denborako kontuak. 1937ko otsailaren 11n herriko emakume talde bat "beste alderdira" bidali zuten zigor edo mendeku moduan. Emakume horien artean zegoen Sabinen ama. Frontea trenbidetik pasatu, eta Elgoibartik Eibarrera bidali zituzten. Sabinen amak Durangon senideak zituen, eta hara joan zen. 1937ko martxoaren 31n Durango bonbardatu zuten. Egun hartan, Sabinen ama elizan zegoen meza entzuten, eta bertan hil zen.

  • Juana Txurruka Osoro Soldaduak bailaran eta Arrate aldeko kanoikadak

    Juana Txurruka Osoro (1928) Elgoibar

    Gerra hasi zenean, eskolak eten egin ziren. Soldadu frankistak egon ziren Sallobenteko auzo-eskolan. Baserri gainaldean kanoia egon zen, Arratera begira. Arrate aldetik botatzen zituzten kanoikadak Sallobente aldera erortzen ziren.

  • Juana Txurruka Osoro Anaia Asturiasko frontea galdu

    Juana Txurruka Osoro (1928) Elgoibar

    Juanak anaia bat galdu zuen gerran, Asturiasko frontean. Joxe Txurruka Zabaleta zuen izena. Berandu izan zuten anaiaren heriotzaren berri, eta ez zuten haren gorpurik berreskuratu.

  • Juana Txurruka Osoro Tiroak, hegazkinak eta bonbak

    Juana Txurruka Osoro (1928) Elgoibar

    Gerra denborako oroitzapenak. Tiroak, hegazkinak eta bonbak gogoratzen ditu. Arrate aldetik kanoikadak iristen ziren bailarara. Hegazkinak entzuten zituztenean, kortan sartzen ziren babes bila. Hegazkin bati "gari-jotallia" esaten zioten, ateratzen zuen zaratagatik.

  • Josefina Ulazia Etxeberria Sabaian ezkutatuta bonben beldurrez

    Josefina Ulazia Etxeberria (1930) Elgoibar

    Gerra denboran kanoikadak jausten ziren etxe inguruan eta sabaian ezkutatzen ziren ziur zeudelakoan. Auzoan eta kalean zaurituren bat edo beste izan zen, baina uste du ez zela inor hil.

  • 707 "Patxi zaharra" hegazkina

    Pako Isasti Irusta (1929) Elgoibar

    Altzolan bertan fronterik ez zen egon. "Patxi zaharra" hegazkina gogoratzen du Pakok, beste leku batzuetan, "El abuelo" deitzen zioten bera. Altzolan ez zuten soldadurik eduki etxeetan.

  • 695 Bonbardaketak eta balazoak

    Bittor Arrieta Etxaniz (1926) Jose Antonio Arrieta Etxaniz (1924) Jose Zuatzubizkar Goenaga (1922) Elgoibar

    Abiazioak jaurtitako bonbek eragindako txikizioak. Jendea etxetik irten ezinda, bonba bat Jose Antonio eta Bittorren etxearen kontra-kontra bota omen zuten...

  • 695 Kanoi- eta tiro-hotsak

    Bittor Arrieta Etxaniz (1926) Jose Antonio Arrieta Etxaniz (1924) Jose Zuatzubizkar Goenaga (1922) Elgoibar

    Gerra denboran, Joseren aitak eta osabak Donostian egiten zuten lan, eta Jose eta etxekoak kanoikadak entzutean Markina bideko etxe batean babesten ziren. Gogoan dituzte kanoi- eta tiro-hotsak. Tiroei "pakun"ak esaten zieten.

  • Jose Zuatzubizkar Goenaga Estazioko babeslekua

    Jose Zuatzubizkar Goenaga (1922) Elgoibar

    Estazioko komunen ondoan, babesleku bat zegoen hondarrezko zakuekin estalia. Kanpaia jotzen zutenean, hara joaten ziren. Errekete bat trenbidean hil zen obus batek harrapatuta. 16 lagun inguru sartzen ziren babeslekuan.

  • 695 Gerra denboran Elgoibarren ibilitako kapitaina

    Bittor Arrieta Etxaniz (1926) Jose Antonio Arrieta Etxaniz (1924) Jose Zuatzubizkar Goenaga (1922) Elgoibar

    Soldadutzan eduki zuen kapitain bat Elgoibar inguruan ibili zen gerra denboran. Inguruko mendi eta parajeen izenak aipatu omen zizkion Bittorri. Elgoibarren lau kanoi egon ziren mendigain batean. Eibarren kanoi bat omen zegoen, baina handia.

  • 695 Nazionalak Azkoitia aldetik sartu

    Bittor Arrieta Etxaniz (1926) Jose Antonio Arrieta Etxaniz (1924) Jose Zuatzubizkar Goenaga (1922) Elgoibar

    Nazionalak Azkoitia aldetik sartu ziren Elgoibarren, Azkaratetik behera. Soldaduak kalean gora, desfilean, sartu ziren herrian. Soldadu asko ziren, "dena erreketeak".

  • 695 Eibar ketan, lehengusuaren bila

    Bittor Arrieta Etxaniz (1926) Elgoibar

    Lehengusu bat frontean ibili zen. Bittor mutil koskorra zela izebarekin Eibarrera joan zen lehengusuaren arrasto bila. Eibar kea dariola omen zegoen.

  • Pedro Arrillaga Garate Idiak eta idi-probak

    Pedro Arrillaga Garate (1918) Elgoibar

    Aitak Arrasaten erosi zituen idi beltzak. Auzoko probaleku zaharra zelaian omen zegoen. Bustian erraz, baina lehorrean nekez tiratzen zuten idiok. Gerratean, gorriek San Pedroko elizako bederatzi santu erre omen zituzten. Nazionalen tiratzaileak engainatzeko, San Antonioren estatua erabili omen zuten, horma baten ostetik bere burua erakutsiz.

  • Pedro Arrillaga Garate Gorriak elizan

    Pedro Arrillaga Garate (1918) Elgoibar

    Nazionalak Arratera iritsi zirenean, gorriek Eibarrera ihes egin zuten, bolborategiari su eman eta gero. Pedroren etxeari ere eraso egin zioten, eta egun pare batez beste baserri batean babestu ziren.

  • Pedro Arrillaga Garate Bonbak etxe inguruan

    Pedro Arrillaga Garate (1918) Elgoibar

    Eibartik nazionalei botatako jaurtigai batzuk Arane ondoan lehertzen ziren. Lehertu ez zirenak Pedrok desgaitu eta etxera eraman zituen.

  • Pedro Arrillaga Garate Soldadu Iparraldeko zein Levanteko fronteetan

    Pedro Arrillaga Garate (1918) Elgoibar

    1937. urtean deitu zuten soldaduskara. Lehenengo, Logroño, Burgos eta Asturiasko fronteetan; eta, gero, Soria, Teruel eta Ebrokoetan. Handik Villarrealera joan ziren.

  • Pedro Arrillaga Garate Bere aldekoen kanoikadak ia garbitu

    Pedro Arrillaga Garate (1918) Elgoibar

    Riosecotik Sierra Puntalera; eta handik jaisten ari zirela, bonbaz zauritu zuten, italiarrek eraso oker eginda.

  • Pedro Arrillaga Garate Ebroko bataila izugarria

    Pedro Arrillaga Garate (1918) Elgoibar

    Ebroko triskantzara bueltatu ziren. Luzio Arrieta lehengusua galdu zuen han. Pedro urte bitan etxera etorri gabe egon zen. Bartzelona eta Gironatik ere pasatu zen, Toledoraino joateko.

  • Pedro Arrillaga Garate Toledotik Murtziara gerra amaitzear zegoela

    Pedro Arrillaga Garate (1918) Elgoibar

    Toledotik Murtziara joan ziren. Sukaldari egon zen bertan, harik eta Bilbora bidali zuten arte. Etxera etorri zen 20 eguneko baimenarekin.

  • Felisa Gabilondo Agirregomezkorta Mililtarrak auzoan

    Josefa Gabilondo Agirregomezkorta (1920) Elgoibar

    Lehen irratia jarri zutenean, gazteek nahiago izaten zuten irratia entzun, lanean jardun baino. Nazionalak Azkoitia aldetik sartu ziren Elgoibarrera. Herria pasatu eta Idotorbe (San Pedro) auzoan geratu ziren, Armueta baserri inguruan. Gorriak Arraitzaga baserrian zeuden, eta etxea erre zuten ihes egin aurretik.

  • Felisa Gabilondo Agirregomezkorta Anaia bat gerran hil zitzaion

    Josefa Gabilondo Agirregomezkorta (1920) Elgoibar

    Josefa eta ahizpa etxetik beste baserri batera eraman zituzten, gorriengandik ezkutatzeko. Anaia bi soldadu eraman zituzten gerrara, eta euretako bat han hil zen, Teruelen.

  • Felisa Gabilondo Agirregomezkorta Bonba eta bala galduak

    Josefa Gabilondo Agirregomezkorta (1920) Elgoibar

    Kalamua mendiko aterpetxera garraiatzen zituzten militarren gauzak. Arriskutsua omen zen, baina ez zuten inor zauritu. Elgetatik Arratera botatzen zituzten bonba galdu batzuk jausi ziren Idotorbe (San Pedro) auzoan. Normala omen zen balak lurrean sartzen entzutea, soroan lanean zihardutela.

  • Pako Iriondo Lizarralde Eibartik botatatako bonbek etxea hondatu

    Pako Iriondo Lizarralde (1926) Elgoibar

    Gerra denboran Eibartik bonbardatu zuten beren etxea, eta orduan Pako San Lorentzora joan zen senideen etxera. Aita Zumarragara joaten zen lanera. Bonbak hondatutako etxea konpontzen jarduten zuten tarteka. Konpondu zuten, eta han bizi izan zen 34 urte bete arte.

  • Pako Iriondo Lizarralde Soldaduak etxean lotan

    Pako Iriondo Lizarralde (1926) Elgoibar

    Soldaduak etortzen ziren lotara etxera gerra denboran. Goizean frontera joaten ziren, Kalamura. Aitak kamillero lanak egin behar izan zituen Kalamua barrenean. Gero zaurituak autoetan eramaten zituzten norabait.

  • Pako Iriondo Lizarralde Babesleku naturalera bonben beldurrez

    Pako Iriondo Lizarralde (1926) Elgoibar

    Kalamuan zegoen frontea. Karakaten frankisten artilleria. Eibartik errepublikaren aldekoek kanoikadak botatzen zituzten, eta elgoibartarrak San Migeleko bidera joaten ziren babestera. Iluntzean bueltatzen ziren etxera. Inoiz etxean mahaipean ezkutatuta egoten ziren bonbak entzuten zirenean.

  • Miren Ensunza Aita frentean eta ama umeekin Zamudion

    Miren Ensunza Valier (1934) Errigoiti

    Aita frentera eraman zuten eta ama Zamudion bizi izan zen ume jaioberriekin. Ama ez zen babeslekura joaten, ume txikiak zituelako, eta ikusi zuen zela lehertu zen bonba bat babeslekuan.

  • 896 Gerra denboran, baserrira

    Maritxu Osa Unamuno (1921) Eibar

    Arrazolan egon ziren gerra denboran ere. Aita Bilbora joan zen. Arratetik balak botatzen zituzten.

  • 907 Santander erori zenean II

    Emilia Unamuno Zamakola (1915) Eibar

    Oroitzapen tristeena, Santander erori zenekoa.

  • 900 Gerraostean preso egon zen hainbat hilabetez

    Agustin Arana Barinaga (1913) Eibar

    Gerra osoa igaro zuen. Gero, kartzelan, kontzentrazio-esparruan. Ondoren, Toledoko lantegi batean lanean jardun zuen eta handik Mirandara bidali zuten. 2-3 egun Mirandan egin ondoren, trintxerak egitera bidali zuten Elizondo ingurura. Han zegoela, ofizial batek arma bat eman zion konpontzeko eta Eibarrera itzuli zen egun batzuetarako (hainbat hilabetez Eibartik kanpo egon ondoren). Deustun beste 6 hilabete egin zituen, hango kartzelan. Hori guztiori igaro ondoren, duela urte batzuk kalte-ordainak jasotzeko ordua iritsi zenean, Agustini ez zioten kalte-ordainik eman nahi izan.

  • 900 Gerra hasi zeneko giroa

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Elgoibarren zeuden gerra hasi zenean, lanean. Larunbata zen. Francon aldekoek, buru zirenek, besteek baino informazio gehiago zuten eta Lizarrako trena hartu eta alde egin zuten; bazekiten gerra zetorrela. Besteek ez zekiten zer ari zen gertatzen. Hasi zen gerra berotzen. Batailoiak geroago sortu ziren. San Andres Egunerako batailoiak eratu ziren. Beraien batailoia Mundakan zegoen eta Orduñara eraman zituzten geroago.

  • 900 Villareal herrira 15.000 soldadu

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Espainiako Villarrealera 15.000 soldadu bidali zituzten Euskal Herritik eta inguruetatik, baina ez zuen balio izan. Bertan zeuden Guardia Zibilak, lauzpabost, profesionalak ziren; eta, dorretxetik, metraileta batekin egin zieten eraso. Gainera, lautadak ziren bertan eta ez zuten aukerarik izan aurrera egiteko. Bertan gelditu zen frontea. Albertia mendian pasatu zituzten Gabon batzuk, mendi punta zuritu batean.

  • 900 Ertzain ordu batzuetan

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Ordu batzuetan ertzainak izan ziren. Bilbon ziren eta hurrengo egunean lanera joateko deitu zieten. Momentu horretan Bilbo bonbardatu zuten Francoren batailoiek.

  • 900 Hamar lagun Isasiko komentua zaintzen

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Batailoiak sortu aurretik, Eibarrek normal iraun zuen. Hamar lagunek Isasiko komentua zaintzen zuten. Hiru moja erretiratu ziren baserri batera. Gertaera bat kontatzen du.

  • 900 Karakatera telefono haria igo zutenekoa

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Karakate mendira telefono haria igo zuten, horrela, hegazkinak noiz zetozen abisua eman ahal izateko. Eibarren Telefonica zegoen; indartsua zen, gainera. Gipuzkoa izan zen telefono-haria zabaldu zuen lehen lurraldea. Zuhaitz batetik bestera haria lotu eta Karakateraino igo zuten telefonoa. Gaua pasatzea tokatzen bazitzaien, goizaldeko ihintza aprobetxatu, eta garo artean hartzen zuten dutxa.

  • 900 Eguraldi lainotua hobe

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Eguraldiari asko begiratzen zioten. Lainotuta zegoenean, ez ziren hegazkinak etortzen. "Vía trimotor" deitzen zitzaion zeruari eguraldia garbi ikusten zenean (hiru motor zituztelako etsaien hegazkinek). Eibar alemanek bonbardatzen zuten normalean. Hegazkin motak aipatzen ditu. Durango bonbardatu zutenak hegazkin italiarrak izan ziren.

  • 900 Eibar bonbardatu zuten

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Eibar ere bonbardatu zuten. GAC lantegiak armak egiten zituen eta hura bonbardatzera joan ziren hegazkinak. Ondoko etxeko bateko alabak besoa galdu zuen. Untzaga ingurua beranduago bonbardatu zuten, ia gerra bukatzear zegoela. Ehunka eibartar hil zituzten. Kerizpe elkartea dagoen etxea egiten ari ziren, Untzaga plazan. Udaletxea ere bonbardatu zuten.

  • 900 Gerrako babeslekuak Eibarren

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Eibarko Udalak babesleku asko eraiki zituen herrian: Urkuzuko iturri atzekoa etxe azpian, Ibarkurutzen...

  • 900 Karakate mendiko puntan, zaintza lanetan

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Karakate mendian, hamabost bat lagun egoten ziren zaintza lanetan, txandaka. Karakatera egunean bi bider igotzen ziren orduan. Hegazkinak ikusten zituztenean, Karakatetik Telefonicara abisatzen zuten telefonoz, eta haiek dorrera pasatzen zuten abisua. Gero kanpaiak jotzen zituzten. Alarma izaten zen hori eta bakoitza ahal zen lekuan ezkutatzen zen gero. Tailerretako sirenak ere jotzen ziren.

  • 900 Abiazioa ikasitako soldaduak

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Abiaziora jende asko joan zen Eibartik. Eskolako jendea nahi zuten eta Eibarko Armagintza eskolako ikasleak bidali zituzten. Bonbak kargatzen zituzten haiek.

  • 900 "Saltaparapetos" edari alkoholduna

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Irunera bidali zituzten lubakiak egitera. Gertaera bat kontatzen du: "Saltaparapetos" izeneko alkohola zertarako erabiltzen zuten. Kantinplorak beteta edukitzen zituzten. "Casivino" ardoa ere egiten zuten "saltaparapetosa"rekin.

  • 1113 Gerrara joateko gonbita

    Migel Gallastegi Ariznabarreta (1918) Eibar

    Gerrara joateko soldaduak eskatu zituzten, eta Migelek ere gerrara joateko "gonbita" jaso zuen. Amuategi batailoian sartu zen. Eibartarrak ziren gehienak. "Otsabina" eibartarra zen burua.

  • 1113 Partida garrantzitsuak jokatzen hasi zen

    Migel Gallastegi Ariznabarreta (1918) Eibar

    Ez zen frontera bueltatu. Kuartelera bueltatu behar izan zuen eta partiden munduan hasi zen. Baimenak emanda jokatzen zituen partidak. Hirugarren partidatik aurrera, laster egin zuen salto Migelek. Hiru urte egin zituen frontean eta kuartelean.

  • Begoña Zaldibar Uztailak 18, Santa Marina

    Begoña Zaldibar Oianguren (1926) Eibar

    Otxandioko jaiak ziren eta amandrearen etxean zeuden gerra hasi zenean. Bilboko lagun bat ere beraiekin zegoen. Santa Marina egunean ama eta Bilboko laguna plazara joan ziren; Begoña, anaia txikia eta amandrea, berriz, etxean. Bonbardaketa hasi zenean, altzoan anaia hartu eta baratzak zeharkatuz beste baserri bateko kortan babestu ziren. Bitartean ama plazan, eta amandrea falta.

  • Kontxa Gonzalez Ogoñon zelatari ogerleko baten truke

    Kontxa Gonzalez Badiola (1928) Elantxobe

    Gerra garaian, Francoren gerrako itsasontziak pasatzen ziren Bizkaiko golkotik. Orduan, Ogoño gainean kainoi txiki bat jarri zuten, eta bi gizon zelatari, itsasontzien berri emateko. Lanagatik zilarrezko txanpon bana eman zietenez, gerrak jarrai zezala eskatzen zuten.

  • Kontxa Gonzalez Ezinikusiek eragindako salaketak

    Kontxa Gonzalez Badiola (1928) Elantxobe

    Lehengusu bat hil zen gerran, itsasoan; beste bat lurrean. Kartzelan ere egon ziren. Elantxoben nazionalistak eta faxistak egon ziren. Elkarren arteko ezinikusiek eragindako salaketen ondorioz eraman zituzten preso batzuk. Orain beti irabazten dute nazionalistek.

  • 338 Gerratean nazionalak sartu zirenekoa

    Miren Lorea Billar Altzuaran (1931) Elgeta

    Nazionalak sartu zirenean, andre-gizonak fusilatu zituzten, eta alabari atzamarra kendu. Moroak etorri ziren. Gogorra izan zen; elgetar ugari hil zituzten. Herria ere nahiko txikituta geratu zen, erdialdeko etxe asko, eliza zati bat, plaza ingurua...

  • 340 Gerra zibilean nazionalak Elgetara sartu zirenekoa

    Ramon Zabala Arruabarrena (1929) Elgeta

    Gerra garaian, zazpi urte zituen, baina ondo gogoratzen du. Etxe ondoan hiru bonba jausi ziren. Elgetan frontea zegoen: Bergaran nazionalak eta Intxortan milizianoak. Baserritarrak milizianoei laguntzen aritu ziren, gurdiekin materiala garraiatuz. Beraien baserriko ganadua Zaldibarrera eraman zuten gerratean.

  • 897 Gerra garaian jenero ugari kendu zieten; errazionamendua

    Sebastiana Atorrasagasti Arana (1921) Elgeta

    Artoa, garia... denetarik izaten zuten etxean. 15 urte zituenean hasi zen Gerra Zibila. Gerra garaian, jenero asko kendu zieten; besteak beste, ganbaran zituzten 700 kilo patata eta zuten baba guztia. Estraperloa. Errazionamendua. Frontea izan zuten bertan; eta Asentzio inguruan pasatzean, kontuz ibili behar izaten zen tiroek ez jotzeko.

  • 897 Intxortako frontea; 18 urtetik gorakoak gerrara

    Sebastiana Atorrasagasti Arana (1921) Elgeta

    Frontea Intxorta inguruan zegoen eta frankistak zeuden bertan. Milizianoak Elgeta partean zeuden eta jateko bila ibiltzen ziren etxerik etxe. Frankistek Elgeta hartu zutenean 18 urtetik gorako guztiak gerrara eraman zituzten, baita bere senarra ere. Senarrak lau urte egin zituen gerran, eta haren anaiak zazpi.

  • 908 Gerra hasieran, Bilbora bizitzera

    Juan Erostarbe Olañeta (1921) Elgeta

    Juanitok 15 urte zituela hasi zen gerra, eta Bilbora joan zen orduan. Francoren tropa nafarrak behean geratu ziren: Bergaran, frankistak; eta, Elgetan, errepublikanoak.

  • 1016 Elgetako frontea

    Angeles Arantzeta Alberdi (1917) Maria Luisa Arantzeta Alberdi (1919) Elgeta

    Gerra garaian 9 hilabete iraun zuen fronteak Elgetan. Baserri batera joan beharra izan zuten. Herrian ez zieten uzten egoten eta Abadiñora egin zuten alde. Herrian bazeuden gordelekuak eta jendea bertan ezkutatzen zen. Anaiak gerratean egon zirenekoa kontatzen dute.

  • 1033 Gerra garaiko bizipenak

    Juanita Beretxinaga Garitaonandia (1924) Elgeta

    Gerra garaian, etxe ondoraino heltzen zitzaizkien kanoikadak; eta, mendian, karobi zuloan ezkutatzen ziren. Auzoan 4-5 etxe ziren, eta eurena bi bizitzakoa zen. Neskame egon zen lekuan beste bizitzakoekin banatzen zuten lana, elkarri lagunduz.

  • 1084 Milizianoak Intxortan eta reketeak Partaittin

    Bernarda Arizmendiarrieta Ojanguren (1925) Elgeta

    Frontea non egon zen. Milizianoak Intxortan zeuden; eta erreketeak, Bergara aldetik sartu zirenez, Partaitti aldean egon ziren, Asentzio inguruan. Bertatik bertara zeuden eta elkarri "demasak" esaten omen zizkieten. Tiro asko izaten ziren. Aitak ganaduarentzako jatekoa gauez egiten zuen; baina, hala ere, bala sartu zitzaion eskuan.

  • 1084 Milizianoak etxean; Bergaratik kanoikadak

    Bernarda Arizmendiarrieta Ojanguren (1925) Elgeta

    Irundik sartu ziren tropak gerra hasi zenean. Milizianoak izan zituzten etxean eta Bergaratik botatako kanoikadek etxe ingurua txikituta utzi zieten. Etxea txikitu nahi zuten, baina ez zuten asmatu. Gordelekua zuten lurpean eta han gordetzen ziren, baina ama kanpoan geratzen zen, otorduak prestatu behar zituela-eta. Eurenean egon zen miliziano bat hil egin omen zuten.

  • 1155 Bergaratik Elgetara kanoikadak

    Jose Luis Arantzeta Arregi (1925) Elgeta

    Frontea Nafarroatik iritsi zen Bergarara. Jendeak beldurrez, balkoietan bakearen keinua eginez, izara zuria jarri zuen. Bergaratik Elgetara kanoikadak botatzen zituzten eta etxe asko apurtu zituzten.

  • 1155 Uzta biltzen tiro artean

    Jose Luis Arantzeta Arregi (1925) Elgeta

    Frankistak Elgeta ondoko mendi batean geratu ziren, eta Jose Luisek eta etxekoek uzta biltzen ari zirela tiroketa jasan behar izan zuten bi aldeetako bandoengandik.

  • 1155 Gerra denboran ihesean

    Jose Luis Arantzeta Arregi (1925) Elgeta

    Gau batean, lehengusuak eta beste talde bat etxera joan eta beste baserri batera eraman zituzteneko gertakaria kontatzen du. Ondoren, Elorrioko Berrio auzoan hustutako etxe bat aurkitu eta bertan geratzea erabaki zuten. Italiar eta alemaniarren hegazkinak etxe gainetik bonbak jaurtikiz pasatzen zitzaizkien. Honen inguruko gertakizun bat kontatzen du. Durangoko bonbardaketa.

  • 1155 1937an Elgeta hartu zutenekoa

    Jose Luis Arantzeta Arregi (1925) Elgeta

    1937ko apirilean, 6 hilabetean frontea geldirik egon ondoren, Kanpazarretik Elorriora pasa ziren milizianoak, eta Elgeta hartu zuten. Bortxaketa ugari egin zituzten marokoarrek; bat harrapatu eta Elgetako plazan fusilatu zutenekoa kontatzen du. Jose Luis eta etxekoak kamioi batean sartu eta Zornotzara joan ziren ihesean, beste etxe bat bilatu arte.

  • Felisa Basauri Larrainaga Gerrako frontetik gertu zegoen Aixola baserria

    Felisa Basauri Larrañaga (1928) Elgeta

    Gerra denboran, frontea ez zuten etxetik urruti izan. Bonba batzuk etxetik gertu lehertu ziren, eta leihoetan koltxoiak ipini zituzten, balak gelditzeko. Nazionalek Elgeta hartu zutenean, milizianoek atzera egin zuten eta Aixola baserri ondotik pasatu ziren. Hildako asko egon omen zen. Hildakoak (ezezagunak) lurperatu, hilobiari gurutzea jarri eta ahaztu egin zituzten.

  • Julian Azkarraga Andresa Iriondoren istorioa

    Julian Azkarraga Fuldain (1928) Elgeta

    Andresa Iriondo auzokidea Gerra Zibilean nola hil zen kontatzen du Julianek. Umea zela, gutxitan ikusi izan zituen Andresaren seme-alabak, kanpora joan baitziren lanera.

  • Julian Azkarraga Frontea etxe albora

    Julian Azkarraga Fuldain (1928) Elgeta

    Julianek zortzi-bederatzi urte zituela, frontea nola ezarri zen gogoratzen du. Etxean sartu eta Bilbora zihoazela esaten zuten soldaduek. Etxean ezkutuan zeudela, kanpoan entzuten zituzten laguntza eske. Elorriora ihes joan behar izan zuten eta zazpi hilabete pasa zituzten bertan.

  • Julian Azkarraga Bonbetatik ihes

    Julian Azkarraga Fuldain (1928) Elgeta

    Elorrion bonbardaketak hasi zirenean, Mendraka auzora joan ziren baserri batera. 33 pertsona egon ziren baserri hartan azken hilabetean etxera itzuli aurretik. Bonbak erortzen ere ikusi zituen Julianek.

  • Julian Azkarraga Milizianoak bizkaitarrak eta asturiarrak

    Julian Azkarraga Fuldain (1928) Elgeta

    Milizianoak Bizkaia inguruko herrietakoak ziren asko, eta Asturiaseko jendea ere bazegoela esaten zuten. Auzoko gazteak frontean egon zirela gogoratzen du, Teruelen ere ibili omen ziren.

  • Julian Azkarraga Intxortan balak biltzen

    Julian Azkarraga Fuldain (1928) Elgeta

    Elorriotik baserrira joaten zenean, bonba zuloak eta hildakoak ikusten zituen bide alboetan. Anaiarekin balak biltzen ibiltzen zen eta ondoren amak traperoari saltzen zizkion.

  • Julian Azkarraga Bonbardaketetan trenen tuneletan

    Julian Azkarraga Fuldain (1928) Elgeta

    Elorrion bizi izan zen denboran, trenen tunelean ezkutatzen ziren bonbardaketak hasten zirenean. Egun osoa pasatzen zuten bertan. Bonbak botatzeaz gain, Bergaratik kanoikadak ere botatzen zituzten Intxortara, eta asmatzen ez zutenean, kanoikadak Elorriora erortzen zirela gogoratzen du Julianek.

  • 1420 Gazetatik gerra denboran ikusitakoak

    Luis Izagirre Belategi (1924) Elorrio

    Elorriora Besaidetik sartu ziren, beraiek etxetik ikusten zituzten. Bere bi anaia Elgetan egon ziren. Intxorta ostean ere egon ziren. Gazetatik ikusten zuten guztia kontatzen du zehaztasunez.

  • 1420 Moroak auzora sartu zirenekoa

    Luis Izagirre Belategi (1924) Elorrio

    Etxean ez zuten tiroketarik-eta izan. Auzora moroak sartu ziren, baina haien ofiziala, kapitaina, espainiarra zen. Gazetan ardiak harrapatu zituzten, eta ardi mordoa Elgetara eraman. Izugarriak egin zituztela dio.

  • 1420 Hiru anaia gudarietan

    Luis Izagirre Belategi (1924) Elorrio

    Hiru anaia gudarietan izan zituen. Horietako bat hortik zehar zazpi urte egin eta gero itzuli zen. Burgosen egon ei zen soldadu.

  • 1420 Balak euren ingurura 1936ko urriaren 4an

    Luis Izagirre Belategi (1924) Elorrio

    Gogoan du 1936ko urriaren 4an tiroteoa izan zela Intxorta aldean, eta balak sartzen zirela eurak (mutikoak) Gazetan jolasean zebiltzan inguruan. "Nazionalak" ia Intxortaraino heldu ziren, nonbait, baina gero atzera egin behar izan zuten. Soldadu-talde bat igaro zen beren aurretik, tartean emakume bat.

  • Juana Arruabarrena Bederatzi bonba bota erretiradan zihoazen abioiak

    Juana Arruabarrena Lazkano (1924) Elorrio

    Antiaereoak zeuden Berrion. Bonbak eta tiroak etxe inguruan. Egun batean, abioiak atzera egiten ari zirela, bederatzi bonba bota zituzten batean eta bestean.

  • inaki-gallastegi Hegazkinak Elorrio bonbardatzen

    Iñaki Gallastegi Gorroño (1928) Elorrio

    Lehenengo bonba plazatik 100 metrora jausi zen. Geroago, egun batean bi bonbardaketa egon ziren: bata goizean eta bestea arratsaldean. Hainbat hildako izan zen. Fonda la Paz txikituta geratu zen.

  • inaki-gallastegi Nazionalak Algortan

    Iñaki Gallastegi Gorroño (1928) Elorrio

    Formatuta sartu ziren frankistak Algortan. Tiroketa Ibaiaren alde bietatik. Itsasontzira igotzeko esan zioten, baina ez zuen nahi izan. Bestela, agian, Errusian amaituko ei zuen.

  • Felisa Arietaleanizbeaskoa Zazpi hilabetez, frontea hurbil

    Felisa Arietaleanizbeaskoa Altzerreka (1927) Frantziska Arietaleanizbeaskoa Altzerreka (1929) Elorrio

    Intxorta aldean egonkortu zen gerrako frontea; eta zazpi hilabete egon zen, irailetik apirilera. Azkenean, Memaria-Besaide aldetik sartu ziren "nazionalak". Tiroak eta kanoikadak etengabe.

  • Felisa Arietaleanizbeaskoa Bandoz aldatu ziren bi soldaduren istorioa

    Felisa Arietaleanizbeaskoa Altzerreka (1927) Frantziska Arietaleanizbeaskoa Altzerreka (1929) Elorrio

    Gerra hasieran, "gorriek" bi soldadu francozale harrapatu zituzten. Boluntario gisa eman zuten izenaerrepublikako armadan eta berriz pasatu ziren beste aldera. Bi horiek izan ziren sartzen lehenetarikoak.

  • Felisa Arietaleanizbeaskoa Bonbardaketak Gazetan, Elorrion eta Durangon

    Felisa Arietaleanizbeaskoa Altzerreka (1927) Frantziska Arietaleanizbeaskoa Altzerreka (1929) Elorrio

    Euren etxe ondoan erori zen bonba bat. Pertsona bat hil zuen. "Abioi Baltza"k bonbardatzen zuen. Berrion antiaereoak. Abioiak zetozenean, babeslekura joaten ziren.

  • Felisa Arietaleanizbeaskoa Andikoara ihesi

    Felisa Arietaleanizbeaskoa Altzerreka (1927) Frantziska Arietaleanizbeaskoa Altzerreka (1929) Elorrio

    Emakumeak bakarrik geratu ziren baserrian. Gizonak "hankajokua eginda" zebiltzan hortik zehar. Azkenean, Berrizko Andikoara aldatu ziren batzuk. Gazetako bonbardaketa ikusi zuten handik.

  • Eusebio Arietaleanizbeaskoa Beste bandoan ibilitako soldaduaren istorioa

    Eusebio Arietaleanizbeaskoa Agirrezabal (1922) Elorrio

    Soldadu bat Billerlen atxilotu zuten; eta geroago, beste bandoan sartu zen soldadu, kintek harrapatu zutenean. "Nazionala" Elorrion sartzean, bere lagun ohiekin elkartu zen.

  • Eusebio Arietaleanizbeaskoa Bi gerra-hegazkinen kontuak

    Eusebio Arietaleanizbeaskoa Agirrezabal (1922) Elorrio

    Bazen "Cabroni" esaten zioten hegazkin bat, mantso-mantso ibiltzen zena. Gero bota egin omen zuten. Beste bat oso behetik joaten ikusi zuten eta Berrizen lurreratu zen. Antiaereoak jota zetorren.

  • Maria Igarza Gerra hasierako mugimenduak; kanoikadak

    Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

    Soldaduen mugimendua sumatzen zen alde guztietan. Bergaratik botatako kanoikadak etengabe heltzen ziren Elorriora. Behin, etxean sartu zitzaien bat.

  • Maria Igarza Arrisku handiko lekuan gerra denboran

    Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

    Elorrioko bonbardaketa. Igurixara joan ziren baserri batera. Gero jakin zuten leku txarrenean egon zirela. Hegazkinak zetozenean, kanpandorrean ezkutatzen ziren. Beldur handia pasatzen zuten.

  • Maria Igarza Bonbardaketak Elorrion

    Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

    Elorrioko etxe asko apurtu zituzten bonbardaketek. Lehena, jabe nazionalista zuen etxe dotore bat izan zen. Gero, "Fonda de la Paz" eta beste hainbat.

  • Maria Igarza Milizianak

    Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

    Baziren milizianak, emakume soldaduak, Elorriokoren bat edo beste ere bai. Eurek ez zieten "Rojos" deitzen errepublikazaleei. Gero ikasi zuten hitza, "errebeldeak" sartu zirenean. Galdeketa zorrotza egin zieten. "Rojo pendón". Gelditze-agindua gauetan.

  • Maria Igarza Tropak plazan formatuta

    Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

    Elizaren arkupetik jotzen zuten diana. Tropak plazan formatu eta mendira joaten ziren. Orduan ikasi zuen "Eusko Gudariak" kantua, baina ez zitzaien burutik pasatu ere egin frankistak sartu zirenean kantatzerik.

  • Maria Igarza Beldurra errebeldeak sartu zirenean

    Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

    Beldur handia pasa zuten errebeldeak sartu zirenean. Moroek bortxatu egiten zuten zurrumurrua zebilen. "Extraterrestreen" itxura hartu zien, beren manta, bizar, medaila eta trepetxuekin.

  • Maria Igarza Luebakietaraino joan neska-mutikoak

    Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

    Ia Kanpazarreraino joan ziren neska-mutikoak, jausi zen abioi bat ikusteko asmoz. Behin hegazkin batek ametrailatu eta ia garbitu zituen. Beldurra gorputzean sartuta geratu zaio betiko.

  • Martxel Eguen Gerra Elorrion

    Martxel Eguen Belar (1928) Elorrio

    Eskolarik gabe egon ziren hiru urtez. Zortzi urte zituen. Besaidetik bonbardatzen zituzten Intxorta eta Elorrio. 30 hildako.

  • Jose Aizpurua Milizianoak baserrietara; bonbardaketak

    Jose Aizpurua Murgoitio (1931) Patxi Esteibarlanda Aizpurua (1921) Elorrio

    Milizianoak baserrietara etorri ohi ziren janari eske. Iheslari baten istorioa. Babeslekuetan ezkutatzen ziren bonbardaketak zeudenean.

  • Jose Aizpurua Bonbardaketak Elorrion

    Jose Aizpurua Murgoitio (1931) Patxi Esteibarlanda Aizpurua (1921) Elorrio

    Abioiek zein kanoiek sarri bonbardatu zuten Elorrio. Abioiek bonbardatu zuten egunean, hiru edo lau hil ziren. Argiñetan hilobi bat apurtu zuten.

  • Jose Aizpurua "Burdinaraketan" bala artean

    Jose Aizpurua Murgoitio (1931) Patxi Esteibarlanda Aizpurua (1921) Elorrio

    Gerra denborako istorioa: bala artean burdinaraketan ari zen gizona. Mola jenerala ikusi zuen Patxik Elorrioko kalean.

  • Margarita Lasuen Nazionalak Elorrion sartu ziren eguna

    Margarita Lasuen Ugaldea (1923) Elorrio

    Erreketeak Intxortan; eta milizianoak, berriz, Liorretan (bere baserrian) banketea egiten. Bonbak eta tiroak etxe inguruan. Miliziano gipuzkoar baten aholkua.

  • Dominga Irazola Bonbardaketaren erdian

    Dominga Irazola Arietaleaniz (1919) Elorrio

    Behin, bonbardaketaren erdian egon zen Elorrioko kalean, tabakoa erostera joanda. Eliza ondoko babeslekuan ezkutatu zen, lehenik, eta kanpandorrean gero.

  • Herminio Urizar Durangoko bonbardaketa

    Herminio Urizar Zuñaga (1927) Elorrio

    Durangon, aurrez ere egon ziren bonbardaketak, baina gogorrena nola gertatu zen kontatzen digu. Ama zauritu zuten eta umeak Matienara aldatu ziren.

  • Herminio Urizar Mendatako baserri batera

    Herminio Urizar Zuñaga (1927) Elorrio

    Gernikako bonbardaketa gertatu zenean, Mendatako Sarrabenta baserrian zegoen familiarekin. Intxortako atzera-egitea ere ikusi ahal izan zuten. Etxeko sukaldean eduki zituzten handik ihesi zetozen elorriar soldaduak.

  • Herminio Urizar Gernikako bonbardaketa

    Herminio Urizar Zuñaga (1927) Elorrio

    Gernika hurbil egon arren, ez zuten ikusi bonbardaketa. Abioien zarata entzun eta suaren argitasuna ikusi, bai.

  • Pedro Eriz "Nazionalak" Elorrion

    Pedro Eriz Arbulu (1925) Elorrio

    Elorrion arriskuan zeudela eta, Berriozabaletara joan ziren. "Nazionalak" sartu zirenean, Legerion geratu ziren lehenengo egunean. Mola jenerala ikusi zuten. Besaidetik sartu ziren.

  • Claudio Egidazu Elorrioko lehen kanoikada

    Claudio Egidazu Gongeta (1925) Elorrio

    "Run-run" esaten zioten abioi bat ibiltzen zen begiratzen. Etxetik ikusi zuen Elorriora botatako lehen kanoikada, emakume bat hil zuena, obusa lehertu ez arren.

  • Claudio Egidazu Morteroak botatzen

    Claudio Egidazu Gongeta (1925) Elorrio

    Bi anaia gudari joan ziren. Behin morteroa bota zuten Kanpazartik eta Angiozarko elizan sartu. Erantzuna gogorragoa izan zen.

  • Angel Gallastegi Gerra denborako kontuak

    Angel Gallastegi Egidazu (1932) Elorrio

    Frontea hurbil zuten, eta soldaduen sartu-irtena izaten zen etxean. Gurasoak Bilbo aldera joan ziren ihesi artaldea, behiak eta idiak hartuta. Bera etxean geratu zen senide batzuekin. Behi bat utzi zieten. Besaidetik behera sartzen ikusi zituen "nazionalak", bandera eta guzti.

  • Isidro Valenciaga Altzoan zeukan moja bonbak hil

    Isidro Valenciaga Gacetabeitia (1930) Elorrio

    Umezurtza zenez, mojekin bizi zen Elorrioko ospitalean. Bonbardaketak hasten zirenean, baso batera joaten ziren. Moja batek (Sor Estefanía) altzoan zuen Isidro, eta bonba batek hil zuen hura; berari ez zitzaion ezer gertatu. Ez du mojen oroitzapen onik. Gero, tunelean babesten ziren.

  • Isidro Valenciaga Kaletik Miñotara bonben ihesi

    Isidro Valenciaga Gacetabeitia (1930) Elorrio

    Kalean arriskuan zeudela eta, baserrira itzuli ziren. Gorrien antiaereoak zeuden etxe ostean. Ez zuten abioirik azertatzen. "Abuelo" deitzen zioten abioia eta Francoren aldekoak.

  • Jose Luis Ardanza Gerra hasiera

    Jose Luis Ardanza Errasti (1929) Juan Ardanza Errasti (1927) Elorrio

    1936ko urriaren 4an, frankistak oso hurbil heldu ziren, etxetik ikusten zuten haien bandera. Gero, milizianoak igo, aurre egin, atzera bidali eta frontea sei hilabetez geldi egon zen.

  • Jose Luis Ardanza Mutikoak gerra-lekuraino

    Jose Luis Ardanza Errasti (1929) Juan Ardanza Errasti (1927) Elorrio

    Aldapen ez zegoen arriskurik, hegazkinena bakarrik. Harizpe batetik ikusten zituzten bonbardaketak. Berriora antiaereoak ikustera. Intxortara, soldaduen artera.

  • Jose Luis Ardanza Gerrako hegazkinak

    Jose Luis Ardanza Errasti (1929) Juan Ardanza Errasti (1927) Elorrio

    Errepublikanoen aldeko abioi bat ibiltzen zen poliki-poliki, baina Francoren aldekoak ikustean ihes egiten zuen. Gernika bonbardatzera zihoazen hegazkinak.

  • Antonia Arginzoniz Leketion, Francoren tropak sartzean, larri

    Antonia Kortazar Agiriano (1918) Elorrio

    Gerra gogorra dela dio, ez erromeria eta ez ezer. Lekeition Francoren tropak sartzean izandako estutasunak kontatzen ditu. Bizkargi mendian soldadu asko hil eta zauritu zen, eta berak haiek ikustean tristezia sentitzen zuen.

  • Mertxe Bilbao Gerrako babeslekua osabak egindakoa

    Mertxe Bilbao Bilbao (1929) Erandio

    Gerra garaian, soloan, munan izan zuten babeslekua eginda. Bonbardaketetan amarekin korrika babeslekura joateko ume asko zirenez, aititarenera joan ziren Lauroetako baserrira, Loiura.Han osabak egindako babeslekua izan zuten. Ez zuen gauza handirik ikusi baserritik: sei moro pasatzen, hegazkinak gainetik, metrailak. Sirenek iragartzen zuten noiz sartu babeslekuan eta noiz irten. Trenaren tunelean ere egoten zen babeslekua eta hildako animaliak ere han gordetzen zituzten haragia banatzeko.

  • Florencio Erro Gerra eta gose denbora

    Florencio Erro (1929) Erroibar

    Sei edo zazpi urte zituen gerra etorri zenean. Gerra denboran, adineko gizonak behartuta zeuden mugan guardia egitera. Gose denboran irina Urepeletik ekartzen zuten bizkarrean. Urepel Erroibartik bi ordu eta erdira dago.

  • Luis Iribarren Gerra denboran bi alderdietakoak elkar hiltzen

    Luis Iribarren (1928) Erroibar

    Aita Francoren aldekoa zuen. Gerra denboran, Nafarroan hildako asko egon zen. Elkar hiltzen jardun zuten bi alderdietakoek.

  • Gernikako bonbardaketa, moroak eta "Viva Cristo Rey"

    Antonia Ormaetxea Narbaiza (1927) Ermua

    Kobazulo baten egon ziren Gernikako bonbardaketaren egunean. Eztandak entzuten zituzten. Herrira itzultzean, "Viva Cristo Rey!" esan behar moroak ikustean.

  • Hildako asturiarra; bonbardaketak

    Antonia Ormaetxea Narbaiza (1927) Ermua

    Soldadu asturiar bat hilda ikusi zuten etxetik hurbil. Nora bota ote zuten, ardura hori geratu zaio. Non ezkutatzen ziren bonbardaketak zirenean.

  • 17 urterekin gudari

    Tomas Izagirre Garate (1918) Ermua

    Frankistek irratia errekisatu zietenean, pena handia hartu zuten. 17 urterekin soldadu gudariekin. Aita trenbideetako kargu altua zen, errepublikarekin kolaboratu zuen. Bera familia despeditzera Ermura frankistak sartzear zeudenean.

  • 954 Gernikako bonbardaketa

    Lucia Areitioaurtena Isasi-Isasmendi (1925) Ermua

    Ibarrangelutik, Gernika bonbardatzera zihoazen abioiak ikusi zituzten. Italiarrak (Francoren laguntzaileak) sartu zirenean, Ermura itzuli ziren.

  • Tunelean gerra denboran

    Luisa Egia Agirrebeitia (1921) Ermua

    Gerra denboran, trenbideko tunelean pasatzen zuten eguna. Gerra amaitzean, Eibarren hasi zen lanean. Gero, nobioa topatu zuenean, Ermuko Urretanera joan zen.

  • Anaiak bando bietan soldadu

    Fidel Izarra Larrea (1926) Ermua

    Gorriek alde egin zutenean, eurei eman zizkieten udaletxeko giltzak. Lau edo bost anaia zituen soldadu, batzuk alde batean eta besteak bestean. Ongarai baserrian egon ziren gerra denboran.

  • Urkoko "funikularra"

    Fidel Izarra Larrea (1926) Ermua

    Urko mendira funikularra ipini zuten materiala igotzeko; baina, estreinatu zuten egunean, abioiek bonbardatu eta hautsi egin zuten. Kanoiak zeuden Urkon. "Funikularra" nolakoa izango zen eta "txirrika" zer den.

  • Juan Urreta Kanpaiak jotakoan babeslekura

    Juan Urreta Unamuno (1923) Ermua

    Gerra garaian kalean ibiltzen ziren, eskola itxita zegoelako. Kanpaiak jotzen zituztenean, ezkutatu egiten ziren. Hegazkinak ikusten zituztenean, mendian etxapliroak botatzen zituzten eta ondoren kanpaia jotzen zuten.

  • Juan Urreta Ermuko babeslekuak

    Juan Urreta Unamuno (1923) Ermua

    Hegazkinen abisua zetorrenean, babeslekuetara joaten ziren herritarrak. Ohitu ere egin ziren hegazkinak ikustera. Babeslekuak non zeuden azaltzen du: kanpandorrean, zubi berrian... Burdinezko zubia bonbardatu egin zuten.

  • begona-lizaso-eizmendi "Nire tokia mendian dago"

    Begoña Lizaso Eizmendi (1922) Errenteria

    Gerra hasi zen garaian Tolosako izebarekin oporretan zen Begoña, eta ezin izan zen Errenteriara itzuli. Ez zuen familiarn berririk. Errenteria hartu zutenean, aita joan omen zitzaien etxekoei, handik ihes egin behar zutela esanez. Etxekoek kontatuta daki Begoñak zer nolakoa izan zen frontean hil zuten bere anaia Alejandroren despedida.

  • Eustaki Labandibar Gerra hasi zenekoa

    Eustaki Labandibar Retegi (1920) Errenteria

    Komunistak, gerra aurretik. Gorriak. "Txingurri". Fundizioan egiten zuen lana. Gerra hasi zenean gertatu zena. "Txingurri" desagertu egin zen. Bi aldetakoek hiltzen zutela dio. Bi kasu aipatzen ditu.

  • Inaxito Albisu Gerrako une latzek markatu egin zuten Inaxito

    Inaxito Albisu Mendarte (1924) Errenteria

    Gerra etorri zenean, Errenteria ebakuatu egin zuten. Asturiastik meatzari asko etorri ziren euskaldunei dinamita nola erabiltzen zen erakustera. Behin meatzari haietako bati tiroa jo zioten buruan kanpandorrean zegoela. Orduan Inaxito umea zen eta gerrako panorama latza ikusita oso gaizki pasa zuen.

  • Mari Kruz Mendizabal Gerra hasi zenean, Beizamara

    Mari Kruz Mendizabal Etxeberria (1923) Errenteria

    Gerra etorri zenean, Beizamara egin zuten alde. Bi hilabetera bueltatu ziren. Añabitartera joan ziren, baserrira; eta handik, zapi zuriarekin, oinez Perurenaraino. Donostian lau egun, bonbak botatzen hasi zirelako; gero Beizamara kotxez.

  • Miren Lete Aitaren lana gerra aurretik eta gerran

    Miren Lete Oiartzabal (1935) Errenteria

    Aitak Luzuriagan egiten zuen lan gerra aurrean; gerra hasitakoan, Bilbora egin zuen ihes. Aita gudari izan zen Bilbon eta Joxe Antonio Agirre lehendakariaren zaindari-lanetan aritu zen.

  • seberiano inarra Frontea Bidegurutzetan

    Seberiano Iñarra Lizarazu (1926) Errenteria

    Hamar urte zituen Seberianok Gerra Zibila piztu zenean. Frontea baserritik 20 metrora omen zuten. Gogoan dauka oraindik Frente Popularraren megafoniatik entzuten zirenak.

  • seberiano inarra Kanoikada artean lanean

    Seberiano Iñarra Lizarazu (1926) Errenteria

    Kanoikadak Bidegurutzeta baserri gainetik pasatzen omen ziren, San Markotik Oiartzunera eta Oiartzundik San Markora.

  • seberiano inarra Oilaskoak ganbaran

    Seberiano Iñarra Lizarazu (1926) Errenteria

    Milizianoak ez omen ziren sekula sartu Bidegurutzetan, baina jatekoa eskatzera maiz joaten omen ziren. Seberianoren etxean sobran ere ez omen zuten, baina. Eta gezurretan ibili behar izaten zuten.

  • Xebastian Retegi Bizikletan lanera

    Xebastian Retegi Mitxelena (1929) Errenteria

    Bizikletan joaten zen Donostiara lanera, 17 urterekin. Anaia zaharrenak soldadu joan ziren gerrara; bitartean bizikleta ibiltzeko esaten zioten. Orain erregeak bezala bizi garela dio.

  • Xebastian Retegi Gerrako kontuak

    Xebastian Retegi Mitxelena (1929) Errenteria

    Gerra hasi zenean 7 urte zituen. Tiroketak gogoratzen ditu. Arreba balak zauritu zuen. Soldaduak ere izan zituzten etxean. Lubakiak. Bi anaia soldadu joan ziren, kintak harrapatuta, eta bat hil egin zen.

  • Joxe Luix Arzallus Gerrako kontuak

    Joxe Luix Arzallus Lizarralde (1929) Errenteria

    Zazpi urte zituen gerra hasi zenean. Kaletik beraien baserrira jendea joan zen, beldurrez. Bala soinua gogoratzen du. San Marcostik tiratzen zuten batzuek.

  • Jesus Aranburu Gerra hasi zeneko giroa

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Gerra hasi zeneko eguna gogoratzen du: Pasai Antxoko festak ziren eta handik bueltan zetozela hasi ziren tiroak. Faxisten auto bat harrapatu zuten herrian eta igande osoa udaletxeko plazan egon zen, denek ikus zezaten. Soldaduak geroago hasi ziren Errenterian sartzen. Etxean balak ez sartzeko, koltxoiak jartzen zituzten leihoetan. 18 urte zituen berak orduan.

  • Jesus Aranburu Errenteriako erresistentzia

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Gerran Errenterian erresistentzia antolatu zen tropen kontra, eta Jesusek trintxerak egiten lagundu zuen. Frontea pixkanaka lekualdatzen joan zen.

  • Jesus Aranburu 18 urterekin gerrari aurre egin behar

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Jesusek trintxerak egiten laguntzen zuen eta lana nola antolatzen zuten azaltzen du. Garai hartan jabetzen zen zer gertatzen zen, egunkaria irakurtzen baitzuen.

  • Jesus Aranburu Gerran frontean egotetik preso izatera

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    1936ko gerran hainbat frontetan ibili zen borrokan: Aian, Eibarren, Elgetan, Zornotzan, Bilbon, Santanderren... Santanderren zegoela, italiarrak sartu ziren eta han gelditu zen: preso eduki zuten hainbat lekutan hainbat urtez.

  • Jesus Aranburu Falangisten alkandora eramateagatik jasotako jipoia

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Behin nazionalek hiriburu bat hartu zuten, eta Jesusek falangisten alkandora zeukan jantzita; nazionalek hura ikusi, jipoia eman eta alkandora kendu zioten. Lagun soldadu bati gertatutakoa jakinarazi eta hark alkandora oparitu egin zuen nazionalek harrapatu baino lehen.

  • Jesus Aranburu Batailoia eta heriotza-zigorrak

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Bere konpainian, ideologia ugaritako gizonak zeuden: komunistak, PNVkoak, CNTkoak... "Primer Batallon mixto de Ingenieros" izena zuen konpainia hark. Preso egon zenean, Angel Osesen epaiketa izan zen, eta bi heriotza-zigor eman zizkioten. Momentu gogorrak izan ziren.

  • Jesus Aranburu Errenteriatik frontera joan zen bakarra Jesus

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Gurasoak eta 5 senide ziren familian. Bera bakarrik joan zen Errenteriatik frontera. Behin errekete batek amari mehatxu egin zion.

  • Mari Tere Paskual Bonbardaketek iraun bitartean, tunelean babestuta

    Mari Tere Paskual Zapirain (1931) Errenteria

    Gerran, goian-behean erortzen ziren bonbak. Babesteko, batzuetan mendira eta besteetan tunelpera joaten ziren. Tunelean zeudenean, jaten ematen zieten; trena tuneletik pasatzen zenean, baztertu egiten ziren.

  • Antonio Etxebeste Baserriaren laurden bat txikituta

    Antonio Etxebeste Artola (1926) Errenteria

    Gerra Zibilean frontea ibili zen Aiztondo baserritik gertu. Baserriaren lautik bat txikituta geratu omen zen.

  • joseba-goni Gerran Errenteriatik alde egin beharra

    Joseba Goñi Galarraga (1935) Errenteria

    Gerra hasi baino urtebete lehenago jaio zen Joseba. Gerran etxeko leiho bat puskatu zieten bala batekin eta 30 urtean ez zuten aldatu kristal hura. Gerran etxea nola zaintzen zuten aipatzen du. Gerra bukaeran, Donostiara joan ziren amaren lehengusu baten etxera. Errenteriatik jende askok egin zuen alde gerra garaian.

  • Joxe Mari Zuloaga Gerra hasi zeneko bizimodua

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Gerran, etxeko leihoetan koltxoiak jarri zituzten babesteko eta etxeko eskaileretan egiten zuten bizimodua bizilagun guztiek. Bizilagunen artean batasun handia zegoen. Amaren laguna beraien pareko eraikinean bizi zen eta balkoitik hitz egiten zuten.

  • Joxe Mari Zuloaga Gerrara bi hilabeteko kontua izango zelakoan

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Gerra garaian, Errenterian geratu zen Joxe Mariren familia. Aita gerrara joan zen, eta haren uniformea gogoan du oraindik. Aita amarengandik agurtu zenean, bi hilabeteko kontua izango zela uste zuten.

  • Joxe Mari Zuloaga Aitaren adorea gerran

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Aita abertzalea zen eta bere konpainiako soldadurik zaharrena zen; atzeguardian egoteko eskaini zioten, baina aitak ez zuen onartu, Euskadi defendatzera joan baitzen gerrara. Aita gizon umila zen eta etxea zen bere lehentasun nagusia.

  • Joxe Mari Zuloaga Aitaren gerrako nondik norakoak

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Aita abertzalea zen: denak errespetatzen zituen, baina berea defendatzen zuen. Itxarkundiaga batailoian egon zen gerra garaian: Lleidan ibili zen eta katalanak oso ondo portatu omen ziren berekin.

  • Joxe Mari Zuloaga Aitak gerran ikusitakoak

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Aitak 4 bat urte eman zituen gerran: gazte bat hil zutela ikusi zuenekoa kontatzen zuen.

  • Joxe Mari Zuloaga Gerran aitak entzundako meza

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Aita gerran zegoela, hainbat orduz ibiltzera behartu zituzten; eliza batean sartu ziren lo egiteko; mantak bi lagunen artean banatzen zituzten. Halako batean, elizatik aterarazi zituzten meza emateko; apaizak esandakoak aipatzen ditu. Meza bukatutakoan, janaria lapurtzeko aprobetxatu zuen aitaren lagun batek.

  • Joxe Mari Zuloaga Parapetoekin sortzen zuten artea

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Gerra garaian, Goiko kalean porlan zaku hutsak ekartzen zituzten, haiekin fardoak egin eta parapetoak egiteko. Zaku haiei grapak kentzen zizkieten umeek, gero kateak egiteko. Errenterian tiro-hotsak entzuten zituztenekoa kontatzen du.

  • Jesus Aranburu Frente Popularrarekin Errenteriatik Eibar aldera

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Jesusek kontatzen du zergatik erretiratu zen Frente Popularreko jendea Errenteriatik ekialdera. Izan ere, nazionalak inguratuta geratzeko arriskua zuten, eta hargatik abiatu omen ziren Eibar aldera.

  • Jesus Aranburu Kanpai asko eta gordeleku gutxi

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Gerra zibila piztu aurretik Errenterian eta inguruan eraikita zeuden tunelak eta halakoak ziren bonbardaketetatik babesteko toki bakarrak. Besterik ez omen zen.

  • Jesus Aranburu Eusko Gudarosteko parte, Zumaian

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Gerra zibilean, Nazionalak Errenterian sartu aurreko gauean ihes egin zuen Jesusek, motxila txiki bat sorbaldan eta beldurra soinean. Zumaiaraino heldu zen bera, beste jende askorekin batera, eta han bi egun egin ondoren, Eusko Jaurlaritza osatu berriak antolatutako Eusko Gudarosteko parte izatera pasa ziren.

  • Jesus Aranburu Santanderreraino atzeraka oinez

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Zumaian Eusko Gudarostean izena eman eta Aiara abiatu zen Jesusen konpainia, frontea osatzera. Erretretan zetozenekin bat egin zutenean, Eibarrera egin behar izan zuten atzera, Akondia mendira, eta handik, gero, Lekeitio, Ondarroa, Mutriku... eta kostaldetik, atzeraka-atzeraka, Durangoraino sartu ziren. Durangon bi bonbardaketa jasan zituzten. Lehenak pilotan ari ziren dozena bat lagun akabatu zituen. Bigarrenak bi-hiru moja, soldaduak kuartela eginda zeuden komentukoak. Durangotik Santanderrerainoko bidea egingo zuten, azkenik, erretretan beti, Jesusek dion moduan.

  • Jesus Aranburu Kanoikadak Versallesetik Audelera

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Fusila arma bakar, mendirik-mendi, herririk herri ibili zen Jesus Gerra Zibilean. Gogoan du, hala ere, jaioterritik irten aurretik eta Frente Popularrekoak Loiolako kuartelaren jabe egin ondoren, kanoiak Errenteriara sartu eta kanoikadak jaurtitzen ibili zirela Oiartzun aldera, Audelera.

  • Jesus Aranburu Egun argiz eutsi, ta gauean ospa

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Konpainia mistoa zen Jesusena. Fusilekin tiroka ibiltzen ziren batzuk eta trintxerak egiten besteak. Ehun eta hamar lagun inguru, guztira. Bando Nazionalak askoz armamentu sendoagoa zuen eurek baino, eta aurrez esan izan duen gisan, atzera eginez igaro zuten gerra. Egunez eutsi eta gauez ospa egitea izaten omen zen seguruena.

  • Jesus Aranburu Donostian bezala, Santanderren ere nazionalek bidea itxi

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Eusko Gudarosteko konpainiarekin Eibarretik Santanderreraino iritsi zen Jesus. Gogoan du, herririk-herri, egindako bidea.

  • Jesus Aranburu Gerrako arrantxoa eta loa

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Dilistak, arroza, babarrunak... denetik jaten omen zuten Gerra Zibileko borrokaldiek iraun bitartean. Hala ere, Bilbo "erori" zenean, goseak pasa zuten astebete. Uda partea zen, ordea, eta fruta-arbolek eskaintzen zuten zer jan. Eskerrak horri.

  • Jesus Aranburu ¡No pasarán!

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Gerran oihuak eta leloak alferrik dira batzuetan.

  • Jesus Aranburu "Hemen amaitu da guztia. Bakoitzak ahal duena egin"

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Pagasarrin esan omen zien kapitainak "ahal zuenak ahal zuena" egiteko, eta bakoitza bere aldetik abiatu omen ziren, Jesus eta konpainiako gainontzeko soldaduak. Jesus Santanderren hartu zuten preso, eta handik, Pontejoseko base militarrera.

  • inaki-goni Gerrako tiroketak eta babeslekuak

    Iñaki Goñi Galarraga (1929) Errenteria

    Gerran, erreketeak herrian sartu aurretik, aitak ihes egin zuen abertzalea izateagatik zerbait egingo zioten beldurrez. Erreketeen agintariek baserri bat hartu zuten, eta handik errepublikanoen kontrako tiroketak egin zituzten. Iñakiren etxean nola-hala babesten ziren; baina, hala ere, tiro bat sartu zitzaien etxera. Gerra garaian, sotoan egoten ziren babesteko.

  • Maritxu Ibarguren Sotora, kupel artera, sirena hotsarekin bat

    Maritxu Ibarguren Amondarain (1934) Errenteria

    Maritxuren familia ez zen gerra garaian Errenteriatik atera, etxean hiru haur txiki eta anaia Batista 1936an jaio berria baitzen. Fabriketako sirena hotsak eta bonbardaketa abisuak izaten ziren garaiko korrikaldiak eta gora-beherak gogoan ditu. "Batallón de trabajadores" delakokoak On-bide zinemara biltzen ziren lotara, eta gurasoek ez zieten haurrei hara gerturatzen uzten, han izaten zen arkakuso eta zorri pilagatik.

  • garbine-jauregi Bilbo eta Durango pasa ostean, Garagartzara buelta

    Garbiñe Jauregi Abarrategi (1932) Errenteria

    Gerra garaian Bilbon egon zirenean, kobazulo batean babesten ziren hegazkinen bonbatatik. Bilbotik Durangora joan ziren: han etxearen zelaiko "kobazulo" txiki batean babestu ziren Durangoko bonbardaketa izan zenean. Handik Garagartzara itzuli ziren, eta senideak familiartekoen etxeen artean sakabanatu ziren; beraien etxea hustuta zegoen.

  • Juanita Getaria Bonbardaketa arriskuaren aurrean tuneletara

    Juanita Getaria San Pedro (1927) Errenteria

    Bonbardaketen mehatxua jasanezina zela kontatzen du Juanitak. Amona bera Bilbon bizi izan ziren hilabeteetan hil zitzaien, eta ehorzketa egunean ere korrika irten behar izan omen zuten hilerritik.

  • Maritxu Goitia Gerra Zibila hasi zenekoa

    Maritxu Goitia Zuloaga (1923) Errenteria

    Hamabi urte inguru izango zituen Maritxuk Gerra Zibila hasi zenean. Ongi gogoan ditu erreketeek Errenterian egin zituzten sarrera saioak, eta baita osaba-izeben baserrian milizianoak nola egokitu ziren ere. Behin soinean zeraman jertse gorri bat kendu omen zioten eta bandera moduan eduki omen zuten teilatuan. Anaia eta ama bizitza galtzeko arriskuan ibili omen ziren, ganaduari bazkatzen emateko borroka piztua zen tokietatik igaro behar izaten baitzuten. Gerraren kontra dago Maritxu, senideen artean sortzen dituen hausturak penagarriak zaizkiolako, batez ere. Dena den, gerrate zibila bukatu eta gerraostea gogorra izan bazen ere, euren etxean diktadura urteak bakean eta lasai igaro zituztela dio.

  • Joxe Gaztelumendi Babesetik irten eta bonba batek akabatu

    Joxe Gaztelumendi Aiestaran (1925) Errenteria

    Joxe eta haren sendikoak Sestaoko etxe batean egon omen ziren babesturik bolada batez, gerra garaian. Behin, etxeko jabea babes-tokitik atera omen zen bonbardaketa baten erdian, hegazkinek alde egin zutela uste zuela eta. Une horretan, bonba bat ondora jausi zitzaion eta hantxe akabatu zen gizona.

  • Joxe Gaztelumendi Lamiakoko aireportuko hegazkinak

    Joxe Gaztelumendi Aiestaran (1925) Errenteria

    Gerra garaian Sestaon egin zuen egonaldia Joxeren familiak, eta handik Lamiakoko aireportuko hegazkinak bistaratzen zituzten. Han pilotu errusiarrak bazirela gogoan du.

  • 541 Gerra zibila Eskoriatzan

    Miren Zubia Zabala (1923) Eskoriatza

    Gerra garaiko kontuak. Milizianoak egon ziren lehenengo; gerora nazionalak sartu ziren. Tropen mobilizazioa. Anaiaren gorabeherak gerra garaian.

  • 541 Gerra zibila; frontea Eskoriatzan

    Miren Zubia Zabala (1923) Eskoriatza

    Gerra garaiko bizipenak. Frontea Eskoriatza inguruan egon zeneko kontuak.

  • 541 Gerra zibila Eskoriatzan

    Miren Zubia Zabala (1923) Eskoriatza

    Gerra garaiko kontuak Eskoriatzan. Jendea babeslekuetara joateko, sirenak jotzen zituzten. Bonbardaketak; hegazkinak.

  • 541 Gernikako bonbardaketa

    Miren Zubia Zabala (1923) Eskoriatza

    Mirenen osaba Gernikan zegoen bonbardaketa egunean; orduko gertaerak aipatzen ditu.

  • 1342 Frontea eta granadak

    Jose Pagalday Garro (1927) Eskoriatza

    Frontea non egon zen. Gudariak non egon ziren: Asentzio mendian, besteak beste. Soldaduak herrian bertan eta Latan. San Viatorren egon ziren metrailadoreak. Tiroak. Balak topatzen ibili ziren. Gerra denboran, aitaren baserrira joan ziren; ihesi irten ziren, esan zietelako bonbardatu egin behar zutela dena. Granada bat non erori zen, eztanda egin gabe. Lurrean etzanda, granadak goitik behera. Gauez, morteroekin. Elizan babeslekua zegoen. Azken egunetan granada handiekin ibili ziren. Lagun bat besoan zauritu zuten eta andre bat sabelean.

  • 1342 Granadak eta hegazkinak

    Jose Pagalday Garro (1927) Eskoriatza

    Granadak kanoiekin eta morteroekin jaurtitzen zituzten. Kalibreak. Hegazkinak. Leten jausi zen aireplano bat. Junker 88 hegazkinak Gasteiztik zetozen. Eibarren armamentu-lantegia zegoen, eta Francoren tropek har ez zezaten dinamita jarri nahi zuten. Baina norbaitek metxa apurtu zuen. Batek kontatu zion Labe Garaiak apurtzea ere nahi zutela, baina ez zietela utzi.

  • 1342 Gerra hasi zenean

    Jose Pagalday Garro (1927) Eskoriatza

    1936ko abuztuan sartu ziren. Legutioko borroka Eskoriatzatik entzun zitekeen, azaroan. Bizkaia alderantz joandakoak bueltan etorri ziren.

  • 1342 Etxe bakoitzean soldadu bana

    Jose Pagalday Garro (1927) Eskoriatza

    Apirilaren hasieran ofentsiba egon zen. Erreketeak joan ziren orduan, San Inazio tertzioa. Etxe bakoitzean bat hartu behar zuten. Palentziako bat izan zuten beraiek etxean egun pare batean. Kanoiak non egon ziren; Asentziora egiten zuten tiro, eta mordoa hil ziren. Urte tristeak izan ziren.

  • 1346 Militarrak gorriei erasoka

    Agustin Agiriano Arenaza (1921) Eskoriatza

    Militarrek, Gasteiztik Eskoriatzara sartu arte, ez zuten ezer aurkitu; eta, bitartean, armak gorriei heldu zitzaizkien. Beraien etxeko leihotik ikusitakoa kontatzen du. 15 bat lagun egon ziren armak heltzerakoan; eta, militarrak heldu zirenean, inguruko basoetan ezkutatu ziren. Hurrengo egunean, militarrak ezer gabe etorri ziren lasai asko, kantuan... Apotzaga auzoan blindaje bat zuten gorriek eta militarrak Apotzaga hartzera joan ziren. Mendiaren lepo batetik burua erakustearren. alde guztietatik ekin zieten tiroka. Mendiaren lepoan, hamar gorri inguru bertan hil ziren. "Kamiñero"ei ere eraso egiten zieten, gorpuak edo zaurituak jasotzen joaten zirenean.

  • 1346 Etxea kanoiekin erasotua

    Agustin Agiriano Arenaza (1921) Eskoriatza

    Kanoiekin etxea erasotu zietenekoa kontatzen du; hala ere, ez zuten asmatu.

  • 1346 Soldaduen istorioak

    Agustin Agiriano Arenaza (1921) Eskoriatza

    Behin, etxe barruan zeudela, tiroak entzun zituzten oso hurbil; izan ere, militarrek uste zuten etxetik egiten zietela tiro beraiei. Arratsalde batean, Apotzagatik bi lagun jaitsi ziren arineketan; soldaduek hori ikusi zuten, eta hogei bat soldadu joan ziren Agustinen familiaren etxera, bi gorri etxean ezkutuan zituztela-eta. Menditik jaitsi ziren bi lagun haiek atxilotuta eraman zituzten. Ordurako, Eskoriatza eta Apotzaga hartuta zeuden.

  • 1346 Gorriak inguruan

    Agustin Agiriano Arenaza (1921) Eskoriatza

    Gorriei amorrua zieten, eta etxera joan zitzaizkien esanez apuntatzeko, gorrien aurka egiteko. Amak esan zien ez apuntatzeko. Behin soldaduek gorrien kontra zelan atakatu zuten kontatzen du. Gorriek Aretxabaletako Santutxon zuten blindajea. Kanoiekin hormen gainetara igotzen ziren erasotzeko. Gero Kurtzetan jarri ziren, eta denera zabaldu zien, indartu egin baitziren. San Andres egun batean, eraso egin zutenean, mutil asko galdu zituzten. Zulo bat egin eta 80 mutil bertara bota ei zituzten.

  • 1352 Trena

    Pedro Mari Zubizarreta Iregi (1932) Eskoriatza

    Trenaren tunelera joaten ziren, babes bila. Trenez joaten zen eskolara; lehenago, bizikletaz. Jangelan bazkaltzen zuen.

  • Jesus Amado Larraza Gerra Zibila I

    Jesus Amado Larraza Lizarraga (1918) Etxarri Aranatz

    Amadok zazpi urte eman zituen soldaduskan, eta frontean borrokatzea ere tokatu zitzaion. Borrokan aritzearen ondorioz, eskuineko izterrean bonba baten metrailak egindako zauria dauka.

  • Jesus Amado Larraza Gerra Zibila II

    Jesus Amado Larraza Lizarraga (1918) Etxarri Aranatz

    Izterrean zauritu izana zorteko afera gisa du. Zaurituta arreba mojarekin egon zen. Gero, berriro deitu zuten, eta abangoardiako ospitale batean jarri zuten lanean, Santillana del Mar herrian. Bertan moja nagusiari injekzioak zainetan sartzen bazekiela erakutsi zion, eta horri esker bertan geratu eta ez zen frontera itzuli.

  • Jesus Amado Larraza Gerra Zibila III

    Jesus Amado Larraza Lizarraga (1918) Etxarri Aranatz

    Gerra Zibilean Cuencan eta Teruelen izan zen. Terueleko borroka gogor haietan zauritu zuten. Garai hartan, denak hilko zirelakoan honako kanta hau kantatzen omen zuten “Si la guerra dura mucho, y son duros los combates...”. Jana ugaria zuten, eta lo kanpin dendan edo ilargipean egiten zuten. Gironan soldadu batek preso zeukan beste bat nola atzetik garbitu zuen eta ondotik izan zituzten tirabirak kontatzen ditu.

  • Manuel Mundinano Gerra Zibila: Iparreko frontea

    Manuel Mundiñano Ezkutari (1918) Etxarri Aranatz

    Gerra hasi zenean Manuelek 18 urte zituen. Lehenengo momentuan Iruñera eraman zuten, eta handik Gasteiza instrukzioa egitera. Instrukzioa egin ondotik, Bilbon geldialdi txikia egin eta, gero, Navas eta Nueva herrietatik pasata Gijonera eraman zuten frontera. Iritsi eta berehala “Norte”ko frontea bukatua zela eta irabazia zutela ikasi zuten. Tunel batean munizioa zaintzen jarri zutenean bizitutakoa kontatzen du. Handik Ebroko batailara.

  • Manuel Mundinano Gerra Zibila: Ebroko bataila

    Manuel Mundiñano Ezkutari (1918) Etxarri Aranatz

    Teruelera trenez joan ziren, bere hitzetan bagoietan txerriak bezala sartuta. Lehendabizi Ariza izeneko herrian, gero Pardoseko mendi zerran. Han hildakoak mukuruka ikusi omen zituen. Hiltzat jo eta bizirik zegoen etxarriar baten pasadizoa kontatzen du. Borrokan Tortosaraino iritsi ziren.

  • Manuel Mundinano Gerra Zibila: bukaera

    Manuel Mundiñano Ezkutari (1918) Etxarri Aranatz

    Tortosara iritsi eta han banatu ziren, batzuk Madril aldera, beste batzuk Katalunia hartzen segitu eta bera eta gainerakoak Aragoi aldera, Teruelen segitu zuten. Handik Valentziara bidali zuten, eta Valentziatik Toledo aldera. Toledon Madrila joateko agindua hartu zuten, eta prestaketa lanetan zirelarik gerra bukatu zela jakin zuten. Orduko poza deskribatzen du. Handik Cartagenara bidali zuten, eta, gero, Navalmoral de la Matara eta La Uniónera. Gerra bukatu ondotik ere soldadutzan segitu behar izan zuen. Gerrara 18 urterekin joan zen, eta etxera 25 urterekin itzuli zen.

  • Jesus Amado Larraza Gerra Zibila IV

    Jesus Amado Larraza Lizarraga (1918) Etxarri Aranatz

    Nola hiltzat eman zuten kontatzen du. Arbizun bere arimarengatik “Aita gurea” eta guzti errezatu omen zuten. Amak Berruetan aditu omen zuen berri hori eta zalapartaka hasi. Gero, bizirik agertu zen noski.

  • Guda Zibila

    Inocencia Markotegi Razkin (1931) Etxarri Aranatz

    Bere aita ez zen Guda Zibilean egon, hanka bat falta zitzaiolako (trenak moztu zion). Bere koinatu bat 16 urterekin joan zen behartutako boluntario moduan. Familiako beste inor ez zen joan.

  • Pedro Agustin Agirre+ Dimatik Otxandiora eta gero Bilbora gerra garaian

    Pedro Agustin Agirre Orue (1917) Forua

    Gerra garaian, Dimara zihoazela, hegazkin bat ikusi zuten erorita. Harrobian egiten zuten lan, 12 ordu; Otxandiotik Legutiorako bidea egiteko ateratzen zuten harria. Handik Otxandiora joan ziren, eta gauez lubakiak egiten zituzten. Geroago, Bilbora joan ziren beste batailoi batera. Han Gallartakoek eta, UGTkoek zuten batailoira elkartu ziren.

  • Pedro Agustin Agirre+ Bonbek hildako ganadua jan zuten

    Pedro Agustin Agirre Orue (1917) Forua

    Ampueron, Kantabrian, zeudela, gerezi sasoia zen; gose ziren eta baserri batean erosi zuten asto otzara bete. Herrira helduta, nazionalek plaza bonbardatzen hasi ziren, eta hantxe zegoen ganadua hil zutela ikusi zuten. Erreta jan zuten haragia.

  • Pedro Agustin Agirre+ Turtziozen soldadu

    Pedro Agustin Agirre Orue (1917) Forua

    Reinosara joan ziren, eta hango kuartelean egon ziren luzaroan. Handik Turtziozera itzuli ziren, harria baino gorago egon ziren. Patatak ateratzen zituzten goizaldean baratzeetan, bildotsen bat erosi eta galdarakada prestatzen zuten; egon baino ez zuten egiten. Ibaian garbitzen ziren. Santanderren egon zen preso zezen-plazan, lau bat egun.

  • Pedro Agustin Agirre+ Santanderren eta Santoñan preso

    Pedro Agustin Agirre Orue (1917) Forua

    Santanderren denbora gutxi egon zen zezen-plazan preso. Handik Santoñako kuartelera eraman zituzten preso; denak elkarren gainean. Handik Santanderrera, eta han okindegi bat aurkitu eta denak sartu ziren tropelean ogia erostera.

  • Pedro Agustin Agirre+ Mandoak gobernatzen

    Pedro Agustin Agirre Orue (1917) Forua

    Iruñean egon ziren preso; han ondo egon ziren. Handik Mirandara eraman zituzten, italiarrengana, eta han ikusi zituen inoiz baino zaldi eta mando gehiago. Handik Guadalajarako herri batera eraman zituzten; kapitain italiarrak mehatxatu zituzten. Mandoak garbitzen, jan barik izan zituzten egunetan; eskatu ondoren eman zieten. Handik Brionesera eraman zituzten, eta han nagusiek hobeto hartzen zituzten. Italiarrek eta espainiarrek banatuta jaten zuten.

  • Pedro Agustin Agirre+ Gerra baina jan faltarik ez

    Pedro Agustin Agirre Orue (1917) Forua

    Sarjentua baino ez zen espainiarra; gainerakoak italiarrak. Euren zeregina mandoak garbitzea eta gobernatzea zen. Pasta ematen zielako kexatu ziren. Frontera ere joan ziren. Jatekoa eta ardoa ez zitzaien falta; edateko ura falta zen. Gabonetan bi aginaldo. Katalunia aldetik Najerara; ederto ibili ziren: egunero arkume txuletak jaten zituzten.

  • Pedro Agustin Agirre+ Patxikoren aurrean desfilatu zuten

    Pedro Agustin Agirre Orue (1917) Forua

    Azkenean Toledora joan ziren eta han amaitu zen gerra. Hiruzpalau egun trenean Alacantera, Mucha Miel izeneko herrira. Han azalorea jaten zuten. Handik Madrilera; desfilean hartu zuten parte. Italiara joan behar zutela esan zieten, baina, azkenean etxera.

  • Pedro Agustin Agirre+ Sei hilabeterako etxera, baina lizentzia iritsi zitzaion

    Pedro Agustin Agirre Orue (1917) Forua

    Luzaroan egon ziren Logroñon, deposituan. Guardia asko egin behar izan zituzten, eta gutxi janda; hasieran lortzen zuten ogia, baina gero ez. Handixik etxera itzuli ziren sei hilabeterako. Aita hirurogei urtetik gorakoa izateagatik libratzea eskatu zuen, baina ez zela posible esan zioten, bi behiren jabe zelako. Azkenerako, lizentzia iritsi zitzaion.

  • Pedro Agustin Agirre+ Sei urte alde batetik bestera

    Pedro Agustin Agirre Orue (1917) Forua

    Sei urte inguru edo, egin zituen gerran. Lehenengo zapadore (lubakiak egiten) aritu zen, hainbat bermeotarrekin batera; gero, UGTko Mateos batailoian sartu zen, Santander hartu arte nazionalek. Harrezkero preso eta italiarrekin. Ordaindu egiten zioten; diru faltarik ez zuen izan gerra garaian.

  • 1626 Gernikako bonbardaketa

    Maria Dolores Basterretxea Santiago (1933) Gernika-Lumo

    Gernikako bonbardaketa izan zenean, umea zen, baina gogoan du bere aitabitxiak babeslekura zelan eraman zuen. Bere ama Abaituatarren oso laguna zen, eta haien etxean zeudela hasi zen bonbardaketa. Beraien alaba Nekanerekin batera soroan etzanda egon zen. Bonbardaketako gauean, Errenteriako zubiraino joan eta soldaduek ez zieten pasatzen utzi. Errenterian pasa behar izan zuten gaua, Gomezanekoan etxean.

  • 1626 Arana kondea

    Maria Dolores Basterretxea Santiago (1933) Gernika-Lumo

    San Juan Ibarreko "Conde Arana"ren jauregian babeslekua zegoen; eta, antza, bazekiten han bazegoela zerbait, bonbardatu egin zuten-eta. Bonbardaketa ostean kondea eta bere emaztea beste etxe batera joan ziren. "Condes de Montefuerte" ere egon ziren, odolekoak, baina antza Aranatarrek titulua erosi egin zuten.

  • Serapio Undabarrena Bonbardaketaren eguna, arrosarioa errezatzen eta leihotik begira

    Serapio Undabarrena Meabe (1930) Gernika-Lumo

    Zazpi urterekin hasi zen eskolan, Gernika erre eta egun gutxira. Goizeko bederatziak inguruan hasi ziren aeroplanoak pasatzen, beraiek etxe barruan amarekin arrosarioa errezatzen zeuden bitartean. Etxetik ikusten zuten nola erretzen zen Gernika. Mendatako jende asko hil zen, euren etxea ere errekisatzekoak ziren, baina azkenean libratu egin ziren.

  • Juanita Bergara Bonbardaketan bere lehengusinaren umea hil zen

    Juanita Bergara Mintegia (1917) Gernika-Lumo

    Bonbardaketak San Juan Ibarran harrapatu zuen. Bere lehengusina eta haren umearekin egon zen eta berak etxerako bidea hartu zuen. Baina lehengusinari eta umeari bonba bat gainera jausi, umea hil eta lehengusinak hanka zauritu zuen. Etxera Ajangiztik joan zen, bideak metrailatu egiten zituztelako.

  • Juanita Bergara Asturiar bat soroan lurperatu zuten

    Juanita Bergara Mintegia (1917) Gernika-Lumo

    Arratzuko solo batean bonba bat bota zuten eta asturiar bat hil zuten bertan. Abadeari eskatu zien kanposantuan ez lurperatzeko eta soro batean ehortzi zuten, baina txakurrek gorpua atera zuten. Azkenean, asturiarrek beraien lurraldera eraman zuten.

  • Juanita Bergara Plaza Errenteriatik Gernikarako bidean egoten zen

    Juanita Bergara Mintegia (1917) Gernika-Lumo

    Lehengusinak hanka zauritu zuen bonbardaketan eta Santoñara eraman zuten. Merkurio iturriaren inguruan zaldiak eta astoak egoten ziren. Bonbardaketa sasoian ez zen egon oraingo merkatu-plaza modukorik; Errenteriara bidean egoten ziren baserritarrak.

  • Mateo Malaxetxebarria Burdinazko gerrikoa egiten

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Hamar urte zituen gerrak irten zuenean. Burdinazko gerrikoa egiten aritu ziren gernikar asko. Nondik nora egin zuten kontatzen du. 10 pezetako soldata izaten zuten. Zerrenda-egile moduan ibiltzen zen bizilagun batekin joaten zen Burdinazko gerrikoa egiten ari zirenen jarraipena egitera. Nondik nora ibiltzen ziren kontatzen du.

  • Mateo Malaxetxebarria Burdinezko gerrikoa egiteagatik, zilarrezko txanponak

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Burdinazko gerrikoa egiten Bermeotar asko zeuden beraien sekzioan, itsasora irtetzeko debekua baitzuten. Euzkadiko diruarekin ordaintzen zieten langileei. Zilarrezko txanpona ematen zioten eguneko, egindako lanagatik.

  • Mateo Malaxetxebarria Deriotik ebakuatzeko agindua

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Mateoren aita trintxerak egitera joaten zen Lemoiz ingurura. Gauez egiten zuen lan, ametrailadore-kabiak egitera. Soldaduek ebakuatzeko agindua eman zietenean, hegazkinek tirokatu zuten baserria. Oilotegian babeslekua eraikia zuten eta han ezkutatu ziren. Bizkargiko frenteko kontuak kontatzen ditu.

  • Mateo Malaxetxebarria Frentearen erdian babesturik

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Bolbora lantegi zaharrean hartu zuten aterpe. Handik etxerako bidea hartu nahi izan zutenean, frentearen erdian egon behar izan zuten. Behiak ere geldi-geldi egon ziren.

  • Mateo Malaxetxebarria Gernikako bonbardaketaren eguna

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Gernikako bonbardaketa hasi zenean, txahala jaio zen etxean eta bere gurasoak behiari erditzean laguntzen ari ziren. Mateok intxaurrondoaren gainetik ikusi nahi izan zituen hegazkinak, baina ez zituen ikusten. Bi motorreko hegazkin bat ikusi zuen.

  • Mateo Malaxetxebarria Lehen hegazkin eta bonbei begira

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Frontea non zegoen kontatzen du. Posta eramatera motoz zihoan bitartekariak Mateo intxaurrondo gainean ikusi zuenean, motorra gelditu eta bere ondora igo zen. Hegazkina eta bonbak eskuz seinalatzen zizkion baina bitartekariak ez zituen ikusten. Lehen bonbak eztanda egin zuenean, bitartekariaren motorra estali zuen behientzat erabiltzen zuten mantarekin.

  • Mateo Malaxetxebarria Intxaurrondoaren gainetik hegazkinei begira

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Bitartekariaren motorra estali ostean, intxaurrondoaren gainera igo ziren berriro Mateo eta biak. Handik ikusi zituen hegazkinak. Zehaztasun handiz gogoratzen du.

  • Mateo Malaxetxebarria Hegazkinak ikusita, Gernikara ez joatea hobe

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Gernikako azoka arratsaldez izaten zen. Ama prest zegoen joateko, aita geroxeago joatekotan. Bazkaltzen ari zirela, aitak itxura txarra hartu zien hegazkinei eta Gernikara ez joatea erabaki zuten.

  • Mateo Malaxetxebarria Gernikatik ihesi zetozenak

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Gernikatik urruti bizi zirenak, asteleheneko azokara goizez joaten ziren Gernikara. Bonbardaketa hasi zenean, jende guzti hark etxerako bidea hartu zuen. Kazek tirokatu egin zituzten. Jendea etxeko kortara sartzen hasi zitzaien ihesi eta atea itxi behar izan zuten, bonbaz etxea lehertuko zieten beldurrez. Etxeko guztiak eta ihesi zebiltzanak kortatik irten eta sakonune batean ezkutatu ziren. Handik hegazkinak ikusten zituzten. Zehaztasun handiz gogoratzen du. Bonbak botatzeari utzi zietenean, jendeak etxerako bidea hartu zuen.

  • Mateo Malaxetxebarria Gernika sutan ikusi zuetenekoa

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Gernikako bonbardaketa egunean, hegazkinek pasatzeari utzi zietenean, goialdean zituzten soroetara igo ziren eta Gernika sutan ikusi zuten.

  • Mateo Malaxetxebarria Gernikako senideak onik ziren ikustera

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Aitak Gernika erreta ikusi zuenean, etxera joan, jantzi eta Gernikara joan zen, senideen berri jakitzeko. Orduan babeslekua non eta nola eginda zegoen aipatzen du. Aita herrira joandakoan, senide gehienak onik topatu zituen baina senide bat sutan zegoen etxetik ateratzen ahalegindu zen. Han ez zegoela ohartu ziren. Gerora topatu zuten.

  • Mateo Malaxetxebarria Gudariak ondo antolatuta

    Mateo Malaxetxebarria Lauzirika (1926) Gernika-Lumo

    Beraien senide bat soldaduek erreskatatu eta buruko gaixotasuna zutenen zentrura eraman zuten. Gudariak ondo antolatuta egon zirenaren frogatzat du. Ez du inoiz kontu hau kontatu.

  • Kontxa Bikandi Gerratik ihesi, Deustura, Santanderrera eta Frantziara

    Kontxa Bikandi Basterretxea (1927) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa izan zenean, Lumora bidean joan ziren zazpi senideak eta aita-amak. Milizianoek esan zieten han lubakiak zeudela eta Deustura joan ziren orduan. Han ortuan zulo bat eginda zeukaten eta hegazkinak zetozenean, zuloan sartu eta egur batzuekin tapatzen ziren. Han enbarazu egiten zutenez, ama eta zazpi umeak Santanderrera joan ziren. Aita bertan geratu zen lanean.

  • Kontxa Bikandi Bonbardaketa eguna

    Kontxa Bikandi Basterretxea (1927) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa egunean Tabernaberriko zubiaren azpian egon ziren. Auzoan pikondo bat zegoen eta haren azpira batu ziren. Milizianoek abisua eman zieten alde egiteko. Hegazkin asko eta oso baxu pasatzen ziren.

  • Kontxa Bikandi Babeslekuak, kartzelak, ospitaleak non zeuden

    Kontxa Bikandi Basterretxea (1927) Anastasio Gondra Goikolea (1923) Gernika-Lumo

    Bonbardaketan iturriaren azpian sartu zirenak zela hil ziren kontatzen dute. Babeslekuak non zeuden kontatzen du. Neska asko bortxatu zituztela aipatzen dute. Moja eta fraideen monastegi eta komentuetan kuartelak, kartzelak eta ospitaleak jarri zituzten. Anastasiok zuloak egin behar izan zituen jendea lurperatzeko. Gerrarik ez etortzea espero du Kontxak. Bakerik txarrena hobea dela dio gerrarik onena baino.

  • Jose Antonio Torrealdai Bonbardaketa eguna

    Jose Antonio Torrealdai Bilbao (1931) Gernika-Lumo

    Bonbardaketaren eguna. Indaba zuriak bazkaldu zituzten egun hartan. Hegazkinak bi txandatan etorri zirela gogoan dauka. Sirenak joka hasi zirenean, Malostetik zehar ihesi joan ziren. Sasien ondoan geldi-geldi egon zen beste emakume baten besoetan. Bonbardaketaren ostean, emakume hura zoratu egin zela kontatzen du. Aita kortan geratu zen.

  • Jose Antonio Torrealdai Bonbardaketa eguna eta ondorengoak

    Jose Antonio Torrealdai Bilbao (1931) Gernika-Lumo

    Ajangiz alderantz joanda, koba moduko bat zegoen eta hantxe egon ziren gero. Jende asko batu zen bertara. Gudari batek zotzak ematen zizkien ahoan eusteko, bonben eztandarekin belarriak ez lehertzeko. Bonbardaketa bukatu zenean, etxera itzuli ziren beraien ondasunak ateratzera. Handik pasatzen zirenek ohoztu egiten zizkieten gauzak. Batetik bestera ibili ziren.

  • Juanita Bonbardaketan Errenteriatik Oleskoraino ihesi

    Juanita Irigoras Zabala (1917) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa egunean bere lagun Marirekin abarketak erosten joan zen Teresatxunera. Handik Errenteriako auzora joan ziren; eta, "Gernika" tindategiaren aurrean zeudela, San Juan Ibarran bota zuten lehenengo lehergailua. Dena ketan hasi zenean, bertako atari batean sartu zen beste andre batekin. Errenteriarantz zihoazela, beraien etxetik hegazkinak zeuden; beraien atzetik zetozenak bertan hil egin ziren. Oleskoraino joan ziren arrapaladan eta bertako baso batean ezkutatu ziren.

  • Juanita Arbola baten atzean ezkutatuta

    Juanita Irigoras Zabala (1917) Gernika-Lumo

    Oleskoko basoko arbola batean atzean egon zen ezkutatuta. Ondoko landa batean "Taverna Vasca"n ostatu hartuta zeuden madrildar batzuk egon ziren. Hegazkinek alde egin arte, ez ziren handik mugitu. Gero, karkaba batera joan ziren eta Arratzuko mutil bat ere beraiekin egon zen. Bonbardaketa bukatu zenean, etxerantz joan ziren, Burgobekotik Ajangizko bidera.

  • Juanita Bonbardaketa eguneko gaua

    Juanita Irigoras Zabala (1917) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa eguneko gauean, trena jendea batzen zebilen jendea ebakuatzeko. Gorrien munizioak su hartu zuen. Ez zitzaion familiako eta auzoko inor hil. Hurrengo egunetan, baserriei eraso egingo zietelakoan, jendea karkabetan ezkutatu zen.

  • Juanita Liberazioko egunean Bilbora I

    Juanita Irigoras Zabala (1917) Gernika-Lumo

    Ajangizko udaletxetik gutun bat bidali zioten liberazioko egunean Bilbora joan zedin, borla gorridun txapel gorria zuela. Bere neba ezpata-dantzaria zen eta haren txapelarekin joan zen. Trenez joan zen bere lagun batekin, Linarekin, Lina ez baitzen sekula Bilbon egon. Bilbora heltzerakoan Areatzara joan ziren.

  • Claudio Zabala Bonbardaketan, baba artean ezkutatuta

    Claudio Zabala Kaltzada (1922) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa hasi zenean, soloan egon zen anaia batekin eta ganaduarekin. Ama zarataka hasi zitzaien etxera joateko eta arrapaladan joan ziren. Ama zubipean ezkutatu zen eta bera Txokillo ondoan, baba artean. Derrigorrez ezkutatu behar zuten, jendea metrailatu egiten baitzuten. Etxera bueltatu zirenean, etxea erre barik aurkitu zuten; inguru guztian bota zituzten bonbak, baina etxean ez.

  • Claudio Zabala Trenak alde egitea lortu zuenekoa

    Claudio Zabala Kaltzada (1922) Gernika-Lumo

    Beraien etxe ondoan dago trenbidea. Bonbardaketan trena geldi egon zen. Baina, halako batean, trenak bagoi bakar batekin Bilborako bidea hartu zuen; eta, abioiek eraso egin arren, ez zuten jo.

  • Claudio Zabala Garretan eta ketan denbora luzean

    Claudio Zabala Kaltzada (1922) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa ostean, egunetan egon zen herria garretan eta ketan. Errenteria auzoan zuten izeko batengana joan behar izan zuten, baina ezin zenez herritik pasa, inguruetatik joan ziren: Santa Klaratik anbulatorio ingurura, handik institutura, eta erreka pasa ostean, Errenteriara. Bertako zubiari hainbat bonba bota zizkieten, baina ez zuten helburua lortu. Mendian aurkitzen zituzten balekin jolasten ziren mutikoak.

  • Enrique Aranzabal Bonbardaketa hasiera

    Enrike Aranzabal Olaeta (1924) Gernika-Lumo

    Gerran, abioiak hurbiltzen zirenean, Aizerrota menditik bolanderak botatzen zituzten. Babeslekuak hareazko zakuekin eta enborrekin egiten ziren. Hainbat babesleku egon ziren. Bonbardaketan bera pinu baten azpian babestu zen. Inguruko lehenengo hildakoa trenbide ondoko txabola bateko Emilio 'Patxarrota' izan zen. Lehenengo bederatzi bonba bota zituzten eta beraien etxea orduan bota zuten: auzoko batzuei etxea gainera jausi zitzaien eta bertan hil ziren, Pascuala errekardaria eta Felix Orbe izan ziren.

  • Enrique Aranzabal Bonbardaketan trenbidetik Forurantz

    Enrike Aranzabal Olaeta (1924) Gernika-Lumo

    Lehenengo bonben ostean, 3 minutuko tarte bat-edo egon zen eta trenbide aldera jo zuten korrika, Foru aldera. Hegazkinak baxu pasatzen ziren metrailatzen. Beraiek zortea izan zutela dio, ez zuten etxeko inor galdu. San Juan Ibarrako jendea erreka izkinara joan zen babes bila, plaza guztia txikitu zuten-eta. Hurrengo egunean, Foruko harrobiko kobazuloetan egon ziren Gernika berriro bonbardatuko zutelakoan.

  • Enrique Aranzabal Suteetatik ke-lainoetara

    Enrike Aranzabal Olaeta (1924) Gernika-Lumo

    Bonbardaketaren ostean, Forutik Gernikara bueltatzerakoan, jesuiten etxe zahar batean igaro zituzten lehenengo bi gauak. Bonbardaketan hildako lagun batzuen izenak aipatzen ditu. Andra Maria kaleko babeslekuan handik hilabete batzuetara oraindik gorpuzkinak zeudela dio. Arana kondearen etxean ere jende asko erre zen. Inork ez ei daki zenbat pertsona hil ziren herrian. Inguruetarantz zihoazenak metrailatu egiten zituzten. Dena egon zen sutan. Hasieran guztia zegoen erretzen, baina gero keeta handia zegoela dio. Udaletxe ondoko pare bat etxe eta San Juan eliza bigarren egunean oraindik erretzen zeuden.

  • Pilar Candina Bonbardaketan Andra Marian egon ziren

    Pilar Candina Elgezabal (1918) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa egunean, arratsaldeko lauretan irten zen kalera auzoko batekin. Sasoi hartan, Gernika-Lumok errefuxiatu asko jaso zituen; hori dela eta, kanpoko jende ugari zegoen. Kalean mugimendu handia nabaritu zuten. Amuma bonbardaketa baino hilabete lehenago hil zen eta oraindik lutoz zebilen. Kalera irten eta segidan, kanpaiak entzun zituzten. Andra Mariara joan ziren Piedadeko Ama Birjinaren ondora, eta han egon ziren erasoak bukatu arte.

  • Pilar Candina Etxekoak non zeuden jakin barik

    Pilar Candina Elgezabal (1918) Gernika-Lumo

    Andra Maria kanpora irten zirenean ikusitakoa ikaragarria zela dio. Gurasoak Astrako babeslekuan egon zirela uste zuen, baina ez ziren egon han; eta, Montefuerte kondearen etxean egon zirelakoan, bertara joan zen. Hala ere, gurasoak ez zituen han aurkitu. Kanpantxuko (Ajangiz) Sebera esne-saltzailea zegoen bertan, eta hark esan zion beraien etxea osorik zegoela; baina kanpoko aldeak baino ez zuen iraun zutik. Gauean bertan, Kanpantxura joan zen lotan. Bigarren egunean, Olabarrira joan zen eta bertan aurkitu zituen etxekoak.

  • Pilar Candina Erretako eta zutik iraundako eraikinak

    Pilar Candina Elgezabal (1918) Gernika-Lumo

    Falangisten lokala erdiko kalean egon zen. Batzokia Arrien dagoen lekuan egon zen, eta hura ere erre egin zen. Etxe gutxik iraun zuten tente: Santo Domingo militarraren etxeak eta Goienkaleko etxe batek. Juntetxea, Andra Maria eliza eta arma-lantegia ez zituzten ukitu ere egin. Kaltzada ospitalean 26 pertsona hil zirela dio.

  • Rafa Armendariz Bonbardaketan Forun baba artean babestuta

    Rafa Armendariz Gainza (1926) Gernika-Lumo

    Abioiak azaltzen zirenean, kanpaiak jotzen zituzten herritarrak babeslekuetara joan zitezen. Bonbardaketan bera Foruan egon zen, baina bere ama eta arreba Gernikan. Baba artean babestu ziren. Gernikara etorri nahi arren, ez zioten uzten pasatzen.

  • Rafa Armendariz Gernikako babeslekuak

    Rafa Armendariz Gainza (1926) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa aurretik Forura joan ziren bera eta anaia, beldurrez. Bere ama eta arreba, ostera, Gernikan egon ziren; anbulatorio ondoko babeslekuan ezkutatu ziren. Beste babesleku batzuk ere bazeuden Artekalen eta Andra Mari kalean; azken horretan, jende asko hil zen.

  • Serafin Ruiz Ibarruriko frontea

    Serafin Ruiz Sagasti (1923) Gernika-Lumo

    Nazionalak Ibarrurin sartu zirenean, frontea sortu zen. Non egon zen kontatzen du.

  • Serafin Ruiz Frontea Ibarrurin hilabetez

    Serafin Ruiz Sagasti (1923) Gernika-Lumo

    Bere osaba nazionalek Ibarruriko hilerrira eraman zuten. Frontea non egon zen kontatzen du. Ibarrurin fronteak hilabete baino gehiago iraun zuela uste du eta han egon zen Serafin senideekin.

  • Serafin Ruiz Udaletxe azpiko babeslekua

    Serafin Ruiz Sagasti (1923) Gernika-Lumo

    Gernikan zebilen bonbardaketa hasi zenean. Udaletxe azpiko babeslekuan egon zen bera; beterik zegoen. Ordu batzuetan egon ziren barruan. Apaizak errezoka aritu ziren.

  • Serafin Ruiz Gernika erreta, Bilbora

    Serafin Ruiz Sagasti (1923) Gernika-Lumo

    Babeslekutik irtendakoan, dena sutan eta etxeak botata topatu zituzten. Mojen konbentuetan errepublikarrek koartela jarrita zeukaten aurretik. Serafin Bilbora joan zen, bere senideak ez. Ibarrurin nazionalak sartu ziren gero.

  • Juanita Gangoiti Bonbardaketa eguna

    Juanita Gangoiti Etxebarria (1923) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa eguna. Hegazkinak etortzen zirela dauka gogoan, aitak babeslekua egin ziela eta zuriz edo gorriz ez jazteko agindu zietela. Amamari zauria eragin zion bonba baten metrailak. Tristea izan zen. 1937ko apirilean joan zen Frantziara eta iraila-urrian itzuli. Frantsesek ondo hartu zituztela du gogoan.

  • Juanita Gangoiti Gernika zenik ere ez

    Juanita Gangoiti Etxebarria (1923) Gernika-Lumo

    Gernikako bonbardaketa izan zenean, orduantxe jakin zuen Gernika zenik ere. Egunkaririk ez zuten izaten etxean.

  • Juanita Gangoiti Burdinazko gerrikoaren inguruko borrokak

    Juanita Gangoiti Etxebarria (1923) Gernika-Lumo

    Burdinazko gerrikoa egiten diru asko gastatu zen, oso luzea izan zen. Traizioa egin zuenak ez zuen zigorrik inoiz jaso. Gizonak irratia entzutera joaten ziren baina irratiak gezurra esaten zuen; batailoi osoak hil arren, ez zuten ezer aipatzen. Osaba eta lehengusua hil zitzaizkion.

  • Maria Luisa Olaeta Gernika garbitzeko, presoak ekarri zituzten

    Maria Luisa Olaeta Berrojaetxebarria (1926) Gernika-Lumo

    Gernika garbitzeko lanetan, "ciudades devastadas"eko bulegokoak eta langile-batailoietako presoak aritu ziren. Errenteria aldea ez zuten erre.

  • Maria Luisa Olaeta Kanpaiak

    Maria Luisa Olaeta Berrojaetxebarria (1926) Gernika-Lumo

    Andra Mariko kanpaiak jotzen hasten zirenean, jendea babeslekuetan sartzen zen, baina beraiek ez ziren sekula joan, amamak ez zuelako gura izaten. Baserrian babes gehiago izango zutelakoan joan ziren Belendizera (Arratzu).

  • Carmen Larruskain Nebak soldadu eta bat kartzelan

    Carmen Larruskain Madariaga (1926) Gernika-Lumo

    Hiru neba soldadu ibili ziren gerran. Hiru hildako egon ziren auzoan. Neba bat kartzelan egon zen eta ama bisitan joan zitzaion.

  • Carmen Larruskain Bonbardaketa eguna

    Carmen Larruskain Madariaga (1926) Gernika-Lumo

    Hegazkinak etorri zirela eta lehenengo bonba non bota zuten gogoan du. Bonbardaketa izan zenean, Carmen etxean zegoen, aita berriz udaletxe azpiko babeslekuan. Ama soroan zebilen eta bonbak bota zizkioten baina ez ziren lehertu.

  • Jose Angel Mendia Kanpandorrean babestuta

    Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

    Gerra sasoian, Zornotzan egon zen. Bere amak kanpandorrera eramaten zuen bonbak hasten zirenean; handik goitik inguruko guztia ikusten zuten, baita Gernikako bonbardaketa ere. Bere emaztearen familia Jainkora (Arrieta) joan zen; han ikusi zuten azkenekoz aita, desagertu egin baitzen.

  • Andone Bidaguren Bonbardaketako gezurrak

    Andone Bidaguren Bilbao (1927) Gernika-Lumo

    Gernika-Lumo Francoren aldekoek erre arren, gorriek suntsitu zutela zabaldu zuten eta hori entzun eta jasan behar izan dute urte askoan. Andonek beti aldarrikatu du hori. Alemaniarrek bonbardatu arren, gernikar batek eman zituen erasorako erabili zituzten planoak.

  • Andone Bidaguren Bonbardaketa eguna

    Andone Bidaguren Bilbao (1927) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa egunean, bere ama goizetik joan zen Gernikara esnea banatzen. Lehen abioia salataria zen, haren ostean beste hiru eta beste hiru eta beste hiru... etorri baitziren. Bera Oleskoko erreka batean babestu zen neba bigaz batera. Iluntzera arte egon ziren uretan, jende guztia egon zen txilioka eta inguruko etxeak jendez bete ziren.

  • Itziar Arzanegi Bonbardaketan basoan babestu ziren

    Itziar Arzanegi Uribe (1924) Gernika-Lumo

    Gerra hasi zenean, etxekoa zuen lehengusina bategaz, beraien familiako batzuen baserrira joaten ziren. Bonbardaketa egunean, beste askorekin batera, basora joan ziren eta han egon ziren. Pinu artetik landa aldera joandako andre bat zelan hil zuten ikusi zuen. Handik, lehengusinarekin batera, Sukarrietara joan zen; guztira hiru urte egin zituen bertan.

  • Pablo Izagirre Teilatuko sutea amatatu zuten bonbardaketan

    Pablo Izagirre Hormaetxea (1927) Gernika-Lumo

    Gernikako bonbardaketa Andra Mariako eskaileretan pasatu zuen. Beraien etxeko teilatua sutan aurkitu zuten, baina amatatzea lortu zuten. Nazionalak sartu zirenean, mairuek etxea kakaztu zien. Bonbardaketako gaua etxean pasatu zutela dio.

  • Angel Nabea Burgotik Gernika errearen ikusmira

    Angel Nabea Arriola (1930) Gernika-Lumo

    Gernika erre eta biharamunean, Burgo mendira igo ziren. Handik ikusten zutena azaltzen du.

  • Presen Alberdi Meta batean babestu zen bonbetatik

    Presen Alberdi Zubiaurre (1920) Gernika-Lumo

    Bonbardaketan beraien etxea erre egin zen. Ortozik joan zen korrika solo batera, eta meta baten azpian ezkutatu ziren. Gurutze Gorria dagoen zonaldean, baserri batzuk zeuden eta haietako bateko meta zen hori, hain zuzen. Beraien etxea han ondoan zegoen, Zallo-barri dagoen lekuan.

  • Presen Alberdi Gernikan bizimodu berria hasi behar

    Presen Alberdi Zubiaurre (1920) Gernika-Lumo

    Beraien bizi ziren zonaldean ez zegoen babeslekurik. Arrapaladan zapatilak galdu zituen, baserritar batzuek eman zizkieten oinetako berriak. Bere aita babeslekuan egon zen, eta hasieran ez zuten bere berririk izan. Gerran Frantziara joan zen, eta handik bueltan, beraien terrenoan Guardia Zibil baten oilategia aurkitu zuten; ezin izan zuten ezer egin. Bera Frantzian egon arren bere gurasoak herrira bueltatu ziren. Hasieran beste batzuekin konpartitu zuten etxe bat beraien eraiki aurretik.

  • Santi Intxausti Bonbardaketa eguna

    Santi Intxausti Gerrikagoitia (1931) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa izan zenean, Nabarnizen zegoen. Dena argia ikusten zen Gernika aldean. Omako kobetan sartzen ziren. Plaza ondoko etxea suntsitu egin zen. Geroago Errenterira etorri ziren bizi izatera Santi Leonen etxera.

  • Jabi Kortabitarte Bonbardaketa eguna

    Jabi Kortabitarte Madariaga (1925) Gernika-Lumo

    Bonbardaketan Ajangizen egon zen. Hegazkinak zetozenean, kanpaiak eta sirenak jotzen zituzten.

  • Jabi Kortabitarte Bonbardaketan aita Gernikan zen

    Jabi Kortabitarte Madariaga (1925) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa hasi zenean, notaritzako etxean bertan babeslekuan egon zen aita. Ama etxean zegoen eta bonbardaketa hasi aurretik Ajangizera joan zen. Gernika dena garretan ikusten zuten goitik. Hilabete inguru egon zen Gernikatik kanpo. Inguruko herrietatik ekartzen zuten jendea herria garbitzera.

  • Kontxi Arrien Bonbardaketa kanpandorrean

    Kontxi Arrien Monasterio (1929) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa egunean, kanpaiak entzun zituenean, tabaka zebilen jolasten Goienkalean, eta Andra Mariko kanpandorrera joan zen babestera. Handik irteterakoan, etxera joan zen eta ez zuen inor aurkitu. Beraien etxeak, Taberna vasca taberna-jatetxeak, hurrengo egunean hartu zuen su. Gurasoak heldu zirenean, amaren jaiotetxera joan ziren, Ajangizera.

  • Pili eta Maria Antonia Ikazuriaga Etxea miliazianoek hartu eta umezainaren etxera

    Maria Antonia Ikazuriaga Ugalde (1930) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa egunean, Lumo aldera joan ziren ihesi. Erasoak hasi aurretik joan ziren. Normalean kanpaiak jotzen hasten zirenean babeslekura joaten ziren, baina egun hartan ez. Ahizpa biak neskameekin joan ziren Lumo aldera; neba amagaz geratu zen. Gaur egun Garbigunea dagoen tokitik hurbil dagoen zubi baten azpian babestu ziren. Handik Ibarruriko (Muxika) Txakille baserriraino joan ziren, umezaina hangoa zen-eta. Beraien etxea, Julian hotela, milizianoek hartu zuten eta neskameagaz joan ziren ahizpa biak Ibarrurira.

  • Edurne Bengo Gerran Santanderrera ebakuatuta

    Edurne Bengoa Clemencot (1931) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa egunean, Pasealekuan egon ziren jolasten. Handik elizara joan ziren babestera. Gero Santanderrera eroan zituzten. Santanderren Miren Karmele hil zitzaien, urtebeteko ahizpa txikia. Dena bukatu zenean, herrira itzuli ziren, baina ez zegoen ezer ere ez. Errenteria auzoan eta beste hainbat etxe zaharretan egon ziren.

  • Iñaki eta Rosarito Beraien etxeari ez zioten eraso egin

    Iñaki Solaguren Basabe (1930) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa aurreko akordu gutxi dute. Iñakik bonbardaketa egunean bizitakoa kontatzen du. Beraien etxea ez zuten ukitu eta hainbat pertsona joan ziren beraienera gau hartan; gogoan du arroza jan zutela.

  • Iñaki eta Rosarito Lehenengo bonbekin batera, etxetik ihesi

    Rosarito Gabiola Arbulu (1931) Gernika-Lumo

    Hasierako bonbak bota zituztenean, etxetik irten ziren; baina aita eta aitita bertan geldi ziren gauza batzuk hartzen, eta bonbak gainera jausi arren, irtetea lortu zuten. Mimentzara joan ziren, Ajangizera, amamaren jaiotetxera. Erreka izkinan zauritutakoak ikusi zituztela du gogoan. Handik Nabarrnizera joan ziren eta bertan egon zen urrira arte. Bere osaba Nabarnizko abadea zen.

  • Iñaki eta Rosarito Etxean kanpoko jendea

    Rosarito Gabiola Arbulu (1931) Gernika-Lumo

    Rosaritoren etxea guztiz suntsituta gelditu zen bonbardaketaren ondorioz. Beraien etxean Donostiako soldadu batzuk egon ziren eta bere gurasoak haietako baten gurasoengana joan ziren gero Donostiara.

  • Kruzita eta Jesus Bonbardaketa Burgo menditik

    Jesus Kortabitarte Madariaga (1927) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa hasi zenean, Burgo mendian egon zen itaurrean; handik ikusi zuen guztia. Ikusitakoa eta sentitutakoa kontatzen du. Dena bukatu zenerako, gaututa zegoen. Amarekin, anaiarekin eta arrebarekin egon zen; aita eta anaia nagusia notariotzan egon ziren. Anaia Burgora joan zen eta aita Forura.

  • Luzina Arriola Bonbardaketa eguna

    Luzina Arriola Zabalia (1925) Gernika-Lumo

    Bonbardaketan, babeslekuan ezkutatu ziren, "Refugios de Rojo" deritzonean. Azokatik bueltan zihoan jende asko metrailatuta hil zuten. Arratsaldeko lauretatik zortziak arte izan zen bonbardaketa. Erian, Pablo Picasso kale ondoan, astoak-eta egoten ziren eta bertan hil zituzten 70 bat. Bonbardaketa hasi orduko, beraien babeslekura joan ziren. Handik, amamaren etxera joan ziren, goizaldean Bilbora ihes egin aurretik.

  • Julio Onaindia Urruneko durundia entzuten zen Gernikatik

    Julio Onaindia Landeta (1924) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa aurretik, jendeak igartzen zuen zer edo zer. Urruneko durundiak entzuten ziren Gernikatik bertatik, Kalamuako borrokak, kasu baterako.

  • Julio Onaindia Durangora bidean, abiazioaren erasoa

    Julio Onaindia Landeta (1924) Gernika-Lumo

    Gernika bonbardatu zuten egunean, kanpotik zebilen ogia banatzen. Ogia banatu ostean, Durangoranzko bidea hartu zuten, lehengusina batzuei etxeko zeregin batzuetan laguntzeko. Harako bidean, taberna batean gelditu ziren aita eta bera. Taberna hartan zeudela, abiazioaren erasoa hasi eta taberna kanpoan zegoen gizon bati tabardatik bala bat sartu zioten. Tabernan zeuden denak lur azpiko pasabide batetik irten eta zubi batean babestu ziren.

  • Julio Onaindia Durangon Ibaizabalera salto babesteko

    Julio Onaindia Landeta (1924) Gernika-Lumo

    Gernikako bonbardaketaren egunean, senitarteko batzuen etxera joan ziren Durango aldera, altzari batzuk garraiatzen laguntzeko. Bertara heldu orduko, beraien kontrako tiro-sorta hasi zuten aireplanoetatik. Ibaizabal errekara salto egin eta haltza batzuetara oratuta babestu ziren.

  • Julio Onaindia Durangotik bueltan, Zugastietan egin zieten eraso

    Julio Onaindia Landeta (1924) Gernika-Lumo

    Gernikako bonbardaketaren egun berean, Durangora joan zen aitagaz batera enkargu bat egitera. Handik bueltan, Zugastietara (Muxika) heldu zirenean, aireplano bat tiroka hasi zitzaien abiadura handian, baina ez zien harrapatu. Gernikarako bidea hartu eta etxera heldu orduko, kanpaiak entzun zituzten, egun beltz hari jarraipena emango zioten kanpai-hotsak, hain zuzen ere.

  • Julio Onaindia Kanpai-hotsekin batera, babeslekura

    Julio Onaindia Landeta (1924) Gernika-Lumo

    Gernikako bonbardaketa egunean, aitagaz batera Durangora joan zen. Handik bueltan, etxera heldu eta kanpai-hotsak entzun zituzten. Sekula babesleku batean sartu gabea zen Julio. 7 urteko arreba hartu eta etxe ondoko babeslekura joan ziren. Harea-zaku eta apeekin egindakoa zen. Babeslekua non zegoen azaltzen du. Alboko bi eraikinak erre ziren, baina beraiei ez zitzaien ezer ere gertatu. Beraien etxea ere zutik mantendu zen. Anaia nagusiari etxean bertan babeslekua egitea bururatu zitzaion lehenago, eta gainerako senideak eta besteren batzuk ere han babestu ziren. Etxe ondoko eraikinean, gaur egungo Kaltzada egoitzan, 28 hil zituzten.

  • Julio Onaindia Bonbardaketako uneko sentipenak

    Julio Onaindia Landeta (1924) Gernika-Lumo

    Julio eta bere arreba etxe ondoko babesleku batean babestu ziren bonbardaketan. Estu-estua zen, gaur egungo Aterpe tabernako ate ondotik Juan Kaltzada kalera doan tartea. Han Nabeatarren baserria zegoen eta bertakoak oso arduratuta ikusi zituen. Jendearen ezinegona eta besteen baretzeko ahaleginek bat egin zuten momentu latz haietan. Goizean goizetik Durangon jasan zuen lehen erasoa Juliok, Gernikakoagaz lau pairatu zituen. Bonbardaketa egunean porru-patatak afaldu zituzten beraien etxean batutakoek. Beraien etxean jende askok hartu zuen aterpe gerora ere, gehienek etxea galdu zuten-eta.

  • Julio Onaindia Bonbardaketa Saraspen inguruan

    Julio Onaindia Landeta (1924) Gernika-Lumo

    Lennon dagoen eraikina, "Enplasteruen etxie" , erre egin zuten bonbardaketan. "Enplasterue"k bihotz-koilaratik (besikula) operatzen direnei laguntzen zien. Haren ondoan, "errementeruen etxie" egon zen. Gorago Sangroniz bizi zen, bonbardaketa egunean gaixorik zegoena; Julioren bi anaiak atera zuten bertatik eta euren errotapean babestu.

  • Jesus Mari Agirre-Amalloa Bonbardaketan amak abortua izan zuen

    Jesus Mari Agirre-Amalloa Ozamiz (1931) Gernika-Lumo

    Gernikako bonbardaketa egunean, bere amak abortua izan zuen. Etxe ondoan izan zuten babeslekura joan ziren etxekoak, baina bere arreba zaharrena arma-lantegiko bunkerrean babestu zen.

  • Jesus Mari Agirre-Amalloa Etxea sutan eta josteko makina leihotik behera

    Jesus Mari Agirre-Amalloa Ozamiz (1931) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa egunean etxea sutan hasi zenean, aitak hirugarren solairutik josteko makina bota zuen. Ama jostuna zen eta beharrezkoa zuen lanerako. Nahiz eta makina inguratzen zuen egurra apurtu, makina bera osorik atera zuten. Jesus Mariren arrebak erabili zian du gerora makina hori. Singer markakoa da.

  • Jesus Mari Agirre-Amalloa Amuma biziri erre zen bonbardaketan

    Jesus Mari Agirre-Amalloa Ozamiz (1931) Gernika-Lumo

    Aitaren aldeko amuma bizirik erre zen bonbardaketan. Hirugarren pisuan bizi zen eta ezin izan zuen etxetik irten.

  • Juanito Candina Bonbardaketatik ihesi

    Juanito Candina Elgezabal (1930) Gernika-Lumo

    Txikitako oroitzapenik ez du. Bonbardaketa izan zenean, lehenengo Olabarrira eta gero Bilbora joan ziren. Handik Santanderrera joan ziren eta handik Frantziara. Urtebete inguru egon ziren Frantzian. Ikterizia gaixotasuna izan zuen han.

  • Juanito Candina Astra lantegiko babeslekuan

    Juanito Candina Elgezabal (1930) Gernika-Lumo

    Astra lantegiko babeslekuan egon zen bonbardaketan, aldamenean bizi zirelako. Handik gauez kamioi batean Olabarrira joan ziren.

  • Pilar Txopitea Bonbardaketak iraun zuen artean Arratzun I

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Bonbardaketak iraun zuen artean baserrian egon zen, Arratzun. Antzinako etxe bat erre gabe geratu zen, eta aitak eraberritu zuenean, hara joan ziren. Ez zegoen ezer, zorriak bakarrik. 12 urte zituen Arratzura joan zirenean, familiakoek ez zieten uzten Errenteriara itzultzen, han hobeto egongo zirelakoan.

  • Pilar Txopitea Bonbardaketa osteko gertaerak

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Gernika bonbardatu zuenetariko bat etorri zen Gernikako plazara, itzultzaile batekin. Esan omen zuen beraiek ez zutela erre Gernika, eta dirua bildu zutela Alemanian Gernikara bidaltzeko. Ez zuten dirurik ikusi Gernikan, agian dena Madrilen geratuko zela dio.

  • Pilar Txopitea Bonbardaketak iraun zuen artean Arratzun II

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa arratsaldeko hiruretan hasi zen, bazkaldu eta arrapaladan joan ziren baserrira, Arratzura. Zornotzan ere bota zituzten bonbak. Bonbardaketa ostean familien arteko liskarrak hasi ziren: elkar ezin ikusiak, haserreak...

  • Pilar Txopitea Errenteriako babeslekua

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Errenterian babeslekua egin zuten, baina garaiko babeslekuak lau oholekin egiten zituzten. Ama Bilbon egon zen neskame, baina ez zuen gazteleraz ikasi.

  • Pilar Txopitea Fusilatzeak eta komentuaren eraisketa

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Errenteria auzoko eta Foruko herritar batzuk fusilatu egin zituzten. Bonbardaketa izan zenean, astoak bakarrik itzultzen ziren etxera Gernikako azokatik, jabeak bertan hil zirelako. Mojarik ez zuten hil, baina komentuko paretak eraitsi egin zituzten.

  • Pilar Txopitea Lantegiak konpondu beharra

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Gernikan lantegi gehienek zutik iraun zuten, bonbardaketa ostean konponketekin hasi ziren, pixkanaka jendea lanean has zedin.

  • Hirune Etxebarria Sigertatxuko ur deposituan babestuta

    Hirune Etxebarria Bastegieta (1923) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa aurretik, kanpai-hotsak entzun zituztenean. Sigertatxuko ur depositura joan ziren. Han Galdakaoko herria erasotu zutela jakin zuten. Orduan, amak, Forurako joateko erabakia hartu zuen, aita hangoa baitzen.

  • Hirune Etxebarria Bonbardaketa aurretik Forura

    Hirune Etxebarria Bastegieta (1923) Gernika-Lumo

    Antzinako pitxar batean esnea hartu eta Forurako bidea hartu zuten bonbardaketa aurretik. Aita Zimelaneko tabernatik abisatu zuten lantegira deituz. Inguru guztia metrailatu egiten zuten.

  • Hirune Etxebarria Errepideko azpiko babeslekua

    Hirune Etxebarria Bastegieta (1923) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa aurreik Forura joan ziren ihesi. Errepide azpian babeslekua zuten, galipot azpian. Eguna bertan pasatzen zuten, etxerako joan-etorrien artean. Bitartean, ez zekiten oso ondo zer ari zen pasatzen Gernikan.

  • Hirune Etxebarria Abioiei seinaleak egiten zizkien gizona

    Hirune Etxebarria Bastegieta (1923) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa egunean, Forura joan ziren babes bila. Handik behealdean gizon bat ikusi zuten, praka hutsean eta eskuan toalla bat zuela zegoen. Gizon hark bonbardaketarekin zerikusia zuela pentsatu zuen toallagaz seinaleak egin zituen-eta. Handik gutxira beste abioi batzuk etorri ziren. Bonbardaketa amaitu zenean, ez zioten Gernikara sartzen utzi ez baitzioten utzi. Dena galdu zuten bertan.

  • Hirune Etxebarria Gudariak Gernikan

    Hirune Etxebarria Bastegieta (1923) Gernika-Lumo

    San Klaran Loiola batailoia egon zen. Karmeldarren ikastetxean gurutze gorriko talde bat egon zen eta gero bertan jarri zuten basea. Merzeden beste batzuk zeuden. Gernikan batailoi hauek egon ziren: Loiola, Itxarkundia, itxasalde...

  • Mertxe Hidalgo "Gernike antortxa bat"

    Mertxe Hidalgo Rekondo (1928) Gernika-Lumo

    Umetan pozik bizi ziren, beti jolasten. Bonbardaketak ikulio guztiak suntsitu zizkien. Une horiek dakartza gogora: lagun bategaz zegoela, esku batek heldu eta kanposantura eroan zituen biak. Esku hori bere nebarena zen. Kanposantuan egon ziren eta handik ikusi zituzten erasoak, "Gernike antortxa bat" dio. Beraien etxekoak denak salbatu ziren: amama Errigoitira joan zen, neba bat errekan ezkutatu zen...

  • Mertxe Hidalgo Denak negarrez

    Mertxe Hidalgo Rekondo (1928) Gernika-Lumo

    Bonbardaketan burura zetorkion galdera bakarra "zergatik?" zen. Bonbardaketa ostean negarra zen nagusi, denak zebiltzan batetik bestera beraien etxekoen bila. Orduak oso ondo deskribatzen dituen erdarazko esaldi bat aipatzen du.

  • Mertxe Hidalgo Ezer barik, soinekoagaz bakarrik

    Mertxe Hidalgo Rekondo (1928) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa egunean, etxea erretan zegoen bitartean denak batzea zen garrantzitsuena. Eibartik heldutako errefuxiatu bat zuten etxean eta ohean egon zen gaixorik, bere aitak atera zuen onik etxetik erretzen zegoen bitartean. Ezer barik, soinekoagaz bakarrik gelditu ziren. Handik Muruetara joan ziren amama osaba baten etxera joateko. Eurak aurrera jarraitu zuten Sollubetik Bilbora joateko.

  • 523 Gerra denborako gertakizuna plazan

    Sebastian Aranguren Ulazia (1922) Paulo Argibe Uraola (1922) Getaria

    Sebastianek gogoan du gerra denboran plazan gertatutakoa. Milizianoak goietan egoten ziren, fusilekin tiro egiteko prest. Plazan gazte ugari omen zegoen (nazionalistak). Gazte horietako batek, bularra bistan jarrita, tiro egiteko esaten omen zien goian zeudenei.

  • 586 Sabinaren senarra 'Bou Navarra'ko naufragoa zen

    Sabina Azkue Fernandez (1926) Eugeni Lazkano Ulazia (1919) Getaria

    Sabinaren senarra arrantzalea zen: Periko De la Hoz Kintana, Bou Navarrako naufragoa. Gerra garaian, itsasontziak bataila izan zuen, eta 50 lagunetik 17 atera ziren bizirik, euren artean bere senarra. 20 hilabete kartzelan egin ostean, Calderón komandanteak libratu zituen heriotza-zigorretik.

  • 586 Matxitxakoko itsas bataila bizi izan zuen bere senarrak

    Sabina Azkue Fernandez (1926) Eugeni Lazkano Ulazia (1919) Getaria

    Gerra garaian, bere senarra eta beste marinel batzuk Santurtzi ingurutik bakailao-ontzi txiki batean irten ziren, eta aurre egin zioten Canarias gerrako itsasontziari. 50 lagunetatik 18 geratu ziren bizirik, euren artean bere senarra.

  • 586 'Canarias' ontziko komandanteak atera zituen kartzelatik

    Sabina Azkue Fernandez (1926) Eugeni Lazkano Ulazia (1919) Getaria

    Matxitxako inguruan izan zen bere senarraren ontziaren eta Canarias gerrako itsasontziaren arteko bataila. 50 lagunetatik 18 atera ziren bizirik. Bizirik geratu zirenak preso hartu zituzten. Bere senarrak 20 hilabete egin zituen preso heriotza-zigorra jarrita; eta, azkenean, Manuel Calderón Canarias itsasontziko komandanteak atera zituen kartzelatik. Hiru getariar zihoazen Bou Nabarra itsasontzian.

  • Maria Iruretagoiena Gernikako bonbardaketan bizitakoa

    Maria Iruretagoiena Olano (1928) Getaria

    Gernikan kalean bizi zen jendea, ahal zuten moduan babestuta. Gernikako bonbardaketa gogoan du. Gernikan, janaria kamioi batean ekartzen zieten. Bonbardaketak iraun bitartean, alarma-soinua zegoen. Bonbardaketa aurreko giroa nolakoa zen azaltzen du. Aita preso hartu zuten Gernikan.

  • Maria Iruretagoiena Asuatik Gernikara babes bila eta bonbardaketak harrapatu

    Maria Iruretagoiena Olano (1928) Getaria

    Asuan bizi zireneko bizimodua kontatzen du: aita arotza zen; ama jostuna zen eta batzuetan taberna batean egiten zuen lan. Beraiek umeak ziren eta jolasean aritzen ziren. Gerra hasi zenean, jendea ihesi joan zen Gernikara, han babesa bilatzeko asmoz. Bonbardaketa izan zen orduan eta ahal ziren moduan babestu ziren.

  • Maria Iruretagoiena Bartzelonan bizirauten: jatekoa eta babeslekuak

    Maria Iruretagoiena Olano (1928) Getaria

    Bartzelonan etxez etxe ibili behar izan zuten eskean, eta jendeak janaria ematen zien. Bonbardaketak zirenean, sirena jotzen zuten eta tunel batzuetara joaten ziren babestera. Behin tunelaren sarrera batean bota zuten bonba eta barruan ito beharrean egon ziren herio batean.

  • Maria Iruretagoiena Bartzelonako eguneroko bizimodua

    Maria Iruretagoiena Olano (1928) Getaria

    Behin kalizarekin mozkortu zirenekoa kontatzen du. Anaia haserretu egiten zen babeslekura joan behar izaten zutenean, goizegi baziren lotan jarraitu nahi izaten zuelako. Bartzelonan zegoela, panpina bat oparitu zioten eta Euskal Herrira itzultzean, berekin ekarri zuen.

  • Juliana Eizagirre Gerrako zauriak eta gurasoen heriotza

    Juliana Eizagirre Osa (1929) Getaria

    Oso gazte zela hil zitzaizkion gurasoak. Gerra iritsi zenean, bi anaia joan ziren frontera. Anaia bat zauritu egin zuten eta ibili ezinik egon zen. Azkenean, lortu zuen etxera itzultzea. Beste anaia hil egin zuten gerran. Gizonak gerrarako nola deitzen zituzten azaltzen du. Batzuek ihes egiten zuten gerrara ez joatearren.

  • Santos Tolosa Bonbardaketak Durangon gerra garaian

    Santos Tolosa Uria (1920) Gaintza

    Durangoko jesuitetan zegoela, gerra hasi zen eta bertan egon beharra tokatu zitzaion. Asko gogoratzen ditu egun haietako bonbardaketak. Egun haietako oroitzapenak azaltzen ditu. Hirugarren egunean, Mallabiko Trabakua baserrira eraman zituzten, eta han zazpi hilabete egin zituen.

  • Santos Tolosa Gaintzako elizan bonba bat erori zen gerra garaian

    Santos Tolosa Uria (1920) Gaintza

    Gerra garaian, Gaintzako elizako (ikus mapan) bobeda apurtu egin zuten, Orendaindik botatako bonba batekin. Orendainen militarrak zeuden eta Gaintzan gorriak.

  • Arratetik jauzitako bonba batek bere etxea apurtu zuen.

    Jesusa Astigarraga Carral () Eibar

    Eibarko bonbardaketan Arratetik jauzitako bonba batek beraien etxea apurtu zuen eta babeslekuan babestu behar izan ziren. Orduan "Pescadería" kalean bizi ziren, merkatu ondoan. Babeslekua gaur egun "2 de mayo" kalea den ibaiaren ondoan zegoen.

  • Aita Markanoren "abioia"

    Roberto Marcano Magunacelaya () Eibar

    "Eibar 1930. Se construyó este 'avión' para los carnavales de ese año, en el garaje de la calle Isasi nº 23, donde yo vivía. El señor que está como piloto es mi padre, Angel Marcano Arregui. En la guerra 'incivil' del año 1936, mi padre era enlace del Batallón Amoátegui. En 1938 fue copado por los fascistas en Santander y fusilado ese año, a la edad de 36 años".

  • Gernikako bonbardaketa Zugaztietatik ikusi zuen.

    Roberto Marcano Magunacelaya () Eibar

    Roberto, ama eta bi osabak Isasi kalean bizi ziren 36ko gerra hasi arte. Aita orduan non zegoen ez du gogoratzen. Gerra hasi ondoren Zugaztietako familiako baserri batera joan ziren.1937ko apirilaren 27an (26an izan zen) Gernika bonbardatu zutenean mendian zegoen eta han goitik ikusi zuen nola bonbardatu zuten herria.

  • Amuategi Batailoiaren kamioian Sestaora.

    Roberto Marcano Magunacelaya () Eibar

    Zugaztietara Eibar bonbardatu zutenean joan ziren. Eibar bonbardatu zutenean, nazionalak 3 kilometrotara zeuden. Amuategi batailoiak kamioi bat antolatu eta Sestaora joan ziren (Zugaztietatik pasatu ondoren?). Sestaon zeudela bidali zion amak Errusiara.

  • Begoña Zaldibar 40 hildako Otxandion

    Begoña Zaldibar Oianguren (1926) Eibar

    Otxandioko bonbardaketa eta gero Bilbora joan ziren, eta han berriz beste bonbardaketa bat. Egoera ikusita, Ingalaterrara joatea ez zitzaien hain zentzugabea iruditzen. Otxandion 40 pertsona hil zuten; asko 1000 pertsona inguru bizi zirela kontutan hartzen badugu.

  • Begoña Zaldibar Herritarrak bonben biktima

    Begoña Zaldibar Oianguren (1926) Eibar

    Bonbardaketa baino lehenago, Otxandion giroa nahastuta zegoen. Dirudienez milizianoek dinamitaz betetako kamioi bat zuten eta alemanek bazuten horren berri. Bonbek milizianoak eta herriko jende asko hil zuten. Bere lehengusu batek gizona eta bost haur galdu zituen.

  • Disparos fallidos desde el antiaéreo

    Juan De los Toyos Garay (1923) Eibar

    Juan nació el 4 de febrero de 1923 y tenía 13 años cuando empezó la Guerra Civil. Pensaban que iba a durar pocos días. Vió el primer bombardeo de Eibar; estaba en el antiaéreo de la plaza de toros, desde donde fallaban todos los disparos.

  • La guerra perdida por la traición y la aviación

    Juan De los Toyos Garay (1923) Eibar

    Al padre de Juan le gustaba mucho el monte y los domingos solían ir a la ladera de Artxanda. Un domingo se les acercó un gudari herido y les dijo que no había nada que hacer, que la guerra estaba perdida por culpa de la aviación y el armamento alemán. El cinturón de hierro cayó por la traición de un tal Goikoetxea.

  • Rumbo a Francia

    Juan De los Toyos Garay (1923) Eibar

    Tanto Francia como Inglaterra no intervinieron en la Guerra Civil, pero tuvieron el gesto de auxiliar a las familias. En el Molton fueron rumbo a Francia.

  • extefana irastorza Bi soldadu aleman mozkor ate joka gauez

    Extefana Irastorza (1925) Hendaia

    Bi soldadu aleman mozkor agertu zitzaizien etxean gauez, ate joka. Nonbait gehiegi edan eta ez zuten haien ostatuko biderik aurkitzen. Iratzeko bordan zuten ostatu, eta Extefanaren aitarekin egin zuten harainoko bidea.

  • extefana irastorza Hendaiar neska gazte batek austriar soldadu bati desertatzen lagundu zion

    Extefana Irastorza (1925) Hendaia

    Austriako eta Poloniako soldaduei antzematen omen zitzaien ez zirela alemaniarrak, aurpegiko tristuragatik. Haietako batek hegoaldera pasatzeko laguntza eskatu zion Extefanaren lagun bati. Hark arropak beltzez tintatu zizkion eta hegoaldera pasatzen lagundu zion. Neska hura salatu egin zuten, eta alemanek galdezkatua izan zen, baina ez zioten zigorrik ezarri.

  • extefana irastorza Alemanek herritarren zaldiak eraman zituztenekoa

    Extefana Irastorza (1925) Hendaia

    Alemanak Hendaiatik joan zirenean, herritarren zaldiak eraman zituzten. Extefanaren auzoko batek abisatu zien nola ari ziren alemanak zaldiak biltzen, eta, etxeko behorra ezkutatzeko, eta hala salbatu zuten haiena. Beste hendaiar askok, ordea, egunak egin zituzten alemanen atzetik, haiek zaldiak non utziko.

  • extefana irastorza Behorra bizikletaren truke

    Extefana Irastorza (1925) Hendaia

    Soldadu alemaniarrei behorra bizikletagatik trukatu zien Josefinek.

  • extefana irastorza Aita nahi gabe erresistentzian

    Extefana Irastorza (1925) Hendaia

    Jakin gabe laguntzen zion aitak erresistentziari.

  • Juanita Izagirre Gerra hasi zenean

    Juanita Izagirre Loiarte (1921) Hernani

    Gauetik goizera jakin zuten gerra zetorrela. Aranotik tiroka hasi ziren. Gaua etxetik kanpo pasatu zuten.

  • Juanita Izagirre Ugaldetxoko zubia

    Juanita Izagirre Loiarte (1921) Hernani

    Hernanitik Ugaldetxora igotzen ziren gudariak. Jende askok alde egin zuen eta ondasunak galdu. Ugaldetxoko zubia bota zutenekoa.

  • Antonio Goikoetxea Tiro eta hegazkin hotsa

    Antonio Goikoetxea Beobide (1917) Hernani

    Gerra ia oharkabean pasatu zuten, aintzakotzat hartu gabe. Tiroen eta hegazkinen zarata nolakoa zen kontatzen du.

  • Carmen Urdangarin Bi gizon hegazkinetik bonbak botatzen

    Mari Karmen Urdangarin Letamendia (1926) Hernani

    Hernani nola bonbardatu zuten ederki ikusi zuten Mari Karmenek-eta Usurbildik. Santa Barbaran frontea zegoen, eta eremu hura asko gaztigatu zutela dio.

  • Enriketa Aranburu Ugaldetxoko zubia bota zuten gerran

    Enriketa Aranburu Garaiar (1926) Hernani

    Gerra hasi zenean, 10 urte zituen. Ugaldetxo zubia bota egin zuten "gorriek", Francoren aldekoak ez pasatzeko. Irun aldetik sartu ziren gero. Kamioiak. Egurrezko zubia zegoen beheraxeago.

  • Enriketa Aranburu Garo artean ezkutatuta, beldurrez

    Enriketa Aranburu Garaiar (1926) Hernani

    Alde egiteko esan zien batek, nazionalak zetozelako. Ardi bordara joan ziren, amak bidalita, hiru ahizpak. Tiroa entzun zuten, eta korrika atera ziren handik. Garo artean ezkutatuta egon ziren. Izebarena joan ziren gero. Tiroketak.

  • Enriketa Aranburu Aireplanoak eta sirenak

    Enriketa Aranburu Garaiar (1926) Hernani

    Gerra garaian, aireplanoak pasatzen ziren etxe gainetik, beti toki beretik; Hernanin bota zituzten bonba batzuk. Sirena ere aditzen zen. Bera umea zen eta ez zen ikaratzen.

  • Milagros Zeberio Obusa etxe ingurura bota zutenekoa

    Milagros Zeberio Aranburu (1921) Hernani

    Erreketeak Hernanira etorri zirenean nabaritu zuten gerra hasi zela. Urnietatik obusak botatzen zituzten Hernanira. Geltoki aldera edo Ergobi aldera erortzen ziren. Oriamenditik ere botatzen zituzten. Etxe ingurura erori zen bat. Argindegikoak etxean hartu zituzten, arriskuan bizi baitziren.

  • Milagros Zeberio Tiro hotsak: pakun-pakun

    Milagros Zeberio Aranburu (1921) Hernani

    Agerreko osaba gerrara eraman zuten, lau ume txiki zituela. Hura Valderroblesen (Huesca) hil zuten. Tiroek "pakun! Pakun!" egiten zutela gogoan du. Donostiara esnea eramatera joateko bidez aldatu behar izan zuten.

  • Mari Karmen Olazagirre Auzoen dolare azpia babesleku

    Mari Karmen Olazagirre Amilibia (1931) Hernani

    Gerra denboran, bonbardaketarik baldin bazen, auzoen dolare azpian babesten ziren Mari Karmen, anaia eta gurasoak.

  • Mari Karmen Olazagirre Paper fabrikara lotara

    Mari Karmen Olazagirre Amilibia (1931) Hernani

    Bonbardaketak areagotu zirenean, etxean arrisku gehiegi zela eta, paper fabrikan babesten ziren, paper eta arkakuso artean. Bazkaltzen ere ematen omen zieten Paper fabrikan. Han ikasi omen zuen Mari karmenek babarrun zuriak jaten.

  • Mari Karmen Olazagirre Zarautzera ihesi

    Mari Karmen Olazagirre Amilibia (1931) Hernani

    Gerra garaian hamabost egun egin zituzten Zarautzen, amaren baserrian. Hala ere, Mari Karmenek kontatzen du iristea kosta egin zitzaiela. Donostiara eraman zituen tranbia geratu egiten zen bonbardaketak sumatzen zituzten aldiro, eta tranbia azpian babestu behar izaten zuten bidaiari guztiek.

  • Inazio Zubiarrain Preso nahi ez eta ihes

    Inazio Zubiarrain Otxotorena (1929) Hernani

    Inazioren anaia zaharrenaren gora beherak frontean eta alemanek Gernika bonbardatu eta gero ihes eginda ibili zeneko kontaketa.

  • Rufina telletxea Aita sozialista, batailoi-buru

    Rufina Telletxea Ollokiegi (1931) Hernani

    Aita gerrara joan behar zenez, izeba bila joan zitzaien Karabelen bizitzeko. Aita gortuta etorri zen gerratik baina zauririk gabe, bonba artean ibili bazen ere. Aitak ofizioa Eibarren ikasi zuenez, batailloiko arduraduna zen. Horregatik hartu zuten preso.

  • Joxe Mari Zelaia Zulo ikaragarria

    Joxe Mari Zelaia Olano (1934) Hernani

    Hegazkin batetik botatako bonba batek utzitako zuloa da Joxe Marik gerratik daukan oroitzapen bakarra.

  • Akilino Anzibar Gerraontziak Guadalupe bonbardatzen

    Akilino Antzizar Arozena (1921) Hondarribia

    Gerra hasiera. Anaia soldadu joan zen. España eta Cervera gerraontziak Guadalupera bonbak jaurtitzen ibili ziren. Mendira joaten ziren ikustera. Miliziano asturiarrak. Ihes egindako presoak; Barandiaran.

  • Akilino Anzibar Gerra garaiko arma eskasak

    Akilino Antzizar Arozena (1921) Hondarribia

    Fronte Popularrekoek nazionalistek baino indar handiagoa zuten; bertakoak eskopetekin eta milizianoak fusilekin. Gerraontziak abuztuan hasi ziren bonbardatzen. Guadalupeko gurutzea bota zuten milizianoek.

  • Josepa Goikoetxea Gerra hasi zenean, Hendaiara ihesi

    Joxepa Goikoetxea Genua (1920) Hondarribia

    Gerra egun batzuetako kontua zela esaten zuten, baina ez. Orduan ez zuten politikaz ulertzen. Senarra 18 urterekin eraman zuten gerrara. Hendaiara joan ziren, beldurrez. Aita geratu egin zen, behia ume egiteko zegoelako. Guadalupetik ihes egindako preso bat salbatu zuen. Hilketak.

  • Josepa Goikoetxea Gerrako kontuak: osaba Pepe

    Joxepa Goikoetxea Genua (1920) Hondarribia

    Gerran, Baleares ontzia hondoratu zenean, Hondarribiko bat nola salbatu zuten, Rematxe. Osaba Pepe (senarraren anaia) miliziano ibili zen, eta gero preso hartu zuten. Baratzera bonba erori zenekoa kontatzen du. Peperen ibilerak. Bere senarra nolakoa zen, "putzukoa".

  • Ebarista Imaz Anaia gerran hil zeneko nahigabea

    Ebarista Imaz Arruabarrena (1928) Hondarribia

    Anaia gauzaina gerran hil zen, bera zegoen barkua hondoratu egin baitzuten: Baleares gurutze-ontzian zegoen. 17 urte zituen anaiak gerrara joan zenean. Anaiaren heriotzaren berri eman zietenean, nahigabe handia hartu zuten etxean.

  • Migel Imaz Gerra hasi zeneko kontuak

    Migel Imaz Arruabarrena (1927) Hondarribia

    Bi hilabeterekin joan zen Txapelingoiara bizitzera. Bost senide ziren, eta bat gerran hil zen. Hendaiara joan ziren ihesi, izututa. Bonbak. Guadalupeko gotorlekura joan ziren. Irun sutan; hurrengo egunean joan ziren Hendaiara.

  • Fermin Larrarte Kanoikadak eta metraila

    Fermin Larrarte Zuzaia (1927) Hondarribia

    Gerra hasi zenean, herrian geratu ziren. Portura joan ziren, beraien auzoa arriskutsua zelako; kanoikadak botatzen zituzten. Metraila etxe barruraino sartu zitzaien. Aireplanoek bonbak botatzen zituzten.

  • mertxe birto Gerra hasi zenean, Hendaiara

    Mertxe Birto Sorondo (1929) Hondarribia

    Gerra hasi zenean, aita eta beste bi gizon guardiak egiten jarri zituzten kai zaharrean. Batelak hartu, koltxoiak eta umeak barruan sartu, eta Hendaiara joan ziren. Handik Ziburura. Ama Hendaiara joaten zen arraina saltzera. Tiro-hotsak.

  • Joxe Ramon Goikoetxea Gerra nola hasi zen eta nola bukatu

    Joxe Ramon Goikoetxea Berra (1931) Hondarribia

    Gerra hasi zeneko kontuak. Etxetik atera zituzten. Granada erori zen etxera, eta aita airean bota zuen. Metraila puskak biltzen, jolasteko. Beste baserri batzuetara joaten ziren lotara. Hondarribia hutsik geratu zen. Nazionalak sartu zirenean, Arma plazan zeuden. Festa. Baleares ontzian hil ziren gazte asko.

  • Petra Olazabal Irun sutan; gerra hasiera

    Petra Olazabal Mendizabal (1920) Hondarribia

    Gerra hasiera. Irun erre zutenekoa. Argitasuna. Ez ziren Hendaiara joan, aitak esan ziena. Komentuko zubia bota zuten. Kanoikadak eta obusak. Farola ondoko baserri batera joan ziren, beldurtuta. Ogi bila joan zen handik.

  • Petra Olazabal Tropak Hondarribian sartu zirenean

    Petra Olazabal Mendizabal (1920) Hondarribia

    Colonia Escolar dagoen tokian, Errepublikaren aldeko batzuk egon ziren, bizkaitarrak. Bat Botikara joan zen ihesi, tropak sartu zirenean. Hilketak. Guadalupeko gotorlekuko tenientea joan zitzaien etxera. Balak. Soldaduak bidean gora, emakume bat tarteko.

  • carmen gonzalez Hendaian, itsasontzi batean bizitzen

    Carmen Gonzalez Oiarbide (1922) Hondarribia

    Harresian dago bere jaiotetxea. Balkoitik bonbak erortzen ikusten zituzten; behin, anaiaren lagun bat hil zen. Hendaiara joan ziren, eta handik Irun sutan ikusi zuten. Itsasontzi batean bizi izan ziren hiru familia. Frente Popularrera joaten ziren jatera. Batzuk Bartzelonara bidaltzen zituzten trenez. Milizianoek ontzia hartu nahi zuten, baina ez zuten lortu.

  • gregorio berrotaran Harginak eta Guadalupeko gotorlekua

    Gregorio Berrotaran Etxeberria (1945) Hondarribia

    Artzuko harginak non ibili ziren lanean. Guadalupeko gotorlekuko hargin-lanak. Txirrita bertsolaria. Gotorlekua 1902an ireki zuten, baina denbora asko pasatu zuten hura egiten. Inguruko jende edadetuak begi onez ikusten zuten, lana sortzen zuelako. Altuek soldata hobea zuten. Gerra garaian, bi bandoen esku egon zen, eta sarraskiak egin zituzten biek. Fusilamenduak. Harrobiak.

  • Adelaida Etxeberria Gerra nola hasi zen

    Adelaida Etxeberria Arozena (1929) Hondarribia

    Gerra hasi zenean, zazpi urte zituen. 10-16 urte bitartean, miseria garaia izan zen. Oraingo krisia. Gerra nola hasi zen. Tiro-hotsak eta bonbak. Arto artean ezkutatzen ziren.

  • Juan Joxe imaz Mujika Soldaduak tiroka inguruko mendietan

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Menditik zetorrela, balak bota zizkioten eta tartean pasa zen. Montezkuetik botatzen zituzten tiroak. Inguruko mendi guztiak nafarren esku zeuden.

  • Juan Joxe imaz Mujika Gerrara 18 urte bete ondoren

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Hemezortzi urte zituela, gerrara joan behar izan zuen. San Jose egunean, Lizarrara eraman zuten eta oso gaizki pasa zuen. Ondoren, Donostiara bidali zuten, Loiolara. San Isidro egunean, Teruelera eraman zuten; eta handik Lleidara, zortzi hilabetez. Han trintxerak egiten ibili zen; eta, geroago, alde egin behar izan zutenean, zauritu egin zen. Zortzi hilabete pasa zituzten nazionalak ibaiaren alde batean zirela, eta gorriak beste aldean.

  • Juan Joxe imaz Mujika Gerran pasatako gorabeherak

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Bere batailoian, gehienak euskaldunak ziren; horregatik, erdaraz ikasi gabe gelditu zen. Zortzi hilabete geroago, Katalunia erori zen. Gorrien aurkako eraso batean lanean ari zirela harrapatu zituzten, eta gauza guztiak bertan utzita alde egin behar izan zuten.

  • Juan Joxe imaz Mujika Bonbardaketak gerra garaian

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Hegazkinen bonbardaketak ere bizi zituen, baina salbatzea lortu zuen. Nazionalen hanka-sartze batengatik egindako bonbardaketa azaltzen du. Hildako animaliak lurperatzen ere ibili behar izan zuten.

  • Juan Joxe imaz Mujika Gerran egindako lagun bizkaitarrak

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Gerran, ez ziren haserretzen, ez eta protestarik egiten ere. Gehienak gipuzkoarrak eta bizkaitarrak ziren. Elkarrekin ongi konpontzen ziren. Bizkaitar batek erdaraz hitz egiten zion berak ikas zezan. Muxikako laguna aipatzen du.

  • Juan Joxe imaz Mujika Euskararen inguruko eztabaidak gerra garaian

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Tolosakoa euskararik hoberena zela esaten zutenez, eztabaidak sortzen zirenean, tolosar bati galdetzen zioten; askotan, Juan Joxek konpontzen zituen eztabaida haiek. Berak esandakoarekin konforme gelditzen omen ziren.

  • Juan Joxe imaz Mujika Extremadura eta Andaluzian gerra garaian

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Extremadura eta Andaluzia osoan ibili zen gerra amaiera iritsi bitartean. Gerra bukatu zenean, Jaenen zegoen. Hango herri batean, Ubedan, ezer ez erosteko eskatu zien nagusiak, arriskutsua zelako.

  • Juan Joxe imaz Mujika Ubedan gerra garaian

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Gerra garaian, Ubedan (Jaen, Andaluzia), bertakoek kantatzen zien abestia gogoratzen du.

  • Juan Joxe imaz Mujika Zazpi urte soldadu

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Gerra garaian, Ubedan (Jaen, Andaluzia), gaua frontoi batean pasa zuten, hotz izugarriarekin. Handik beste herri batzuetara joan ziren eta argi ibiltzeko eskatu zieten. Gero Malagara joan ziren, eta sei hilabetez Alhaurin de la Torren egon ziren, ezer egin gabe; Sevillan, beste bi urte eta erdi. Denera zazpi urte pasa zituen gerran.

  • Juan Joxe imaz Mujika Ezjakintasuna gerra garaian

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Gerra garaian, Lleida inguruko herriak ezagutu zituen. Gauza handirik pentsatu gabe pasa zuten gerra, ezer jakin gabe. Bizkaitarrak argiagoak zirela pentsatzen du, Bizkaian gerra ikusita joan zirelako.

  • Juan Joxe imaz Mujika Denbora luzea etxetik kanpo

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Espainiako Gerra Zibilaren ostean, II. Mundu Gerrara deitu zituztenena, Castillo del Inglés deiturikoan egon zirenean, astean behin etortzen ziren etxera. Gerra denboran, lau urte behintzat egin zituen etxera itzuli gabe.

  • Juan Joxe imaz Mujika Zazpi urte soldadu

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Gerrako kontuak etxean askotan kontatzen zituzten, baina etxekoak ez ziren politika kontuetan sartzen. Zazpi urtez egon zen gerran, eta denbora luzea egin zitzaion.

  • Juan Joxe imaz Mujika Euskaldunek izen ona zuten armadan

    Juan Joxe Imaz Mujika (1919) Hernialde

    Ofizialekin oso ongi konpontzen zen. Enkarguak egiten ibiltzen zen; eta, bereziki, ofizialen tabakoarekin zigarroak egiten. Kargu baten laguntzaile izan zen denbora luzez. Euskaldun asko ibiltzen omen ziren horrelako lanetan. Euskaldunek fama ona omen zuten.

  • Joxepa Sarobe Olarra Gerra hasiera Tolosan

    Joxepa Sarobe Olarra (1920) Hernialde

    Gerra hasi zenean, Joxepa Tolosan zegoen, Santa Maria plazako etxe batean neskame. Etxeko leiho batetik Uzturre mendia ikusten zen; eta, tiroak zirela-eta, leihoetan koltxoiak jartzen ibili ziren. Jesusen Bihotzari kandelak piztu zizkiotela ere gogoan du. Beldurra pasa zuten. Tolosa soldaduz bete zen. Haietako bi etxean izan zituzten. Etxean borondatez hartu zituzten. Soldaduak erdaldunak ziren.

  • Maria Dolores Etxeberria Zalakain Nafarrak Ibarran sartu eta "¡Viva España!"

    Maria Dolores Etxeberria Zalakain (1929) Ibarra

    Hiru osaba gerran zituen: bat preso hartu zuten, bestea soldadu ibili zen eta hirugarrena boluntario joan zen. Nafarrek indar handia ekarri zuten Ibarrara etorri zirenean; UHPkoek etxean gelditzeko esaten zieten zibilei. Ibarra berehala hartu zuten nafarrek, "viva España" garrasika.

  • Maria Dolores Etxeberria Zalakain Nafarrak Ibarran sartu bitartean, beraiek etxean gordeta babesteko

    Maria Dolores Etxeberria Zalakain (1929) Ibarra

    Nafarrak Ibarran sartu bitartean, etxean gordeta egon ziren tiroetatik babesteko.

  • Dionisio Amundarain Alegria Gerra hasieran kanoiak Tolosarako bidean

    Dionisio Amundarain Alegria (1922) Ibarra

    Gerra hasi zenean, Berastegitik sartu ziren tropak Ibarran. Tolosara abiatu ziren Checa komandantearen atzetik, eta Tolosako batzokitik nazionalistek bota egin zuten. Orduan teniente koronelak bonbardatzeko ordena eman zuen. Kanoiak mandoarekin ekartzen zituzten. Berrobiko bidean taberna bat zen eta herriko mutilak han ondoan jarri ziren dena ikusteko asmoz. Handik hogei bat egunetara, Tolosa hartu zuten.

  • Laura Arrizabalaga II. Mundu Gerrako itsasontziak bonbardatzen ikusten zuen Elantxobetik

    Laura Arrizabalaga Zarraonaindia (1929) Ibarrangelu

    Gernika bonbardatu zuten hegazkinak gain-gainetik pasa zitzaien amari eta berari patata jorratzen ari zirela. Hurrengo egunean sutan ikusi zuten Gernika. Baina gerra ostean, Elantxobetik ikusten zituen Frantziako gerrako hegazkinak gerrako itsasontziak bonbardatzen, eta horiek erantzuten; hondoratzen ere ikusi zuen eta oso triste jartzen zuen horrek.

  • Laura Arrizabalaga Gernika sutan zegoela eurak aristian ezkutatuta egon ziren

    Laura Arrizabalaga Zarraonaindia (1929) Ibarrangelu

    Gerra garaiko oroitzapen handirik ez du: hegazkinak gainetik pasatzen, Bigarren Mundu Gerrako itsasontzien bonbardaketak eta aitaren pasadizoa. Gernika erretzen zegoela, artadian ezkutatuta egon ziren eta Ikusi zuten Ibarrangelun bonba erortzen eta Armendu mendian hainbeste botatzen, baina ez ziren lehertu. Nazionalak sartu zirenean, frontea izan zuten hurbilean eta ogi zuria eman zietenez pozik.

  • Laura Arrizabalaga Etxekoa baino gusturago kanpoko ogia

    Laura Arrizabalaga Zarraonaindia (1929) Ibarrangelu

    Nazionalak sartu zirenean, frontea izan zuten hurbilean, Arbolizen, eta alemanek ogi zuria eman zietenez, pozik. Errazionamenduko ogia ezberdina zenez, etxekoa baino nahiago zuten.

  • Antonia Mujika Bonbak Donostiako Alde Zaharrean

    Antonia Mujika Urrestarazu (1916) Idiazabal

    Bonba batzuk erori omen ziren Donostiako Alde Zaharrean. Ez du uste inor hil zenik. Berehala pasatu ziren Donostiatik militarrak. Idiazabalen ez ziren batere geratu.

  • Gumer Irastortza Anaiak anaien kontra, gerran

    Gumer Irastortza Amiano (1931) Irun

    Gerra eta gerra ondorena. Gerra hasi zenean, bost urte zituen. Frontea etxean zuten. Bizilagunak gazteak ziren, eta gerrara eraman zituzten. Gero, nazionalek beste anaiak eraman zituzten. Elkarren kontra borrokan.

  • Gumer Irastortza Tiro eta bonba artean, etxetik ezin atera

    Gumer Irastortza Amiano (1931) Irun

    Tiroak eta bonbak. Etxeko horma zulatuta. Hondarrezko zakuak jarrita, balak ez sartzeko. Mehatxatu egiten zituzten. Aireplanoak bonbardatzen hastean, amarekin tunel batean ezkutatzen ziren. Soroak hondatuta.

  • Gumer Irastortza Irun sutan; lapurretak etxe eta dendetan

    Gumer Irastortza Amiano (1931) Irun

    Irun sutan ikusi zuen. Ezin zuten tratua saltzera joan, dena zegoen geratuta. Ezin zen ezer egin. Behiei jaten emateko ere larri. Etxeetatik eta dendetatik lapurtutako gauzak neska gazteei ematen ibili ziren soldaduak, Irun erre aurretik. Urte asko behar izan ziren Irun konpontzeko.

  • Patxi Bolano Gerra hasiera, Irunen

    Patxi Bolaño Olea (1927) Irun

    Gerra nola hasi zen, uztailean. Pikoketa abuztuan hartu zuten erreketeek, eta egun hartan eman zioten sua beraien etxeari gorriek. Ortiz de Zarate hil zuten. San Martzialen hiru eguneko tiroketa izan zen. Minako ur-jauzitik ikusi zuten dena. Mandoak nola amildu ziren. Maindire zuriarekin joan zen aita.

  • Patxi Bolano Bonbak eta tiroketak, Irunen

    Patxi Bolaño Olea (1927) Irun

    Bonba-hotsak gogoan ditu oraindik. Cascadan bizi zirenean, etxea tirokatu zuten erreketeek. Gizonak minara sartzen ziren. Ardiak hiltzen zituzten, jateko. Ogirik ez zuten. Irun erre zutenekoa.

  • Jose Txintxurreta Lleidaraino joan ziren gobernuak ebakuatuta

    Jose Txintxurreta Garmendia (1929) Iurreta

    Santa Apoloniatik Ezkurdi ostera joan ziren bizitzera, eta handik Barrenkalera. Gero gerra hasi zen. Orduan, lehenengo jaunartzeko argazkiak ateratzera Bilbora joateko ohitura zegoen. Jose, argazkiak ateratzera joateko trenaren zain zegoela, Durangon bonbak jausten hasi ziren. Karrantzara egin zuten ihes, eta handik Ribadesellara eta Lleidako Nalec herrira.

  • Salome Telleria Otxandioko eta Durangoko bonbardaketen berri

    Salome Telleria Arteaga (1925) Izurtza

    Gerra hasi zenean, Izurtzan zegoen. Otxandio bonbardatu zutela jakin zuten. Durango bonbardatu zutenean, sarna zeukaten eskuetan. Bera botika bila bidali zuen amak eta milizianoekin topo egin zuen. Izurtzako palaziora eraman zituzten zaurituak. Durangora joan zirenean, dena apurtuta ikusi zuten.

  • Bittori Zarrabeitia Gernikako bonbardaketako kontu ugari

    Bittori Zarrabeitia Lauzirika (1926) Kortezubi

    Gernikako bonbardaketa hasi zenean, itaurrean zebilen bere neba batekin. Bermeotik etorri ziren aireplanoak trenbidetik, baxu-baxu, eskopetarekin harrapatzeko moduan. Lehenengo bonba Errenteria auzoko zubian bota zuten, baina ez zuten apurtu. Bere ama Gernikan egon zen plazan; eta, goizean aireplanoak ikusi zituenez, etxeranzko bidea hartu zuen. Babeslekuetan sartu zen jendea ere hil zen, bertara ere bonbak bota zituzten-eta. Gorpuak zeintzuk ziren jakin gabe palekin batu, eta kanposantura eraman zituzten. Soroan harrapatu zuen bonbardaketak eta bere nebak ganaduak hartu eta handik alde egin zuen alboko baso batera; bera, ostera, bertan gelditu zen beldurrez. Miliziano batzuk azaldu ziren eta zubipean sartu zuten babesteko; bertan egon zen iluntzera arte. Amamaz arduratuta egon zen, baina bere amama kobazulo batean babestu zen. Barrutiko etxe guztiak bete ziren Gernikatik alde egindako jendez.

  • Bittori Zarrabeitia Militar batzuek neska gazteei eraso egiten zieten

    Bittori Zarrabeitia Lauzirika (1926) Kortezubi

    Bonbardaketa osteko lehenengo egunetan, tiroketak-eta entzuterakoan, errama azpietan ezkutatzen ziren soloetan eta karkabetan. Soldaduengandik-eta babesteko, neskei erasotzen zieteleko-edo, osaba-izeko batzuen etxean egon zen militarrak sartu zirenean. Mairuek ospe txarra zuten, neska gazteak bortxatzen zituztela zioten; mairuak Gernikako Mertzeden zeuden.

  • Bittori Zarrabeitia Hiru kortezubitar hil ziren bonbardaketan

    Bittori Zarrabeitia Lauzirika (1926) Kortezubi

    Gernikako bonbardaketan, Errenteriako zubia apurtu nahi izan zuten, baina ez zuten lortu. Zubi ondora bota zituzten bonbak, eta Kortezubiko Oma auzoko gizon bat hil zuten. Bonbardaketa egunean, beste bi gizon kortezubitar desagertu ziren, hirurak ziren omarrak. Euretako baten astoa etxera bueltatu zen bere kabuz. Baten gorpua baino ez zuten ezagutu; hori dela-eta, bakarra ekarri zuten Kortezubiko kanposantura.

  • Garbriel Nogues Martikorena Bilbon bakarrik egotetik, anaiekin batailoian egotera

    Gabriel Nogues Martikorena (1920) Lasarte-Oria

    Gerra garaian, Bilbon geratu behar izan zuenean, trintxerak egiten hasi zen lanean, janariaren trukean. Hala zebilela, anaiekin egin zuen topo eta sukaldari eraman zuten beraien batailoira. Frontearen bi aldeetan, zer alderditako gizonak zeuden azaltzen du. Santanderren preso hartu zituzten; baina Gabriel adin txikikoa zenez, etxera bidali zuten.

  • Garbriel Nogues Martikorena 'La Quinta del Biberón'

    Gabriel Nogues Martikorena (1920) Lasarte-Oria

    18 urte bete zituenean, soldadutzarako deitu zituzten: La Quinta del Biberón ziren beraiek. Ebroko bataila oso gogorra izan zen; haren ondorioz, Gabriel errekete sartu zuten. Mendian ibiltzen zirenean, hotzaren aurka egiteko nola moldatzen ziren kontatzen du. Zorri asko zegoen han, eta arrunta zen sarna izatea.

  • Garbriel Nogues Martikorena Euskaldun gazteak eta cacerestar txikiak

    Gabriel Nogues Martikorena (1920) Lasarte-Oria

    Erreketeen batailoian egotera behartu zituztenean, euskaldun gazteak eta cacerestar txikiak bildu zituzten. Batailoikoen artean ez zuten politikari buruz hitz egiten, han ez zegoen desobedientziarik, bestela hil egiten zituzten eta.

  • Garbriel Nogues Martikorena Espainiako armadaren lurrak okupatzen

    Gabriel Nogues Martikorena (1920) Lasarte-Oria

    Erreketeen batailoian zeudela, ez zitzaien tokatu inongo borrokatan parte hartzea. Ordurako, Espainiako armadak gorriek baino askoz indar handiagoa zeukan. Gabrielen batailoiaren eginkizuna aurretik borrokan irabazitako lurrak okupatzea zen. Preso eramaten zituzten gorriekiko pena sentitzen zuten beraiek, baina isilik egon behar izaten zuten.

  • Garbriel Nogues Martikorena Soldadu 18-24 urte izan zituen bitartean

    Gabriel Nogues Martikorena (1920) Lasarte-Oria

    Anaia preso hartu zuten kontzentrazio-esparruan. Gabrielek urte eta erdi eman zuen frontean erreketeekin. Gerra bukatu zenean, ordea, soldadutzara deitu zuten berriro. 18-24 urte izan zituen bitartean, soldadu egon zen Gabriel.

  • Garbriel Nogues Martikorena Gerra amaiera eta soldadutzaren hasiera

    Gabriel Nogues Martikorena (1920) Lasarte-Oria

    Ebroko frontea bukatu zenean, Katalunia aldera eraman zuten Gabrielen batailoia; hura bukatu zenean, Toledoko frontera eraman zituzten. Han bukatu zen gerra, baina beste lau urte eraman zituzten soldadutzara, erreserban egoteko.

  • Garbriel Nogues Martikorena Biziraupena helburu

    Gabriel Nogues Martikorena (1920) Lasarte-Oria

    Trintxeran zeudela, bizirik irautea zuten helburu. Katalunian, Manresara sartu zirenean, hotz izugarria egiten zuen, baina pasa egin zuten.

  • valentina yeregi Durangoko bonbardaketa; pinudian ezkutatuta

    Valentina Yeregui Inza (1915) Lasarte-Oria

    Abadiñon zegoen kuartela, eta hara joan ziren. Dragoien batailoia. Bilboko ospitalera eraman zuten. Durangora joaten ziren astelehenetan feriara; eta, bonbardatu zutenean, gizona kezkatuta. Pinudi batean ezkutatu ziren.

  • valentina yeregi Abadiñotik Bilbora; sirenak eta bonbak

    Valentina Yeregui Inza (1915) Lasarte-Oria

    Abadiñotik Bilbora joan ziren. Jende asko zegoen batera, eta handik beste etxe batera eraman zituzten. Bitartean, senarra ospitalean. Bonbardaketak. Sirenak jotzen zuenean, etxe azpira korrika.

  • valentina yeregi Santurtzira; Portugaleteko zubia bota zuten

    Valentina Yeregui Inza (1915) Lasarte-Oria

    Santurtzi aldera joan zen gero senarrarekin. Portugaleteko zubia bota zutenekoa. Tankea pasatu eta senarrak kolpea hartu zuen. Ospitalera. Santander aldera oinez, gauez zakua hartuta isil-isilik. Bengalak bota zituzten, eta lurrean etzanda. Gero automobil batek hartu zituen. Senarrarekin jarraitzea nola lortu zuten.

  • Maria Albizu Irizar Gerrako kontuak; errazionamendua

    Maria Albizu Irizar (1908) Leaburu

    Leaburutik batzuk erreketeekin joan ziren. Bertan ez ziren borrokak izan. Abioiak pasatzen ziren. Gerra bukatu zenean, errazionamendua jarri zuten. Olioa eta irina Aresotik ekarri behar izaten zituzten. Artoa herrira entregatu behar izaten zen.

  • 345 Gerra garaian etxez aldatu beharra

    Jose Saenz de Biteri Saenz de Biteri (1925) Migel Saenz de Biteri Saenz de Biteri (1923) Nemesio Ugarte Ortiz de Zarate (1925) Legutio

    Gerra garaian, gorriak eta nazionalak sartu zirenean, beraien etxea bien erdian zegoen; eta, horregatik, etxez aldatu behar izan zuten. Gerrako pasadizoa etxe inguruan. Gerra amaitzean nazionalak harriturik geratu ziren Jose eta Migelen etxean bizirik zeudela ikusita. Inguruko etxeek kalte handiak jasan zituzten.

  • garbine-diaz-de-mendivil-viteri Gerra denborako oroitzapenak

    Garbiñe Diaz de Mendibil Biteri (1932) Legutio

    Garbiñe ez zen eskolan ibili umetan. Gerra denboran, Nafarraten frontea egon zen: tiroak eta baserritik ihes egin behar izana gogoratzen ditu. Lau anai-arreba asto-otzaratan sartuta eman zituzten Oraldera, beste anai-arrebak "kriau" zeuden.

  • Zioriano Diaz de Mendivil Ubide, Zeanuri eta Bilbo igaro, ihesean

    Cipriano Diaz de Mendibil Biteri (1924) Garbiñe Diaz de Mendibil Biteri (1932) Legutio

    Gerra denboran, Nafarraten frontea egon zen: tiroak eta baserritik ihes egin behar izana gogoratzen ditu Garbiñek. Lau anai-arreba asto-otzaratan sartuta eman zituzten Oraldera. Handik Ubide, Zeanuri eta Bilbo igaro zituzten ihesean. Bilbon Nafarreteko mutiko bat hil zuten tiroz.

  • Zioriano Diaz de Mendivil Bi anaia gerran soldadu

    Cipriano Diaz de Mendibil Biteri (1924) Garbiñe Diaz de Mendibil Biteri (1932) Legutio

    Bi anaia zaharrenak soldadu ibili ziren gerran. Francoren aldeko tropekin aritu omen ziren.

  • Gregorio Biteri Mendieta Gerratik ihesi

    Gregorio Biteri Mendieta (1922) Legutio

    Elosun hainbat herritar hil zituen gizonaren inguruko kontu batzuk azaltzen ditu. Gregorio meza laguntzen zegoela, bonba batek elizako horma jo zuen. Nafarratetik ganadu guztiekin ihes egin eta aitaren jaiotetxean babestu ziren, Elosun. Elosutik Ubidera eta handik Zeanurira jarraitu zuten ihesi.

  • Gregorio Biteri Mendieta Zeanuriko bonbardaketa

    Gregorio Biteri Mendieta (1922) Legutio

    Idiak Ubiden kendu zituzten; behi gehienak, berriz, Zeanurin. Zeanurin izugarrizko bonbardaketa jasan zuten, Barazarreko atzera-egitean. Bere lagunaren emaztea hil zen bonbardaketan.

  • Gregorio Biteri Mendieta Bilbotik basorik baso itzuli ziren

    Gregorio Biteri Mendieta (1922) Legutio

    Lehengusuarekin faxistak nondik ote zetotzen begira zegoela "Quinta Columna"koek tiro bat bota zioten. Kalean tiro egin eta hilda utzi zuten beste mutiko bat. Bilbotik basorik baso itzuli behar izan zuten Elosura. Lehenengo gaua Bedia herrian eman zuten.

  • 345 Gerran etxea erre eta kalera bizitzera

    Jose Saenz de Biteri Saenz de Biteri (1925) Legutio

    Hogei urte zituela tailer batean hasi zen arotz lanetan. Gerra garaian frontea hurre zuten eta etxe erre zien. Gero kalera joan ziren bizitzera alokairuan. Etxea zuten lekuan ardiak egoteko tejebana bat eraiki zuten. 40. hamarkada hasieran egin zuten errepidea.

  • 346 Otxandioko bonbardaketako hegazkinak

    Nemesio Ugarte Ortiz de Zarate (1925) Legutio

    Gerra hasi zenean Nemesiok 11 urte zituen. Uztailaren 18an hasi zen eta egun hartan basora joan zen. Otxandioko jaiak ziren eta lauzpabost abioik bertarako bidea hartu zutela ikusi zuen basoan zeudela. Jende mordoa hil zuten.

  • 346 Gerran eliza apurtu eta ermitara joan behar

    Nemesio Ugarte Ortiz de Zarate (1925) Legutio

    Gerra Zibilean kanpaian jotzerakoan, elizpeko dorrera joaten ziren babesera. Eliza apurtu zuten eta ermitara joan behar izaten zuten meza entzutera.

  • Jesus Astola Nafarrete Bonbak etxafuegoak zirelakoan

    Jesus Astola Nafarrete (1933) Maria Pilar Astola Nafarrete (1939) Legutio

    Bonbardaketa batean beraien senitarteko batek bonbak etxafuegoak zirela pentsatu zuen. Ignorantzia handia zegoela diote.

  • Juana Elorza Beitia Gerran bala artean eta jateko barik

    Juana Elorza Beitia (1924) Legutio

    Gerran Duranara joan ziren. Legutio ingurua hartuta zegoen eta astebete pasatu zuten tiro artean jateko barik, behiaren esnearekin bakarrik. Etxean egoten ziren soldadu batzuek ematen zieten ogia. Beste auzo bateko etxe batera ere joan ziren eta han egoten ziren kortan ohol batzuk jarrita baletatik babesteko errezatu eta errezatu.

  • Juana Elorza Beitia Legutio abertzale eta euskalduna

    Juana Elorza Beitia (1924) Legutio

    Legution abertzale asko zeuden eta gerrara asko joan ziren boluntario. Asko beste anaiak libra zitezen joan ziren. Berak dena egiten zuen euskaraz eta bere amak gerora ikasi zuen gaztelania. Jende askok mehatxatu egiten zituen.

  • Juana Elorza Beitia Gerran elizan babestu; abade okerra

    Juana Elorza Beitia (1924) Legutio

    Gerrako hegazkinak zetozenean elizan babesten ziren; elizak ez zituzten erasotzen. Don Serafin abadea oso okerra zela dio: beraiek ezkutatuta zeudela abertzaleen kontra ziharduela entzuten zuten.

  • Karmen Iturriaga San Vicente Gerra hasita, Gabonak arte herrian

    Karmen Iturriaga San Vicente (1930) Legutio

    Karmen eskolan hasi berritan piztu zen gerra. Gerra 1936eko uztailaren 18 hasi zen, eta Gabonak pasa arte egon ziren herrian. Gero, ihes egin behar izan zuten; herritik alde egiten azkenak izan ziren. Ordurako, ordea, etxean ostu eta ganadu gehiena galdu zuten. Tiroak eta bonbak gogoratzen ditu: Karmen leihotik atera zuten soldaduek. Etxea apurtu ondoren, herriko beste hiru etxetan egon ziren. Gabonak pasatu ostean, Durara egin zuten ihes.

  • Imanol Garaigordobil Berriozabal Teniente eta presidente

    Imanol Garaigordobil Berriozabal (1932) Legutio

    Aita Araba Batailoiko tenientea izan zen gerran. Gero, Francoren garaian, "Hermandad de Labradores y Ganaderosen" presidentea izan zen.

  • 1571 Gerra hasiera Lekeition

    Jesusa Akarregi Aboitiz (1920) Lekeitio

    Gerra Zibila hasi zenean, Jesusak 16 urte zituen. Hasieran ez zuten askorik igarri, baina gerora, bonbardaketetan, ezkutatu egin behar izaten ziren. Hildako lekeitiar batzuk aipatzen ditu. Lekeition bota zuten lehenengo bonba talaian izan zen. Bere amak-eta, lapetan zebiltzala, gerrako obus bat aurkitu zutenekoa kontatzen du.

  • 1571 Asterrikatik zetozen erasoak

    Jesusa Akarregi Aboitiz (1920) Lekeitio

    Asterrikan egon zen frontea. Handik egindako erasoen ondorioz zauritutako eta hildako herritar batzuk aipatzen ditu.

  • 1571 Otoio eta Kalbarioko banderak ikusterakoan ezkutatu

    Jesusa Akarregi Aboitiz (1920) Lekeitio

    Lekeitioko herriari eraso egin zioten hegazkinak itsaso aldetik sartu ziren. Otoion eta Kalbarion banderak altxatzen zirenean, jendea ezkutatzen hasten zen. Lekeitiora heldu zirenean, bertako askok txarto hartu zituzten.

  • Mertxe Pagoaga Gerratik babesteko moduak

    Mertxe Pagoaga Etxaburu (1929) Lekeitio

    Gerran 7 urte zituen. Amorotoko Abitaga baserrian igaro zuen gerra sasoia, handik ikusi zuten Gernikako bonbardaketa. Lekeition Kalbarioko kobazulora joaten ziren. Babeslekuak zakuekin egiten ziren. Bere edadeko ume bat hil zutela gogoratzen du.

  • Jose Eiguren Gerrako ezkutalekuak

    Jose Eiguren Mendiguren (1927) Lekeitio

    Gerran, kanpaiak jotzerakoan, frontoian eta karabineroen etxean ezkutatzen ziren batzuk. Frontoian hondarrezko zakuak jartzen zituzten babesteko. Gipuzkoar asko egon ziren Lekeition, Mikel Laboa tartean.

  • Mari Tere Aboitiz Soldadu atzerritarrak

    Mari Tere Aboitiz Iriarte (1924) Lekeitio

    Zita Enperatriz hotela sutan ikusi zuten. Ikaratuta, kobazulo batera joan ziren eta bertan pasatu zuten gaua. Goizean sartu ziren nazionalak herrira. Gerrako soldadu gehienak kanpotarrak ziren: alemaniarrak, italiarrak, frantziarrak, mairuak... Mairuek ospe txarra zuten.

  • Aurelio Arrillaga Soldaduak etxean

    Aurelio Arrillaga Goikoetxea (1923) Lekeitio

    Gerran Asterrikan egon zen eta bertan zegoen frontea. Leihoetan tabloiak zituzten jarrita balak ez sartzeko. Kortan, ira artean, soldaduak izan zituzten lotan.

  • Gregori Goitia Hondarrezko zakuz egindako babeslekuak

    Gregori Goitia Izubieta (1919) Lekeitio

    Gerran beharretik lurpera joaten ziren ezkutatzera. Hondarrez beteta zakuak jartzen zituzten babesteko. Gernika erre zutela jakin zutenean, Lekeitiora etorriko zirela pentsatu zuten.

  • Gregori Goitia Kamioikada gazte frontera

    Gregori Goitia Izubieta (1919) Lekeitio

    Eskolapean zeudela mutil gaztez betetako kamioia ikusi zuten. Mutil horiek frontera zeramatzan kamioiak. Oso egoera gogorra zela dio Gregorik. Talan ere bazegoen babesleku bat.

  • Bitoria Aboitiz Gerra Zibila hasi zenean

    Bitoria Aboitiz Atxabal (1931) Lekeitio

    Gerra hasi zenean bost urte zituen Bitoriak; hala ere, ondo gogoan ditu orduan bizitakoak. Baporean sartu ziren alde egiteko asmoarekin, baina azkenean etxera bueltatu ziren. Erasoak hasten zirenean, zubiko kobazuloan ezkutatzen ziren. Jende asko batzen zen bertan. Moilan mairuak ikusi zituela gu gogoan. Beheko botika ondoan zegoen bodegoi baten antzerakoa zen Mataklan. Eta askotan umeak bertan batzen ziren gurasoak beste zeregin batzuetan zebiltzan bitartean.

  • Katalin Atxurra eta Teresa Erkiaga Babeslekuak

    Katalin Atxurra Alegria (1926) Teresa Erkiaga Korta (1927) Lekeitio

    Gerra garaian kanpaiak jotzerakoan aringa-aringa joaten ziren babeslekuetara. Eurak non ezkutatzen ziren kontatzen du: kobazuloan, frontoian...

  • Katalin Atxurra eta Teresa Erkiaga Lekeition suntsitutako eraikinak

    Teresa Erkiaga Korta (1927) Lekeitio

    Gerran hainbat eraikin erre zituzten: Ganboaneko jauregia eta Zita enperatrizen hostala, besteak beste. Gorriek erre zituztela esan arren, gezurra ei zen, Francoren lagunek erre zituztela dio Teresak. Mairuek mojak ere bortxatu zituzten.

  • Katalin Atxurra eta Teresa Erkiaga Francoren argazkiari kaka; Asterrikako frontea

    Katalin Atxurra Alegria (1926) Teresa Erkiaga Korta (1927) Lekeitio

    Gerraostean, kofradian Francoren argazkia egon zen. Baten batek, antza, kaka egin zion. Frontea Asterrikan egon zen. Francoren aldekoek mairuak, italiarrak eta alemaniarrak izan zituzten lagun.

  • Xexili Pikabea Gerra hasiera

    Xexili Pikabea Zuloaga (1920) Lezo

    Gerra hasi zenean, Donostiatik etxera itzuli zen. Erreketeak azaldu zirenean Lezon, denak ikaratu ziren. Tiro-hotsak entzuten zituzten gerran eta babesteko beraien baratzeko txabolan sartzen ziren.

  • Rafael Agirre Lezoko giroa gerra garaian

    Rafael Agirre Legorburu (1926) Lezo

    Gerra garaian, bonbardaketak izan ziren Lezon. Gizon bat eta haren iloba hil zituzten herrian. Bonbardaketak izaten zirenean, bazen sotoan dardarka egoten zenik.

  • Bitoriana Artola Lezon bota zituzten bonbak

    Bitoriana Artola Agirre (1918) Lezo

    Gerra Lezon. Ezkutalekuak. Bonba bat batzokiaren ondoan erori zen. Bi pertsona eta mandoa hil ziren. "Gorriek" elizara bota zuten bonba. Bikarioa.

  • Jabier Isasa Gerrako oroitzapenak

    Jabier Isasa Mitxelena (1929) Lezo

    Gerra garaia gogoan du: militar gorriak tiroka, etxera pistola baten bila etorri zirenekoa... Mugimendu handia egon zen. Beldurra pasa zuten, baina ez zuten etxetik alde egin. Irunen fronte gogorra egon zen.

  • Jose Inazio Lizarazu Gerrako oroitzapenak

    Jose Inaxio Lizarazu Irazu (1930) Lezo

    Jose Inaxiok sei urte zituen gerra hasi zenean. Lezon bonba bota, eta kale-garbitzailea hil zutenekoa gogoan du: tiroak, ezkutatu beharra, anaia soldadu, denak sakabanatuta, hildakoak... Gerrak aldaketa handia ekarri zuen, baina nazionalak sartu zirenean, bere onera itzuli zen egoera.

  • Martxiel Garmendia Gerrako frontea etxean

    Martxiel Garmendia Legorburu (1926) Lezo

    Gerra hasi eta hilabetera, etxe ondora heldu zitzaien gerra. Erreketeak zituzten etxean eta errepublikanoak aurreko mendian, Jaizkibelen. Zortzi egunez iraun zuen egoera horrek. Arnasa hartu zuten alde egin zutenean. Granadek lehertzean askatutako berunezko kanikak biltzen jarduten zuten mutil koskorrek.

  • Martxiel Garmendia Gerrako frontea aurreraka, abiada handiz

    Martxiel Garmendia Legorburu (1926) Lezo

    Gerra hasieran, borroka handiak izan ziren Irun inguruan, San Martzial aldean. Geroago, Lezo aldean geratu zen frontea zortzi egunez. Ondoren, Bizkai aldera urrundu zen gerra.

  • Erramun Salaberria Lezon Nafarrak sartu zirenekoa

    Erramun Salaberria Lopetegi (1927) Lezo

    Lezon gerra garaian izandako gertaerak aipatzen ditu: Nafarrak Lezon sartu zirenekoa, tiroak, leihoetan koltxoiak jarri zituzten...

  • Dolores Lopetegi Anaiak soldadu I: paketeak bidaltzen

    Dolores Lopetegi Aiestaran (1916) Lezo

    Gerra garaian, hiru anaiak soldadu joan ziren; baita anaiatzat zituzten beste bi ere. Etxean lan gehiago, orduan. Anaietako bat ospitalean egon zen Bartzelonan, moja euskaldunarekin. Paketeak bidaltzen zizkieten (dirua eta jana) trenez.

  • Nikolas Lopetegi Ama eta hiru semeak gerran fusilatu zituzteneko izugarrikeria

    Nikolas Lopetegi Aiestaran (1924) Lezo

    Gerra etorri zenean, Nikolasek 8 urte zituen. Erreketeek tiro egin zuten beraien baserriaren aurka. Nola edo hala, beraiek lortu zuten babestea; baina lagun batzuk (ama eta hiru seme) fusilatu egin zituzten. Gerora jakin zuten karabineroaren familiartekoak zirelakoan hil zituztela.

  • Nikolas Lopetegi Borroka Lezora iritsi zeneko ondorioak

    Nikolas Lopetegi Aiestaran (1924) Lezo

    Erreketeak Lezon sartu zirenean, beraiek errekan ezkutatu ziren. Erreketeak etxearen aurka tiroka hasi ziren; barrikak zulatu, eta sagardoz hustu zen. Handik egun batzuetara, Guadalupetik etorri ziren erreketeak, pinudian ezkutatuta zeuden gorriei tiro egiteko asmoz. 14 hegazkin etorri ziren egun hartan, bonbak botatzen. Ordurako, ordea, gorriak herrira jaitsita zeuden. Soldaduak, alde batekoak nahiz bestekoak, beraien baserrira etorri ziren; eta, bitarte hartan, beraiek alde eginda egon behar izan zuten.

  • Maddi Garmendia Salaberria Erreketeek ama eta hiru seme hil zituzten, eta hegazkinek Lezo bonbardatu

    Maddi Garmendia Salaberria (1924) Lezo

    Lezoko baserri batean, ama eta hiru seme hil zituzten erreketeek, eta beldurra nagusitu zen herrian. Gerraontzien kanoikadak entzuten zituzten. Hegazkinek hamalau bonba txiki bota zituzten herrian. Bonbardaketa nola gertatu zen kontatzen du zehatz-mehatz. Hainbat hildako eragin zituen.

  • Luixita Sarasola Gerran babes bila hara eta hona

    Luixita Sarasola Zumeta (1931) Lezo

    Gerra garaia gogoan du: hegazkinak etortzen ziren, elizan babesten ziren, kanpaiak jotzen zituzten hegazkinak zetozela abisatzeko, Donostiara joan ziren Lezotik ihesi, Auxilio Socialera joan ziren, Lezora ezkutuan itzuli ziren...

  • Rita Larrea Gerrako ezbeharrak eta beldurrak

    Rita Larrea Lopetegi (1930) Lezo

    Gerra hasieran, jende asko ezkutatu zen Jaizkibelen. Geroago, borrokak izan ziren Miura inguruan. Ama bat eta haren hiru semeak hil zituzten gerran. Bala-soinuak entzuten zituztenean, ezkutatu egiten ziren. Bonbak ere bota zituzten Lezon eta jendea hil zen orduan.

  • Rita Larrea Anaien esperientzia gerran

    Rita Larrea Lopetegi (1930) Lezo

    Anaia bat 7 urte egon zen soldadu. 18 urte zituela eraman zuten gerrara, eta oso gogorra izan zen agurra amarentzat. Etxera itzuli zenean, oso gaixo zegoen; Mola ospitalean egon zen ingresatuta. Beste anaia 6 urte egon zen gerran, baina sukaldaria zenez, ez zen hain gogorra izan esperientzia.

  • Amalia Kordero Gerrako oroitzapenak

    Amalia Cordero Corral (1925) Lezo

    Gerra hasi zenean, 11 urte zituen Amaliak. Orduko oroitzapenak aipatzen ditu. Baletatik babesteko, koltxoiak jartzen zituzten leihoetan. Jende askok herritik ihes egin zuen, baina beraiek Lezon geratu ziren. Bizilagunekin izandako harremana kontatzen du.

  • Lorenzo Balda Azkaraten jaioa

    Lorenzo Balda Agirre (1936) Lezo

    Gurasoak Azkaratekoak ziren. Lezon gerra zela eta amaren baserrian jaio zen, aita nazionalistekin gerran zegoela.

  • Axun Oiartzabal Gerraosteko aldarrikapenak II

    Axun Oiartzabal Sagarzazu (1946) Lezo

    Gerraostean sindikatuak bertikalak ziren. Hauteskunderik ez zen izan urte askoan. Hura hautsi beharra zegoen. Gazteak esnatzen hasi ziren, isiltasuna hausten. Aita Teruelen egon zen soldadu gerran, eta zauritu egin zuten, baina ez zuen ezer kontatzen.

  • Angela eta Joxe Mari Nazionalak sartu zirenekoa

    Angela Galparsoro Larrea (1922) Legazpi

    Gerra denborako oroitzapenak. Inguruko nazionalistak eta errepublikazaleak Ormakio mendi aldera joan ziren. Nazionalak Telleriarten sartu zirenean, ama eta Angela bakarrik zeuden etxean; neskamea jaiotetxera joana zen. Auzoko batzuen etxean pasatu zuten gaua. Gogoan du soldaduei merienda eman ziela.

  • Genaro Agirre Gerratik libratu nahian

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    16 urte zituela, gerra iritsi zen, eta orduko oroitzapenak gogoan ditu. Patrizioren fabrika militarizatuta zegoen, eta han hasi zen lanean Genaro. Hala ere, egun batean, militarrak etorri ziren eta Genaro soldadu eraman zuten beraiekin.

  • Genaro Agirre Donostiarako trenean izandako komeriak

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Gerra hasi zenean, instrukziora eraman zuten Genaro. Banderaren zina egin zutenekoa kontatzen du. Behin Donostiara joan ziren trenez; beraiekin joan zen batek, trena itsasora botako zuten beldurrak jota, bere burua bota nahi izan zuen trenetik.

  • Genaro Agirre Loiolan Lizarran baino askoz hobeto

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Instrukzioak egiten zebiltzala, Donostiara eraman zituzten. Orduan izan zuten sarjentua oso ona zen. Lizarran, instrukzioan, zigorraz jotzen zituzten. Zazpi gazte hil ziren han. Donostian, beraz, Loiolako kuartelean, oso gustura egon ziren.

  • Genaro Agirre Loiolatik Teruel aldera trintxerak egitera

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Behin, Loiolako kuartelean zeudela, Teruelera bidali zituzten. Han trintxerak egiten aritu ziren.

  • Genaro Agirre Trintxerak egiten zituzteneko giroa

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Terueldik Kataluniara eraman zituzten, Aitona izeneko herrira. Han trintxerak egiten aritu ziren. Trintxerak nola egiten zituzten azaltzen du. Hala zebiltzala, izarrei begiratzeko ohitura zeukaten. Garai hartan ez zuen euririk egin, eta egarriak egoten ziren. Trintxerak egitean, aurkako bandokoekin hitz egiten zuten, eta giro ona zegoen bi bandoen artean.

  • Genaro Agirre Gerran, anekdota graziosoak ere bai

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Gerran, trintxerak egiten aritzen ziren, eta sukaldaria galiziarra zuten. Sukaldari harekin izandako anekdota graziosoa kontatzen du.

  • Genaro Agirre Egarria izan, eta ardoa topatu

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Kataluniako Aitona herrian zeudela, ur bila zebiltzan batean, ardoa aurkitu zuten. Denak mozkor-mozkor egin ziren, eta gerora ardo hori saldu egiten zuten. Gabonetan, dirua zutenez, parranda egitea erabaki zuten; baina, bat-batean, Andaluziara eraman zituztenez, ezin izan zuten asmoa bete.

  • Genaro Agirre Andaluzian aurkitu zituzten gorpuak

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Andaluzian zeudela, gau batean, gorpu pila bat aurkitu zituzten; gau hartan, trintxerak egin zituzten, eta eguna argitzean, gorpu haiek lurperatu egin zituzten. Gorpuak zer egoeratan zeuden azaltzen du.

  • Genaro Agirre Andaluziako alanbre-hesiak

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Andaluzian zeudela, gau batean, alanbre-hesiak egin behar izan zituzten, baina aldi berean, aurkako bandokoak kentzen aritu ziren. Alanbre-hesiak nola jartzen zituzten azaltzen du. Eraso egin zieten behin, tiroketa egon zen, baina beraiek salbatu egin ziren.

  • Genaro Agirre UGTkoek tiro egin zietenekoa

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Gerran gauez egiten zuten lan, ikus ez zitzaten. Behin, kanpamentura itzultzen ari zirela, UGTkoek tiro egin zieten.

  • Genaro Agirre Gauez lanean, eta beti egarriak

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Gerran gauez egiten zuten lan, ilunpetan. Ilargiaren argiarekin ondo moldatzen ziren. Baina egarria izaten zuten beti, urik ez inon. Melokotoi-arbolak bazeuden han, eta melokotoi batzuk hartzen zituzten; horrela, egarria asetzen zuten.

  • Genaro Agirre Bi bandoen artean giro ona gauez

    Genaro Agirre Mendizabal (1919) Legazpi

    Gerran gauez egiten zuten lan, eta errekaren beste aldean aurkako bandokoak egoten ziren; elkarren artean hitz egin egiten zuten, eta musika-tresnak jotzen zituzten. Elkarren artean tabakoa eta egunkaria trukatzen zituzten. Behin tiro egin zioten elkarri gauez, eta bukatutakoan, zenbat hildako egon zituzten galdetu zioten elkarri.

  • Jesusa Zabala Aita trenbide azpiko zubian gordeta

    Jesusa Zabala Aramendi (1923) Legazpi

    Gerra denborako oroitzapenak. Tiroak izaten zirenean, ihes egiten zuten ahal zuten tokira. Hala ere, aita atxilotuko ote zuten beldurrez egoten ziren. Soldaduak inguruetan ikusten zituztenean, Jesusaren aita trenbide azpiko zubian ezkutatzen zen; behin, soldaduak agertu zitzaizkion. Etxetik tiro hotsak entzun zituzten, baina aitari ez zitzaion ezer gertatu.

  • Juan Urzelai Asturiasko alfereza

    Juan Urzelai Zabaleta (1917) Legazpi

    Diziplinazko soldaduak zigortuta zeuden. Asturiaskoa zuten alfereza, eta zer eginarazten zien azaltzen du.

  • Juan Urzelai Gernikako bonbardaketaren lekuko

    Juan Urzelai Zabaleta (1917) Legazpi

    Lesakatik Gernikara eraman zituzten; eta, herria bonbardatu zutenean, han zegoen Juan. Egun hartako giroa eta ihesa gogoan du.

  • Juan Urzelai Mendia bonbardaketa garaiko babesa

    Juan Urzelai Zabaleta (1917) Legazpi

    Bonbardaketak iraun zuen bitartean, beraiek mendian egon ziren babesteko.

  • Juan Urzelai Gernikako bonbardaketa eta haren ondorenak

    Juan Urzelai Zabaleta (1917) Legazpi

    Juan mendian egon zen Gernikako bonbardaketa gertatu zenean. Bonbak nolakoak ziren gogoan du. Mendian egoteagatik salbatu zen. Bonbardaketa bukatutakoan, herrira jaitsi eta laguntzen aritu ziren.

  • Juan Urzelai Bonbardaketa osteko zereginak

    Juan Urzelai Zabaleta (1917) Legazpi

    Gernikako bonbardaketa bukatu zenean, Juan eta beste hainbat pertsona herrira itzuli ziren. Orduan ikusitako irudiak gogoan ditu. Juan ordena publikoaz arduratzen zen, eta zer zeregin izaten zituen azaltzen du.

  • Juan Urzelai Gerrako eskapadak

    Juan Urzelai Zabaleta (1917) Legazpi

    Juan kartzelan egon zen gerra garaian. Behin eraso egin zioten, baina zortea izan zuen, eta onik atera zen.

  • Isabel kerejeta Nazionalak Legazpin sartu zirenekoa

    Isabel Kerejeta Garmendia (1916) Legazpi

    Nazionalak Legazpin sartu zireneko oroitzapenak. Aurreko egunean, basoan ibili ziren garoa ebakitzen. Mendi puntatik ikusi zituzten milizianoak Argixao aldera joaten. Auzoko bi mutil falta zirelako beldurtuta egon ziren: bat nazionaletara pasatu omen zen, eta, bestea, berriz, soldaduek mendi-bideak erakusteko beraiekin eraman zuten. Soldaduak nondik nora ibili ziren azaltzen du. Nazionalek bi miliziano hil zituzten. Hurrengo egunean, baserriko teilatu aldera balak botatzen zituzten. Milizianoak ihes egin zuten, eta nazionalak Goitegiko atari burutik pasatu ziren Legazpi aldera. Herriko jendea ihesean ikusten zuten, "kaminoa bete jendea ihesi Legazpitik!".

  • Isabel kerejeta Bi milizianoren gorpuak

    Isabel Kerejeta Garmendia (1916) Legazpi

    Isabelen aitak ez zuen egundo ikusten, baina nazionalek hildako bi milizioanoen gorpuak ikustera joan zen alaba batekin. Gorpuak gurdian kargatu eta Zumarragara eraman omen zituzten alkatearen aginduz.

  • Isabel kerejeta Hildakoa aurkitu bide bazterrean

    Isabel Kerejeta Garmendia (1916) Legazpi

    Gerra denborako kontuak. Tiroteoa zen garaian, aitak argirik ez pizteko esaten zien. Igande goiz batean, Isabelen ahizpa batek, esnea partitzera zihoala, hildako baten gorpua aurki zuen bide bazterrean. Fusilatutako mutila Arrasatekoa zela esan zien bikarioak.

  • Isabel kerejeta Gerran hildako herriko mutilak

    Isabel Kerejeta Garmendia (1916) Legazpi

    Bizkaiko frontean hildako herriko mutil batzuk aipatzen ditu.

  • Julian eta Rosario Zabaleta Nazionalak Legazpin sartu zirenekoa

    Rosario Zabaleta Kortaberria (1929) Legazpi

    Nazionalak Legazpin sartu zireneko oroitzapena. Rosariok zazpi urte zituen orduan. Tiroak gogoratzen ditu. Umeak etxe aurrean jolasean zebiltzala, Zumarraga aldera zihoazen soldaduak ikustera joan ziren. Bengoleako zerrategiko oholen artetik egon ziren soldaduak zelatatzen. Zerrategiko andreak etxean sartzeko esaten zien umeei.

  • Luzia Inzunza Koban ezkutatutako gizonak jipoitu, desagerrarazi...

    Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

    Gerra garaian, eguna argitu orduko Urkuluosteko kobara joaten ziren amagaz ezkutatzera. Soldaduak bertara hurreratu eta gizonak ikusiz gero, handik irteteko esaten zieten. Beraiek hiru gizon ikusi zituzten irteten: bat libre utzi zuten; beste bat poltsikoan zituen bala-kartutxoak kenduz jipoitu egin zuten; eta, hirugarrena, Francisco Arroitaonandia, beraiekin eroan zuten eta sekula ez zuten bere berririk izan.

  • Luzia Inzunza Maiatzaren 22a, Mañaria okupatu zuten eguna

    Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

    Gerran, eguna argitu orduko Urkuluosteko kobara joaten ziren ezkutatzera. Soldaduek etxea utzi behar zutela esan arren, amama itsuagaz ezin ziren inora joan. Behin, tiroketa entzun eta tankeak ikusi zituzten: Mañaria hartzera zetozen. Maiatzaren 22a izan zen. Urte askoan egun hori ospakizun eguna izan zen. Handik, frontea Arratia aldera joan zen.

  • Luzia Inzunza Otxandioko hildakoak Mañariko kanposantura

    Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

    Otxandioko bonbardaketaren ostean, hango hildako asko Mañariako kanposantura ekarri zituzten.

  • Manu Goiti Gerran koban eta sasiartean ezkutatu behar

    Manolo Goiti Belakortu (1931) Mañaria

    Gerra Zibilean, koba batean ezkutatzen ziren abioien beldur eta bertatik ikusten zituzten erasoak. Arbolapea eta sasiartea leku ona zen ezkutatzeko; etxea, ostera, ez zen leku segurua. Durango bonbardatu zutenean, Gasteiz aldetik etorri ziren aireplanoak.

  • Manu Goiti Aita ganadu eta guzti ezkutatu zen

    Manolo Goiti Belakortu (1931) Mañaria

    Bere aita ez zen joan gerrara, baina aitaren bi anaiak bai: bata abertzaleekin boluntario eta beste errepublikazaleekin. Bere aita Mugarra aldeko Santa Luziara joaten zen ezkutatzera bere lagun batengana. Tropak sartu zirenean, ganadu eta guzti joan zen bertara, ganaduak errekisatzeko arriskua zuten-eta. Batailoiek gose eta zikinkeria askoa zuten. Manoloren aitaginarrebak, ostera, dena galdu zuen.

  • Jose Luis Bizkarra Gerran koban ezkutatuta

    Jose Luis Bizkarra Etxebarria (1930) Mañaria

    Gerra Zibilean, hilabetez izan zuten frontea etxe ondoan. Hasieran gura beste jateko zuten. Zallobentako koban ezkutatzen ziren beste hainbat herritar bezala. Bere aitak behiekin batera egin zuen alde eta amagaz geratu ziren. Kobetan egunez egon ostean, gauez etxera bueltatzen ziren.

  • Jose Luis Bizkarra Frontea Mañaria eta inguruetan

    Jose Luis Bizkarra Etxebarria (1930) Mañaria

    Etxe aurreko haitzetan egon zen frontea Gerra Zibilean. Handik Dima aldera egin zuten ihes. Durangon eta Legution ("Billerle") ere eraso bortitzak egon ziren.

  • Daniela, Lourdes eta Anastasio Durangon hondakinak garbitzen

    Anastasio Urizar Belakortu (1923) Mañaria

    Gerra garaian, azken behiarekin Izurtzatik Durangora joan ziren. Nazionalek Durango hartu eta handik hilabetera hartu zuten Mañaria. Durangon, gerrako hondakinak garbitzen egon zen Anastasio, hondakinok gurdian garraiatzen. Nazionalek Mañaria hartu zutenean, etxera itzuli ziren.

  • Petra Goiti Gerraren ondorioak: ezkutatu beharra, ondasunak galtzea...

    Petra Goiti Goiti (1929) Mañaria

    Kobagorri kobazuloan ezkutatzen ziren gerratean, egun osoa pasatzen zuten bertan. Herria milizianoz bete zen eta baserrietatik ibili ziren eskean.

  • Isabel Etxanobe Gerran, amamaren etxera

    Isabel Etxanobe Oteiza (1926) Mañaria

    Gerra Zibilean frontea hurbil izan zuten. Balak etxe barruraino sartzen ziren. Baserria utzi eta herri aldera joan ziren amamaren etxera; Urkuletako auzoa hustu egin ei zen. Bitartean, soldaduak-edo egon ziren beraienean, eta tximinia erre zieten.

  • Ali Goiti Gerran kobetan ezkutatu behar

    Ali Goiti Agirre (1926) Mañaria

    Gerra Zibilean, nazionalek herri bat hartzen zuten bakoitzean kanpaiak jotzen zituzten. Kobetan ezkutatzen ziren Aliren etxekoak. Aita Lezama aldera joan zen ganaduekin; denak bueltatu ziren sano.

  • Ali Goiti Gerran familia banatuta

    Ali Goiti Agirre (1926) Mañaria

    Gerra Zibilean, bere osaba Otxandiora eraman zuten munizioak altxatzera. Aitaren berri, ostera, ez zuten izan. Beraiek Arratiarako bidean dagoen koban ezkutatzen ziren.

  • Ali Goiti Otxandioko bonbardaketatik Mañariko kanposantura

    Ali Goiti Agirre (1926) Mañaria

    Otxandio bonbardatu zutenean, umeak ziren eta ez zioten zentzu askorik ikusten bertako hildakoak Mañariko kanposantura ekartzeari. Sasoi hartan, herriko emakume bat Otxandiora joaten zen bendeja saltzera eta hildako asko ezagutzen zituen; emakume hori, gerora Aliren amaginarreba izan zen.

  • Ali Goiti Aireplanoak hirunan-hirunan Durangora

    Ali Goiti Agirre (1926) Mañaria

    Durangoko bonbardaketa egunean, bere izeko bat bertan egon zen. Iluntzean bueltatu zen etxera. Aireplanoak hirunan-hirunan pasatzen ziren; amak-eta etxe barruan babesteko agintzen zien.

  • Estanis Manarikua Itxasalde batailoiko tenientea

    Estanis Mañarikua Belakortu (1913) Mañaria

    Gerra hasieran, Mañarian egon zen. Itxasalde batailoiko tenientea izan zen. Laredon harrapatu zuten, eta hiru urte eta erdiz egon zen Laredoko eta Puerto de Santa Mariako kartzeletan. Preso zegoela, obretara eraman zuten lanera. Mañariarik bera bakarrik joan zen boluntario. Itxasalde Ondarroan fundatu zen eta bizkaitarrak ziren denak: gernikarrak, ondarroarrak, lekeitiarrak...

  • Estanis Manarikua Kostaldetik Laredoraino borrokan

    Estanis Mañarikua Belakortu (1913) Mañaria

    Itxasalde batailoikoak nondik nora ibili ziren azaltzen du: kostaldetik Bilbora eta Laredora joan ziren. Urtebetean aritu ziren borrokan. Gogorra izan zen: basoan lo, ahal zena jan...

  • Estanis Manarikua Otxandioko bonbardaketatik justu libratu zen

    Estanis Mañarikua Belakortu (1913) Mañaria

    Gerra hasi eta gutxira bonbardatu zuten Otxandio. Izeko bat zuen bertan, eta jaiak pasatzera joan zen. Sabaian lo egin eta goizetik etxerako bidea hartu zuen. Urkiolan zegoela ikusi zuen bonbardaketa. Berarekin batera sabaian lo egin zutenak errekara salto eginda salbatu ziren; hala ere, etxe horretan 5 hil ziren.

  • Estanis Manarikua Tekniketako tenientea

    Estanis Mañarikua Belakortu (1913) Mañaria

    Itxasalde batailoian 1.000 pertsonatik gora zeuden, lau konpainiatan eta bi sekziotan banatuta. Sekzio bat komunikazioarena zen eta bestea teknikakoa. Estanis tekniketako tenientea zen. 30 soldadu zituen bere aginduetara. Komandantea ondarroarra zen.

  • Estanis Manarikua Batailoiko argazkiak

    Estanis Mañarikua Belakortu (1913) Mañaria

    Itxasalde batailoiko argazki bi erakusten ditu.

  • Estanis Manarikua Pagasarrin jausi zen batailoia

    Estanis Mañarikua Belakortu (1913) Mañaria

    Durangoko bonbardaketan, Arabako herri batean egon zen batailoiarekin. Durangora etorri ziren handik gutxira eta oso gogorra izan zen hori ikustea. Pagasarrin (Bilbon) jausi zen euren batailoia. Bera beste batailoi bategaz batu zen Laredorako bidea eginez. Kide mordoa hil zen beraien batailoian, erdia baino gutxiago. Frontean gaixoei ez zitzaien kasurik egiten.

  • Luzia Inzunza Saibitik kanoikada etxe ondora

    Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

    Gerra sasoia oso gogorra izan zen. Saibiko borrokak etxetik ikusten zituzten eta baten etxe ondoan kanoikada jausi zitzaien. Oraindik daude etxean metraila zuloak.

  • Luzia Inzunza Etxetik irten behar izan zuten gerra sasoian

    Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

    Gerra sasoian, ama arropei xaboia kentzen joan zen errekara. Saibitik ikusi egin zuten eta kanoikada bota zuten euren etxe ingurura. Orduen ebatzi zuten etxetik alde egin behar zutela.

  • Luzia Inzunza Saibiko borrokatik ihesi zihoazelan neba zauritu zuten

    Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

    Arineketan egin zuten alde etxetik, Saibiko borrokatik babesteko. Bidean zihoazela, tiroa jaurti zieten eta hankan sartu zitzaion metraila nebari. Gero, milizianoek euren botikinera eraman zuten neba.

  • Juanita Zelaia Ondarroan, nazionalak sartu aurreko giroa

    Juanita Zelaia Balenziaga (1918) Markina-Xemein

    Nazionalak urriaren 4an sartu ziren Ondarroara, Debatik. Gerrako giroa: soldadu tolosarrak kantuan, bertako neskek nobioak ere topatu zituzten... Frontea non zegoen, Astarrikan. Bi anaia elkarren kontra, alde banatan borrokan.

  • Mari Karmen Azkune Munitibarrera gerra denboran

    Mari Carmen Azkune Arrate (1928) Markina-Xemein

    Bonbak jausten ziren Markinan eta, beldurtuta, Munitibarreko baserri batera aldatu zen familia. Jende asko bildu zen etxean. Munitibarko bonbardaketa. Aita seme ezinduaren bila motorrean joan zenekoa.

  • Mari Karmen Azkune Munitibarretik Mendatara

    Mari Carmen Azkune Arrate (1928) Markina-Xemein

    Gero Mendatara joan ziren. Kanpandorrean ezkutatuta bonbardaketa denboran. Gernikako bonbardaketa egunean, hamaika markinar arbolape batean. Lo-lekua topatzeko komeriak. Semeen bila aita.

  • Jose Mari Anitua Frontea etxetik hurbil; kanoikadak

    Jose Mari Anitua Lejardi (1924) Markina-Xemein

    Frontea etxetik hur izan zuten. Kanoiak nondik nora aldatu zituzten kontatzen du. Etxea ere jo zieten. Obusek hots handia ateratzen zuten.

  • Jose Mari Anitua "El abuelo" hegazkina

    Jose Mari Anitua Lejardi (1924) Markina-Xemein

    Gerrako "El abuelo" hegazkina francotarrena zela dio, eta zarata asko egiten zuela. Bonbak bota zituen hainbat tokitan. Abertzaleek ehiza-hegazkinak ere bazituzten.

  • Jose Mari Anitua Ezkutalekuak; hegazkinen erasoak

    Jose Mari Anitua Lejardi (1924) Markina-Xemein

    Etxe ondoko estratan ezkutatzen ziren gerran. Soldaduak heldu baino pare bat egun lehenago, hegazkinen mugimendu handia egon zen.

  • Jesusa Anitua Milizianoak etxean eta herrian

    Jesusa Anitua Lejardi (1926) Jose Mari Anitua Lejardi (1924) Markina-Xemein

    Beraien etxean milizianoak egon ziren, Txorierri aldekoak. Normalean domeketan joaten ziren jatera. Euretako batek esan zien behin mairuak heltzear zeudela, eta horixe gertatu zen. Miliziano eta errekete asko heldu ziren herrira. Erreketei beldurra zieten.

  • Jose Andres Azpiri Itxasalde batailoian gudari preso hartu arte

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Itxasalde batailoiko gudaria izan zen, 1937ko ekainaren 18an preso hartu eta langile-batailoietara eroan zuten arte. Asturiasen alemaniarrentzako abiazio-zelaiak atontzen ibili zen, besteak beste. 1939. urteko ekainaren 13an eman zioten etxera etortzeko baimena eta askatasuna.

  • Jose Andres Azpiri Itxasalde batailoiko Boga Boga konpainia

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Itxasalde batailoiko Boga Boga konpainiako kidea izan zen. Markinan sortu zen eta handik Lekeitiora joan ziren. Lekeition osatu zuten Itxasalde lau konpainia ezberdinek. Bertako kideak ingurukoak ziren: markinarrak, berriatuarrak, ondarroarrak, txorierritarrak...

  • Jose Andres Azpiri 40 lagun batailoitik aldendu ziren

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Lau konpainiak osatu zuten Itxasalde batailoia. Baina 40 lagun batailoitik apartatu ziren. Izan zituzten gorabeherak azaltzen ditu.

  • Jose Andres Azpiri Bilbon beraien buruz entregatu zuten

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Gerra garaian, 40 bat lagun aldendu ziren Itxasalde batailoitik hainbat gorabehera tarteko. Bilboko San Antonen eta San Frantziskon egon ostean, hainbat zubi apurtu zituzten eta Carlton hotelean entregatu zuten beraien burua.

  • Jose Andres Azpiri PNVkoen Zabalburuko txaleta

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Gerran, Bilboko Carlton hotelean entregatu zuten beraien burua. PNVkoak Zabalburuko txalet batean batzen ziren. Beraien batailoiko 10 bat kide bertara eroan zituzten eta 10 egunetara aske utzi zien. Beraien batailoikoengana bueltatu ziren Begoñara.

  • Isidro Mandiola Milizianoak baserrietara jeneroa erostera

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Gerra sasoian diru zuria erabiltzen zuten, baina milizianoek diru zaharra ere erabiltzen zuten. Milizianoak baserrietara jaisten ziren arrautzak-eta erostera. Barinagan egon zen armadaren burua eta bertan ez zuten sekula bonbarik bota. Eibarko industria gunea ere ez zuten bonbardatu eta bertan beharrean zeudenak ez zituzten gerrara eraman.

  • Isidro Mandiola Frontea inguruan zegoenekoa

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Milizianoek euren baserria inguratu egin zuten. Etxean eibartarrak hartu behar izan zituzten. Apirilaren 25 inguruan bonbardaketa itzelak entzuten zituzten euren etxetik. Intxortako frontea apurtu nahian zebiltzan orduen eta milizianoek alde egin behar izan zuten munizio guztia bertan utzita. Gero, hainbat mutikok istripuak eduki zituzten milizianoek utzitako munizioarekin.

  • Isidro Mandiola Astoak eta zaldiak Kalamuako frontera

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Baserriko astoak eta zaldiak Barinagara eraman behar izaten zituzten. Haiekin, milizianoek kargak igotzen zituzten Kalamuako frontera. Bertakoak ziren Kalamuako fronteak zeudenak eta baita asturiarrak ere.

  • Isidro Mandiola Soldaduak etxera bazkaltzera eta baserriko jeneroak erostera

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Sarritan fronteko asturiarrak joaten zitzaizkien etxera bazkaltzera. Arratsaldeetan, ostera, soldadu euskaldunak agertzen zitzaizkien etxean arrautzak-eta erosteko. Hauek diru zuria eta zaharra edukitzen zuten, baina zaharra nahi izaten zuen amak. Hala ere, gero ezin izaten zuten ezer erosi diru horrekin, ez zegoen ezer eta.

  • Isidro Mandiola Arma-fabrika Deriora

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Gerra sasoian, Deriora eraman zuten Markinako arma-fabrika. Bilbo okupatu zutenean, Deriotik atera zituzten beharginak eta frontera eraman zituzten. Ez zuten Bilbo bonbardatu, han industria zegoela eta Francok ez zituen apurtu nahi izan.

  • Isidro Mandiola Gernikaren bonbardaketa

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Gernika bonbardatu zutenean Munitibarren ere bota zituzten bonbak. Egun hartan, zazpi kaza ikusi zituzten Gasteiz aldetik sartzen. Zentzura handia zegoen orduan, baina eurak Barinagako milizianoei hartzen zizkieten egunkariak: "Euskadi Roja".

  • Isidro Mandiola Gerraren berria irratian

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Aitita Barinagako meza nagusira joaten zen domeketan. Horietako domeka batean, tabernako irratian gerra hasi zela entzun zuen. Gero, San Migel egun inguruan agertu ziren milizianoak Kalamuatik. Zazpi hilabetean egon ziren bertan.

  • Isidro Mandiola Jateko ugari frontea egon zen artean

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Jateko nahikoa eduki zuten etxean frontea egon zen artean, Etxebarriko almazenean jateko ugari zegoen eta. Frontetik urrun zeuden herrietan, ostera, gose handia zegoen. Barku amerikarrek bakarrik zeukaten Bilboko portuan janaria sartzeko eskubidea.

  • Isidro Mandiola Gerrako munizioa

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Gerran fusilak, esku-bonbak, metrailadoreak, granadak eta bonbak erabiltzen zituzten. Markinako 'Esperanza' fabrikak egiten zuen munizio hori, Derion.

  • Isidro Mandiola Frontoia itzi gerra sasoian

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Zestan jolasteari utzi behar izan zion Isidrok gerra hasi zenean, Markinako frontoia itxi egin zuten eta.

  • Laurentzi Aretxabaleta Ama eta arreba Gernikan bonbardaketa egunean

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Ama eta arreba Gernikan egon ziren bonbardaketa egunean, ozta-ozta salbatu ziren. Egun bi geroago agertu ziren etxean. Aulestin egon ziren orduan eta handik ere ikusten zuten Gernikako suak ematen zuen argitasuna. Amari asko eragin zion gertakari hark. Euren etxea, Markinakoa, bonba batek apurtu zuen ama barruan zela.

  • Laurentzi Aretxabaleta Hildakoak eta kalteak herrian

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Eibar aldean nazionalak egon ziren sasoi batean eta gorriak herrian. Sasoi hartan, hegazkinak heltzen ziren Markinara eta bonbak botatzen zituzten. Hildakoak egon ziren eta kalte handiak herrian. Amak aititaren baserrira joan behar izaten zuen laguntzera eta Laurentzi bakarrik geratzen zen kalean, goizaldera arte askotan.

  • Laurentzi Aretxabaleta Gernikako bonbardaketan izekoren etxea suntsitu

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Gernika bonbardatu zutenean ama eta arreba izekorenean zeuden, Gernikan. Etxe azpira sartu ziren eta irten zirenean etxea desagertu egin zela ikusi zuten.

  • Laurentzi Aretxabaleta Gorrien aldeko gazteak boluntario gerrara

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Aitak berrogeita bost urte zituen gerra sartu zenean, ez zuten adin horretako jendea frontera eramaten. Gazte gehienak boluntario irteten ziren gerrara joateko. Nazionalek, ostera, hogei urtetik gorako mutiko guztiak eramaten zituzten gerrara.

  • Juan Jose Agirregomezkorta Soldaduek bildotsa kendu

    Juan Jose Agirregomezkorta Eizagirre (1932) Markina-Xemein

    Ardizain zegoela bildotsa harrapatu zioten soldaduek. Frontea ere etxe ondoan zuten, Kalamuan. Beldur izaten ziren hango tiro-hotsa entzuten zutenean. Behin, errotara zihoala, zaldia kendu zioten arrebari.

  • Gregoria Gandiaga Irratiak eta arropa zuriak entregatu beharra

    Gregoria Gandiaga Onandia (1919) Markina-Xemein

    Behin, gerra hasi berritan, bonbak botatzen ikusi zituen Gregoriak Lekeition. Beste behin, esku bonba bat hartu zuen etxekoei erakusteko. Neskame zegoen etxekoak abertzaleak ziren eta bitxiak ezkutatu behar izan zituzten. Gerra sasoian, irratia eta arropa zuriak entregatzeko agindua zabaldu zuten.

  • Gregoria Gandiaga Baliozko gauzak kendu eta ilea moztu

    Gregoria Gandiaga Onandia (1919) Markina-Xemein

    Frontea sartu zenean, milizianoak sartu zitzaizkien etxera. Markinan ez zuten ezer apurtu, baina Gernikan dena apurtu zuten. Markinako batzuei ilea moztu zieten, zaharrei-eta. Baliozko gauzak ere kentzen zituzten, arropa zuriak eta, eta batzuei lursailak ere bai.

  • Julian Maguregi Anaia bi frontean, bakoitza alderdi batekoekin

    Julian Maguregi Amesti (1924) Markina-Xemein

    Anaia bat Euskadiko gobernuarekin joan zen gerrara eta zauritu egin zuten. Beste anaia, ostera, hamazortzi urte zituela eraman zuten soldaduskara francotarrek.

  • Julian Maguregi San Migeletan heldu zen frontea Kalamuara

    Julian Maguregi Amesti (1924) Markina-Xemein

    San Migeletan hurbildu zen frontea Markinara, Kalamuara. Artileriak tiroak botatzen zituen egunero. Julianen familia Meabe baserrira joaten zen eguna pasatzera, bonbetatik babesteko. Aita baino ez zen geratzen etxean, lanean.

  • Juan Arrieta Anaia Iruñan gerra hasi zenean

    Juan Arrieta Martinez (1924) Markina-Xemein

    Gerra sasoian denda itxi egin behar izan zuten, ez zegoen jenerorik saltzeko eta. Urritik apirilera frontea eduki zuten Markinan bertan. Anaia zaharra Iruñean egon zen gerra hasi zenean eta han geratu behar izan zuen Markinara itzuli ezinik. Ez zegoen modurik berarekin komunikatzeko.

  • Juan Arrieta Egunero bonbardaketa Markinan

    Juan Arrieta Martinez (1924) Markina-Xemein

    Dendan geratu zitzaien apurrarekin eta errazionamenduarekin egin zuten aurrera gerrako urte gogorretan. Bonbardaketak egunero egoten ziren Markinan eta koba batera joan behar izaten zuten babes bila. Francoren soldaduek Markina hartu zutenean, jende askok alde egin behar izan zuen.

  • Juan Arrieta Francoren soldaduek Markina hartu zutenekoa

    Juan Arrieta Martinez (1924) Markina-Xemein

    Francoren soldaduak Etxebarritik sartu ziren Markinara eta eurekin batera mairuak ere sartu ziren. Frontoia armez bete zuten eta Karmengo komentua ere kuarteltzat hartu zuten. Egun batean, hirurogei kanoikada baino gehiago bota zituzten Markinan eta etxe bat erre egin zen. Urberuagako bainuetxean, ostera, komunistak zeuden.

  • Anastasio Beaskoetxea Gernika bonbardatu zuten eguna

    Anastasio Beaskoetxea Egiarte (1925) Mendata

    Gernika bonbardatu zuten goizean izeko neskazaharrarekin joan zen Gernikara arrautzak saltzera. Milizianoak harantz honantz ikusten zituzten, eta jendea artega edo. Giro horretan, izekok etxera itzultzea pentsatu zuen. Errenteria pasata, hegazkinak hasi ziren gainetik pasatzen, bonbak bota eta metrailatzen. Izekoa babestu ere ez zen egiten. Hegazkinak Ajangizetik Foru aldera sartzen ziren eta Gernikara. Marmizen gora hasi zirenean etxerantz, hirunaka etortzen hasi ziren hegazkinak; milizianoak aurkitzen zituzten bidean, atzeraka, sakabanatuta, erretiratzen; Kalamuako frontea apurtu zutela uste du. Iluntzean, Gernika sutan ikusten zen, eta paper erreak eta hautsak ekartzen zizkien haizeak. Bonba txikiak aurkitzen zituzten basoetan.

  • 941 Gerrateko pasarteak

    Luis Ondarra Larrañaga (1928) Mendaro

    Kalamua menditik botatzen zituzten kanoikadak. Orduko gertaerak kontatzen ditu.

  • 1714 Frankistek Santa Krutzetik buelta sartu

    Isidoro Mugerza San Martin (1927) Mendaro

    Santa Krutzeko gurdibidetik frankisten zalditeria Mendaron nola sartu zen gogoratzen du. Nafarroatik Azkoitia aldera, handik Madariagara eta Madariagatik Mendarora sartu ziren. Isidorok 9 urte zituen orduan. Herritik gazte askok ihes egin zuten Bizkaia aldera, gerrara ez joatearren.

  • 1714 "Abuelo" hegazkina

    Isidoro Mugerza San Martin (1927) Mendaro

    Nazionalisten erasoa nondik nora izan zen azaltzen du: hasi San Migeldik, Kalamua, Urko pasa Kanpazar aldera... Han, zazpi hilabetean geldituta eduki zituzten. Tiro-hotsak gogoratzen ditu. Tiro galduak ere iristen omen ziren noiz edo noiz baserri ingurura. Kortako sabaia lastoz beteta egoten zen eta han babesten ziren. Egunez, berriz, Mala aldera joaten ziren trenbide azpian babestera. "Abuelo" esaten zioten hegazkinari buruzko kontuak aipatzen ditu; gorrien hegazkina ei zen.

  • Elias Arriola Gerra garaiko gordelekuak; haizpea, bodega eta tunela

    Elias Arriola Ostolaza (1930) Mendaro

    Gerra garaian, Kalamuan frontea egon zen. Eliasen baserritik gora tiroak ikusten ziren iluntzetan. Aitak baserri inguruan zegoen haizpe batera bidaltzen zituen denak; eta aita, berriz, bakarrik gelditzen zen baserrian. Lizantzun bodega zeukaten azpialdean, eta han ere babestu ohi ziren. Mendaroko tunelean ere hartzen zuten babes.

  • Antonio Mardaras Goikoetxea ingeniariarekin elkarrizketa

    Antonio Mardaras Arrieta (1922) Maruri-Jatabe

    Behin joan ziren lehengusuak Jatabeko etxea ikustera, eta bazekiten hutsik zegoela. Bidean kontrolak aurkitzen zituzten. Goikoetxea ingeniaria bidean aurkitu zuten errezeloa dute. Galderak egin zizkien eta eurek erantzun.

  • Antonio Mardaras Inolako laguntzarik ez

    Antonio Mardaras Arrieta (1922) Maruri-Jatabe

    Udal guztia eraman zuten atxilotuta. Francoren aldekoren baten indarra behar zen epaiketetan. Herrian idazkaria eta parrokoa ziren laguntzeko aukera zutenak, baina ez zuten sekula nazionalisten alde egin. Parrokoak lehengusinari ukatu zion laguntza hiru semeetako bat frontetik etxera ekartzeko. Zaurituta egon arren, eraman egin zuten frontera herritarren batek salatuta.

  • Antonio Mardaras Inguru guztia metrailatu zuten hegazkinek

    Antonio Mardaras Arrieta (1922) Maruri-Jatabe

    Oso ondo gogoratzen du Gernika bonbardatu zutenekoa. Osabari soroan laguntzen ari zela, hasi ziren hegazkinak hirunaka pasatzen eta metrailatu egiten zuten; eurak karkaban ezkutatu ziren; ganadua metrailatzen saiatu ziren baina ez zuten harrapatu. Baserriaren teilatua, berriz, zulatuta geratu zen. Gero, ganadua zuhaizpean lotu zuten, ikus ez zezaten. Mungian bota zituzten bonba batzuk.

  • Antonio Mardaras Baserri atzean egin zuten tunela

    Antonio Mardaras Arrieta (1922) Maruri-Jatabe

    Algortara ebakuatuta joan aurretik, baserri atzeko lurretan egin zuten tunel bat, eta han ezkutatzen ziren hegazkin hotsa entzunez gero. Familia bakoitzak bere ezkutalekua zuen. Algortatik itzuli zirenean bonbek egindako zuloak ikusten ziren. Batez ere Francoren aldekoek botatakoak ziren, besteek ez zuten hainbesteko artilleriarik eta.

  • Antonio Mardaras Soldadu italiarrak eta moroak

    Antonio Mardaras Arrieta (1922) Maruri-Jatabe

    Soldadu italiarrak ziren pasatzen ziren gehienak. Andaluziarren batzuk ere egon ei ziren. Moroak ere pasatu ziren. Gauean kanoikadaka eta egunez hegazkinekin apurtu zuten "burdinazko hesia".

  • Antonio Mardaras Hemezortzi urterekin eramaten zituzten gerrara

    Antonio Mardaras Arrieta (1922) Maruri-Jatabe

    Hamabost urte zituela amaitu zen gerra. Hemezortzi urte beteta eramaten zituzten gazteak soldadu gerrara. Anaia deituta zegoen, baina gerra amaitu zen orduantxe.

  • Balentina Elortegi Somorrostrora ebakuatuta

    Balentina Elortegi Batiz (1924) Meñaka

    Gerra sasoian ez zuten artorik erein. Alde egin behar izan zuten. Soldaduek neskei bularrak ebakitzen zizkietela esan zieten. Lehenengo Urdulizera joan ziren behiekin, arto irin apur bat hartuta gurdian. Handik Areetara eta Somorrostrora. Han meatzetan igarotzen zuten gaua.

  • Santi Madariaga Morgan kanoikada eta bonbapean

    Santi Madariaga Makoaga (1929) Morga

    Zortzi urterekin harrapatu zuen gerrak Morgan. Bonba eta tiro artean gogoratzen du sasoi hura. Gurasoak Bilbora lan kontu bategatik joanda zirela sartu zen gerra Morgara, eta lau anaia bakar-bakarrik geratu ziren etxean. Kanoikadak baserria jo zuen eta alde egiten ari zirela ondo-ondoan erori zitzaien kanoi-bonba bat. Eskerrak ez zen lehertu, bestela han geratuko ei ziren.

  • Santi Madariaga Francoren soldaduek beren baserria hartu zutenekoa

    Santi Madariaga Makoaga (1929) Morga

    Osaba batek batu zituen anaia gazteak. Handik laster, Francoren aldeko soldaduek hartu zuten etxea. Tratu ona eman zieten eurei, baita osaba eta amonari ere. Aurretik errepublikazaleen intendentzia-taberna egona zen etxean eta Francozaleek ere eginkizun berdinerako erabili zuten. Borrokaldiak eta tiro-hotsak gau eta egun.

  • Santi Madariaga Burdinazko Gerrikoa erraz apurtu

    Santi Madariaga Makoaga (1929) Morga

    Frontea beren auzoan egon zen, lehenengo errepublikanoena eta gero Francozaleena. Begi-bistan daude etxetik Bizkargi, Santo Domingo eta abar. "Cinturón de Hierro" famatua egiten jende asko ibili zen lanean, soldata truke. 10 bat pezeta irabazten zuten egunean. Baina ez zuen ezertarako balio izan, erraz gainditu baitzuten tropa frankistek.

  • Santi Madariaga Zauritu asko soldaduen artean

    Santi Madariaga Makoaga (1929) Morga

    Frontearen lehen lerroan bizi ziren. Bizkargi (errepublikazaleen gotorlekua) zuten aurrez aurre. Kanoikadak eta bonbak noiznahi jausten ziren inguruan. Zauritu asko izaten zen soldaduen artean. Handik Meakaurrera jaisten zituzten ohatiletan, gero ospitaletara eramateko.

  • Santi Madariaga Asun artean etzanda, hegazkinen beldur

    Santi Madariaga Makoaga (1929) Morga

    Babeslekuak izan baziren, baina ez zuten askorik babesten. Gainera, ehiza-hegazkinek metrailatu egin ohi zituzten ezkutalekuetara zihoazenak. Behin, izeba bategaz egonda dago asun artean etzanda, geldi-geldi, hegazkinak pasatu arte. Elizburu auzoan bazen babeslekua, baina hegazkinek jo-puntuan zuten.

  • Ramon Andonegi Gernikako bonbardaketa

    Ramon Andonegi Ormaetxe (1926) Mundaka

    Gernika erre zuten garaian, trena Sukarrietaraino zegoen ez Mundaka edo Bermeoraino. Bere aitak egun hartan txerrikume bi erosi behar zituenez, Ramon arratsaldeko hiruretako trenera astoz joan zen txerrikumeak jasotzera Sukarrietara. Aita Gernikan geratu zen. Txerrikumeak asto-otzaretan sartu eta etxera bueltatu zen. Portuondon zegoela, zarata entzun eta Ogoño gainetik hirunan-hirunan bederatzi aireplano zetozela ikusi zuen. Handik gutxira leherketen zaratak eta ke beltza ikus zitezkeen. Bazekien Gernikatik zetorrela eta bera arduratuta zegoen aita bertan zegoelako.

  • Ramon Andonegi Gernikako astelehenetako eria

    Ramon Andonegi Ormaetxe (1926) Mundaka

    Gernikako bonbardaketa astelehen batean izan zen. Inguruko herrietako jende asko batzen zen Gernikan astelehenetako erian. Ez du gogoan mundakarrik hil ote zen egun hartan Gernikan.

  • Maria Irusta Gerra denboran, Bilboko familia baten etxera

    Maria Irusta Mallea (1928) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

    Gerra denboran, bonbardaketa garaian, Munitibarren zegoen Maria. Gero, Bilboko familia batek beren etxera eraman zuen; eskolara joaten zen, eta etxean lana egiten zuen. Bilbon urte batzuk egin zituen. Gerraostean, ez zen Munitibarko eskolara joan.

  • Maria Irusta Gerra denboran, Arraten

    Txomin Apoita Zubizarreta (1924) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

    Gerra denborako oroitzapenak. Txomin Arraten egon zen gerra denboran. Plazentziatik Arratera joan zen gizon baten hitzak gogoratzen ditu. Erasoaldiei eta fronteari buruz hitz egiten du.

  • Maria Irusta Munitibar eta Gernikako bonbardaketak

    Txomin Apoita Zubizarreta (1924) Maria Irusta Mallea (1928) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

    Gerrako oroitzapenak. Munitibar bonbardatu eta arratsaldean, berriz, Gernika erasotu zuten. Txomin Munitibarren zegoen orduan. Maria, zortzi neba-arrebak, ama eta osaba batek etxetik ihes egin zuten bonbardaketatik babesteko. Menditik ikusten zuten Gernika gorri-gorri, sutan. Gerrako nahasmenaz, ihesaldiez, beldurraz... hitz egiten dute.

  • Maria Irusta Bonbardaketa hurrengo eguna

    Txomin Apoita Zubizarreta (1924) Maria Irusta Mallea (1928) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

    Gerrako oroitzapenak. Munitibar bonbardatu eta hurrengo egunean herria nola zegoen kontatzen dute. Txomin anaiarekin jaitsi zen herrira: herrian milizianoek utzitako tresna ugari zeuden; mantak, lapikoak, koilareak... Jendeak etxerako hartu zituen soldaduek kalean utzitako tresnak.

  • Maria Irusta Bonbardaketak Munitibarren eragindako kalteak

    Txomin Apoita Zubizarreta (1924) Maria Irusta Mallea (1928) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

    Bonbardaketen eraginez, Munitibarko eliza apurtuta geratu zen. Herrian, etxe batzuk kaltetu ziren bonben eraginez, baino inor ez zen etxe gabe gelditu. Metrailak jotako neska bati buruz hitz egiten du. Soroetara bonba asko bota zituzten Alemanek.

  • Maria Irusta Kanoi antiaereoak etxe ondoan

    Txomin Apoita Zubizarreta (1924) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

    Gerrako oroitzapenak. Txominen etxe ondoan kanoi antiaereoak ipini zituzten. Erasoak nondik nora izan ziren azaltzen du.

  • Maria Irusta Arrateko frontea eta 'Abuelo' hegazkina

    Txomin Apoita Zubizarreta (1924) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

    Gerrako kontuak. Frontea Arraten egon zen, eta San Esteban egun baten apurtu zuten. Horren ondoren etorri ziren bonbardaketak. 'Abuelo' izenez ezagutzen zen hegazkinari buruz hitz egiten.

  • Margari Ondarza Etxean bertan milizianoak

    Margari Ondarza Elorriaga (1928) Murueta

    Bonbardaketa egunean, aita Gernikara joan zen altzariren batzuen bila, baina bertan erre ziren bonbardaketan. Aita pinudi batean egon zen ezkutatuta, eta iluntzean itzuli zen etxera. Sua ikusten zen etxetik eta San Pedro Atxarreko ingurutik hegazkinak etortzen. Ohe burdinaren babesean egon ziren etxean. Herriko batzuek alde egin zuten. Kanoia zegoen etxearen goiko aldean. Milizianoen kuartela egon zen etxean bertan; erdaldunak ziren milizianoak. Ondo konpontzen ziren amarekin eta ez zuten arazorik izan.

  • 1241 Gerra garaian, Mirandan eta Sevillan

    Manuel Arrizabalaga Agirregomezkorta (1913) Mutriku

    26 urterekin gerrara joan zen boluntario. Lehenengo, Loiolan egon zen. Erizain ibili zen gerra amaitu arte. Gerra amaitutakoan, lehenengo Mirandara, eta gero Sevillara joan behar izan zuen preso. Sarjentuarekin gertatutako pasadizo bat kontatzen du.

  • 1295 Fusilamendua gogoan

    Inazio San Migel Sorazu (1927) Mutriku

    Gerra denborako kontuak. Komandantea, medikua eta hiru soldadu Elurtegi baserrian zeudela atxilotu bat eraman zuten baserrira. Apaizarekin konfesatu ostean fusilatu omen zuten presoa. Inazio umea zen, eta beldurra pasatu zuen.

  • 1295 Gerrako notiziak

    Inazio San Migel Sorazu (1927) Mutriku

    Gerra denborako kontuak. Baserrian ez zuten irratirik. Arrebak ekartzen zituen gerrako notiziak kaletik bueltan. 18 aeroplano pasatzen ikusi zituzten baserritik; hurrengo egunean jakin zuten Gernika bonbardatu zutela.

  • Karidad Mendizabal Aeroplanoak eta babeslekua

    Karidad Mendizabal (1929) Mutriku

    Gerra garaiko oroitzapenak. Aeroplano bat pasatzen zenean non babesten ziren aipatzen du. Bonba txikiak botatzen omen zituzten, "lehertzen ez zirenak". Errazionamendua, ilarak... aipatzen ditu.

  • Lorea Furundarena Frontea auzoan

    Lorea Furundarena Kalzakorta (1926) Mutriku

    Gerra denborako oroitzapenak. Frontea auzoan egon zen geldituta zazpi hilabetean. Bizkaia aldeko baserrietako jendea Lorea eta bizi ziren aldera pasarazi zituzten. Ondarroako baserri bateko ganadua eduki zuten beraien baserrian; ganadu jabeak, berriz, auzoko baserri batera joaten ziren lo egitera. Lorearen aitona eta auzoko baserri batean egon ziren.

  • Lorea Furundarena Kanoia eta frankistak etxe ondoan

    Lorea Furundarena Kalzakorta (1926) Mutriku

    Gerra denborako oroitzapenak. Lorearen etxetik oso hurrean kanoi handi bat egon zen. Baserri ondoan egon ziren soldaduak frankistak ziren; Lorearen baserriko txakurrari jatekoa ematen zioten.

  • Lorea Furundarena Soldaduak etxean lo

    Lorea Furundarena Kalzakorta (1926) Mutriku

    Gerra denborako oroitzapenak. Soldadu txapel gorriak etxean lo egiten zuten... Azkoitia Azpeitia aldekoak omen ziren, eta mandoarekin beste soldaduei jatekoa eramaten ibiltzen ziren. Olioa lagatzen zien baserrian. Soldaduak lehenengo aldiz baserrira joan zirenean etxeko ur, ogi eta txokolate guztia gastatu zuten.

  • Lorea Furundarena Gerrako itsasontziak Saturraranen

    Lorea Furundarena Kalzakorta (1926) Mutriku

    Gerra denborako oroitzapenak. Tiro hotsak baserritik entzuten zituzten. Gerrako itsasontziak Saturraranera iristen zirenean zarata handia ateratzen zuten. Baserritik itsasontzien mugimenduak ikusten zituzten. Itsasontziak Saturraran aldera iristen zirenean, soldaduek etxetik joateko esaten zien. Ama eta umeak gorde egiten ziren; aita baserrian geratzen zen.

  • Lorea Furundarena Gerrako hegazkina

    Lorea Furundarena Kalzakorta (1926) Mutriku

    Gerra denborako oroitzapenak. Anaiarekin iturrian zela gerrako hegazkin batengandik nola ezkutatu ziren kontatzen du. Bidean etzan ziren.

  • Lorea Furundarena Soldaduak

    Lorea Furundarena Kalzakorta (1926) Mutriku

    Gerra denborako oroitzapenak. Soldaduak baserriko tejabanan lo egiten zuten. Pareta bat egin zuten babesteko.

  • Lorea Furundarena Izara zuria eta soldaduak

    Lorea Furundarena Kalzakorta (1926) Mutriku

    Gerra denborako oroitzapenak. Baserrian izara zuri bat jartzen zuten. Soldaduei nolako harremana zuten azaltzen du: Lorea eta anai-arrebak haiengana joaten ziren tiroteorik ez zenean, eta jatekoa ematen zien. Soldaduak Bizkaia aldera zihoazen.

  • Lorea Furundarena Beldurrez dardaraka

    Lorea Furundarena Kalzakorta (1926) Mutriku

    Gerra denborako oroitzapenak. Tiroteoak, kanoikadak, hegazkinak, bonbardaketak... gogoratzen ditu. Baserritik itsasoa ikusten zuten; itsasontzien joan-etorriak... Etxean beldurrez dardaraka egon ziren.

  • Lorea Furundarena Kanoikadak

    Lorea Furundarena Kalzakorta (1926) Mutriku

    Gerra denborako oroitzapenak. Soroan garia botatzen aritu eta gero, etxeratu ziren Lorearen gurasoak. Lanean egon ziren lur horietan kanoikadak izan ziren. Tiro hotsak, kanoikadak... entzuten zituzten baserritik; zarata horiek entzutean, zaldiak ihes egiten omen zuen.

  • Martzelina Kalzakorta Soldaduak eta kainoiak Galdonan

    Martzelina Kalzakorta Zenarruzabeitia (1931) Mutriku

    Gerra garaiko oroitzapenak. Soldaduen tiroketak. Martzelina umea zen, eta, Galdona inguruan pasioan zebilela, gizon bat hilda aurkitu zuen... Galdonan kainoiak non zeuden aipatzen du. Soldaduak Martzelinaren etxe ondoan egon ziren, eta haiekin joaten zen rantxoa hartzera.

  • Jesus Furundarena Soldadu italiarrak Mutrikun

    Jesus Furundarena Goenaga (1924) Mutriku

    Gerra Zibila piztu zenean Jesusek 12 urte zituen. Erreketeak Mutrikun sartu zireneko oroitzapenak. Frontea Ondarroa gainean zegoen. Italiar asko hil omen zen gain hartan. Mutrikun 800 eta 1000 soldadu italiar artean egon omen ziren, frontean zeudenei erreleboa egiteko zain. Beheko Plazan, estalpean, egiten zuten lo. Frontera jatekoa Mutrikutik bidaltzen zen: Beheko Plazan brontzezko galdara handi batzuetan prestatzen zuten jatekoa. Mandoetan kargatuta bidaltzen zuten jatekoa frontera.

  • Jesus Furundarena Bonbardaketa

    Jesus Furundarena Goenaga (1924) Mutriku

    Komentuko kanpaiak jotzen zituzten bonbardaketa hasten zenean. Tunel azpi eta sotoetan gordetzen ziren. "Perratzaillianeko fabrikara" bonba bat sartu zen tximiatik, eta makina guztiak hondatu zituen. Zaldientzako ferrak egiten zituzten lantegian.

  • Jesus Furundarena Gordelekura saltoka

    Jesus Furundarena Goenaga (1924) Mutriku

    Bonbardaketak eta gordelekuak. Komentu aurreko tunelean babesten ziren. Sirena entzun orduko saltoka joaten ziren gordelekura denak. "Perratzaillianeko fabrikara" bonba bat sartu zen tximiatik.

  • Claudio Usobiaga Amuategi batailoia

    Claudio Usobiaga Albizu (1916) Mutriku

    Gerra Zibileko kontuak. 20 urte zituela, Amuategi batailoian sartu zen. Eibarren lan egiten zuen garai hartan.

  • Claudio Usobiaga Batailoiko gazteena

    Claudio Usobiaga Albizu (1916) Mutriku

    Amuategi batailoian zeuden mutrikuarrei buruz hitz egiten du. Batailoiko gazteena zen Claudio. Frontera joan ziren zer zen jakin gabe. Argazkia ikus daiteke.

  • Claudio Usobiaga Intxorta

    Claudio Usobiaga Albizu (1916) Mutriku

    Intxortako borrokari buruz hitz egiten du. Intxortatik Olaberri ondora jaitsi zen Claudio, bakar-bakarrik. Tenienteak munizio kaxa baten bila joateko agindua eman zion, eta kaxarekin bueltatu zenerako batailoiko kide guztiak ihes egindako zeuden.

  • Claudio Usobiaga Eibartik Gernikara

    Claudio Usobiaga Albizu (1916) Mutriku

    Eibarren batailoiko soldaduak sakabanatuta, bata bestearengandik galduta, gelditu ziren. Gauzak horrela, nazionalengandik ihesi, Eibartik Gernikara abiatu zen Claudio. Gernikara bidean zihola bonbardatu zuten herria. Bidean topatu zuen emakume batekin izandako elkarrizketa kontatzen du.

  • Claudio Usobiaga Gernikatik Bilbora

    Claudio Usobiaga Albizu (1916) Mutriku

    Gernikatik Bilbora joan ziren. Bilboko Burdinazko gerrikoan sabotaia egon zela dio Claudiok.

  • Ines Lezea Eibartik Mutrikura, gerratik ihesi

    Ines Lezea Txurruka (1932) Mutriku

    Inesen gurasoak mutrikuarrak ziren, baina Eibarren bizi ziren. Gerra etorri zenean, aitak Donibane Lohitzunera egin zuen ihes. Eta amak lau seme-alabak Mutrikuko Ziñua baserrian utzi zituen. Bi txikienak aitaren familiarekin Berastegira eraman zituzten. Ahizpa zaharragoa Ziñuan geratu zen, eta anaia zaharrena, berriz, Beliotegi baserrira eraman zuten. Anaia eta bera asto-otarran sartuta eraman zituzteneko oroitzapena.

  • Ines Lezea Ama, "gorrien" sukaldari

    Ines Lezea Txurruka (1932) Mutriku

    Gerra denboran, Inesen ama Eibarren geratu zen. Ama Hotel Comercioko arropak garbitu eta plantxatzen aritzen zen. Soldadu "gorrien" sukaldari lanean ere ibili zen. Bi soldadu laguntzaile jarri zizkioten. Arrate bailarako baserriak hutsik geratu zirela dio: baserritarrak ganaduekin gerratik ihesi joan ziren. Amaren oiloei jana emateko, soldaduak Arrate aldeko soroetara arto bila joan zirela kontatzen du.

  • Ines Lezea Pazko Eguneko meza, gerra denboran

    Ines Lezea Txurruka (1932) Mutriku

    Gerra denborako Eibarko kontuak. Inesen ama soldadu "gorrien" sukaldari lanetan ibili zen. Bi soldadu laguntzaile jarri zizkioten. Pazko Egunean Orbeaneko kaperan meza izan zuten. Kaperari buruzko azalpenak. Meza eman zutenak, amaren soldadu laguntzaileak; biak abadeak ziren.

  • Ines Lezea Amak Eibartik alde egin

    Ines Lezea Txurruka (1932) Mutriku

    Soldaduak Eibarren sartu zirenean, Inesen amak alde egin zuen herritik. Ermuan, Hambretik gorako baserri batean pasatu zituen pare bat egun.

  • Kandido Urreizti 9 urte zituela, gerra hasi

    Kandido Urreizti Osa (1926) Mutriku

    Kandidok bederatzi urte zituela, gerra hasi zen. Gerraren eraginez bizitza, giroa aldatu egin zela dio. Soldadu italiarren tropa bat Erdiko Kalean egon zen, maristen eskolan. Eskolako patioan eta frontoian egiten zituzten instrukzioak. Sabanika kalean bizi zen mikelete bat eta haren familia gerra denboran Zarautzera joan ziren.

  • Kandido Urreizti Soldadu italiarren instrukzioak

    Kandido Urreizti Osa (1926) Mutriku

    Gerra denborako oroitzapenak. Frontoia nolakoa zen: ez zuen estalperik. Soldadu italiarrak frontoira joaten ziren instrukzioak egitera. Soldaduen kantu zati bat abesten du.

  • Kandido Urreizti Soldaduei fusila, esku-bonbak eta balak ostu

    Kandido Urreizti Osa (1926) Mutriku

    Gerra denborako kontuak. Kalbaixora bidean kainoiak zeuden, eta Santa Kutza egiten zuten tiro. Lagun artean zebiltzala, kamioi batetik fusil bat ostu zuten. Santa Kutzen frontea zegoen. Hara joan, eta hango txaboletatik esku-bonbak eta balak osten zituzten. Balak sutara botatzean, zarata.

  • Kandido Urreizti Kainoiak Alkolean

    Kandido Urreizti Osa (1926) Mutriku

    Gerra denborako azalpenak. Alkolean kainoak egon ziren. Soldaduak eta armamentua non egoten ziren kontatzen du. Alkoleako kainoiek Bizkaia aldera botatzen zituzten tiroak.

  • Kandido Urreizti Soldaduei ogia lapurtu

    Kandido Urreizti Osa (1926) Mutriku

    Gerra denborako kontuak. Erdiko kalean soldadu italiarrak egon ziren. Jateko faltan, soldaduei ogia lapurtzen zien.

  • Kandido Urreizti Jaime I eta Baleares gerrako itsasontziak

    Kandido Urreizti Osa (1926) Mutriku

    Gerra denborako kontuak. Herriko bikaria bere etxean egon zen ezkutatuta. Kandido Saturraranera bidali zuten senide batzuen etxera. Saturraran eta Ondarroa bitartean, Jaime I eta Baleares gerrako ontziak zeuden itsasoan. Itsasontzietatik Katetxe azpira bonbak nola botatzen zituzten kontatzen du.

  • Kandido Urreizti Tropak Saturraranen sartu

    Kandido Urreizti Osa (1926) Mutriku

    Gerra denborako kontuak. Abadea beren etxea zegoen ezkutatuta, eta, orduan, Kandido Saturraranera bidali zuten senide batzuenera. Tropen etorrerari buruzko oroitzapenak: Santa Kutz gainetik gizon bat seinaleak egiten, eta Arbelaitz azpitik sartu ziren soldaduak Katetxera. Katetxe barruan, bost mutil asturiar zeuden. Bostak hil zituzten. Ganadu zain zebiltzala, soldaduen tiroak.

  • 1590 Gorriak Askarin

    Ricardo Duñabeitia Gandarias (1929) Muxika

    Okatik gora, beraien auzora igotzerakoan, Askari menditik tiroak jasotzen zituzten; gorriak zeuden bertan. Gauetan Ajuriarantz erasotzen zuten, beraien balkoitik ikusten zuten. Askaritik Oka bajatu eta Bizkargira igotzen ziren; erasoaldia gauez izaten zen. Ajuriako eliza gorpuz beteta dagoela zioten lehengoek. Egunez abioak ere ibiltzen ziren.

  • 1590 Etxeko balkoitik eraso askoren lekuko; Lemoatxako erasoak

    Ricardo Duñabeitia Gandarias (1929) Muxika

    Askariko zein Bizkargiko erasoez gain, Lemoatxako erasoak ere ikusten zituzten etxeko balkoitik. Lagun asko hil ziren bertan.

  • 1590 Trintxerak gertu, baina auzoko inor ez frontean

    Ricardo Duñabeitia Gandarias (1929) Muxika

    Beraien etxe ondoan trintxerak egin zituzten Mendataranzko aldean. Auzoko inori ez zitzaion egokitu gerrara joan behar izatea.

  • 1590 Ganadua metrailatu

    Ricardo Duñabeitia Gandarias (1929) Muxika

    Zortzi urte zituela izan zen Gernikako bonbardaketa. Lanean zegoen ganadua metrailatu zuten. Eguerdi inguruan, paper erreak eta, ekarri zituen haizeak. Arbazegin ere bonbaren bat bota zuten.

  • 1590 Esan beharrekoak neurtu egin behar

    Ricardo Duñabeitia Gandarias (1929) Muxika

    Ez du gogoan bonbardatu ondoren ikusitako Gernika. Gero ere, erreketeek gorriek erre zutela esaten zuten. Auzoko batek erreketeek erre zutela esan zuenez, soldaduen kapilauak familiari semea babesteko esan zien.

  • 1592 Gerran hildakoak

    Basilio San Anton Baraiazarra (1927) Muxika

    Gerra pasatu zenean, 10 urte zituen Basiliok. Makina bat hildako ikusi eta lurperatutakoa da; oraindik gogoan du non dauden lurperatuta. Potoko seme bat eta Errotazarreko beste bat kanpoan hil zituzten Gernika erre zuten egunean; bata ura edaten zegoela aho barrura tirokatuta hil zuten. Abioiak-eta pasatzen zirenean, kortako txahalen atzean ezkutatzen ziren atakeak irauten zuen bitartean.

  • 1592 Frontea Arronan

    Basilio San Anton Baraiazarra (1927) Muxika

    Frontea Arrona mendian egon zen; erreketeak ziren. Tiroka aritzen ziren bertatik eta mutiko bat zelan hil zuten kontatzen du. Muniketaganeko etxeari ere eraso ziotela dio; oraindik ere, agian, bertan egongo da kanoi-zuloa. Kanoikadak ez zuen inor harrapatu. Unda auzoan ere trintxerak zeuden tiroak egiteko.

  • Carmen Irusta Goikoerrotara diru bila

    Carmen Irusta Alakano (1922) Muxika

    Frontean zeuden nebei dirua bidali behar zien eta ez zuen izaten zer bidali. Goikoerrotara joaten zen bila.

  • Maximo Undabeitia Ama Birjinak lagunduta gerran

    Maximo Undabeitia Zabala (1919) Muxika

    Gerran, Ama Birjina izan zuela laguntzen dio, inoiz ez zitzaiolako ezer gertatu bala artean ibili arren. Teruelen eta beste hainbat lekutan egon zen.

  • Serafin Baraiazarra Gerra hasiera eta Gernikako erasoa

    Serafin Baraiazarra Albizu (1929) Muxika

    Gerra hasierako oroitzapenak. Ama autobusez etxera heldu zen, eta berak esan zien gerra hasi zela. Beraien etxean ere izan zituzten soldaduak. Gernikako bonbardaketako egunean harako bidean ikusi zituen hegazkinak. Bere aita Gernikan zen.

  • Serafin Baraiazarra Mauman asko hil zituzten

    Serafin Baraiazarra Albizu (1929) Muxika

    Mauman asko hil zituzten gerran, hiru aste iraun baitzuen borrokak. Horri buruzko hainbat azalpen ematen ditu zehaztasunekin. Zelaia baserriko Genaro euskaraz abesteagatik hil zuten.

  • Gregori Ajuriagojeaskoa Burdinazko gerrikoa; lehengusua ertzain

    Gregori Ajuriagojeaskoa Loroño (1913) Muxika

    Bilbo hartu ez zezaten, jende asko aritu zen burdinazko gerrikoa egiten, bere neba ere, besteak beste. Bere lehengusua ertzaina izan zen eta kartzelan sartu zuten.

  • Gregori Ajuriagojeaskoa Gerrara derrigortuta joan baino, hobe boluntario

    Gregori Ajuriagojeaskoa Loroño (1913) Muxika

    Boluntario joan ziren muxikarrak berez joan beharra zuten, baina beraien burua aurkezten zuten destino hobea lortu asmoz.

  • Gregori Ajuriagojeaskoa Bonbardaketan izekoaren etxean

    Gregori Ajuriagojeaskoa Loroño (1913) Muxika

    Gernikako bonbardaketan, izekoaren etxean egon zen. Erromeria ostean, izekoaren etxean geratzen zen biharamunean joateko etxera. Astelehen hartan, arratsaldez Gernikara joateko asmoa zuen. Bonbak entzun zituztenean, ezkutatu egin ziren. Gernikan zeuden auzoko denak onik irten ziren, Lumorako bidea hartu zuten-eta.

  • Fernando Alegria Gerran hildakoak lurperatzen

    Fernando Alegria Goiri (1923) Muxika

    Gerra sasoian, 14 urte zituen Fernandok. Etxe inguruko kanoiak non egoten ziren azaltzen du. Fikan egon zen frontea eta han ondoko etxe baten ingurura joaten ziren kanoikada guztiak. Eurak bertan egon ziren, ez ziren mugitu. Nazionalek deskuidu bat izan zuten, bonba bat botata beraien soldaduak hil baitzituzten. Bertako gizonak lan ugari egitera derrigortu zituzten. Fernandoren aitak gorpuak lurperatzeko betebeharra zuen Muxikako kanposantuan, eta bera ere aritzen zen laguntzen.

  • Fernando Alegria Anaia "Rebelión de la sal" batailoikoa

    Fernando Alegria Goiri (1923) Muxika

    Bere anaia zaharrena frontean egon zen, "Rebelión de la sal" batailoian. Boluntario joan zen Euzkadiren alde borrokatzera, behar baino lehenago. Gero Gasteizko kartzelan egon zen.

  • Jesus Barandika eta Feli Goikoetxea Frontea Bizkargi mendian

    Jesus Barandika Berrojalbiz (1921) Feli Goikoetxea Enbeita (1930) Muxika

    Bizkargi mendian frontea egon zen. Bizkargin hildakoak Muxikako kanposantuan lurperatzen zituzten ilara batean.

  • Jesus Barandika eta Feli Goikoetxea Gerrako erasoak: Feliren jaiotetxea erre zuten

    Jesus Barandika Berrojalbiz (1921) Feli Goikoetxea Enbeita (1930) Muxika

    Gerran, kanoiak egon ziren inguruan. Jesusek-eta ganaduak auzoko korta batean gorde zituzten. Felik auzoan egoten ziren tankeak ditu gogoan. Feliren etxea erre egin zuten ganadu eta guzti, eta Kurtzeroko Zubietara joan ziren izeko baten etxera. Gero, gerraostean, Ugarteko Etxebarrin soldaduak izaten zituzten eta nahi beste jateko izaten zuten.

  • Felipe Martitegi Nazionalak Kantabrian sartu zirenekoa

    Felipe Martitegi Iturrioz (1919) Muxika

    Kantabrian morroi zegoela, nazionalak sartu zirenean, Ampuero herriko zubiak apurtu zituzten bideak ebakitzeko. Aparecida herriko korta batean egon ziren. Nahiko esne izaten zuten edateko, behintzat. Ostean, kobazuloan ezkutatu ziren.

  • Felipe Martitegi Gerrara soldadu, "Cuarta división de Navarra"n

    Felipe Martitegi Iturrioz (1919) Muxika

    Kantabrian morroi egon ostean, etxera bueltatu eta gerrara joan zen. Bertako lau egon ziren beraien kintan: bi boluntario joan ziren eta beste bi, Felipe bera tartean, ez. Dibisio txarra tokatu zitzaion, "Cuarta división de Navarra". Iruñetik, Valentziako Castellón de la Planara, Ebrora, Saguntora, Aranjuezera, Madrilera eta Bilbora joan ziren, Iruñeara bueltatu aurretik.

  • Felipe Martitegi Zazpi urte eta zazpi egun soldadu

    Felipe Martitegi Iturrioz (1919) Muxika

    Cuarta División de Navarran ibili ostean gerran, eta etxera bueltatu ostean, berriro bueltatu behar izan zuten. Guztira, zazpi urte eta zazpi egun egin zituen soldadu. Gorozikatik boluntario joan ziren biak hil egin ziren; derrigortuta joan zirenek, ostera, bizirik iraun zuten: Jose Urkizak eta berak.

  • Felipe Martitegi 81eko morteroekin frontean

    Felipe Martitegi Iturrioz (1919) Muxika

    81eko morteroak erabili zituzten frontean. Horrek salbatu zituela dio.

  • Felipe Martitegi Galtzak ere usteldu ezin zapatak kenduta

    Felipe Martitegi Iturrioz (1919) Muxika

    Gerran, harri gainean ere lo egiten zutela dio. Galtzak zapatak kendu barik usteldu egiten zitzaizkien, ez baitzuten aldatzekorik; eta, sarritan, ezta denborarik ere. Ura lortzearren borrokatzen ziren, putzuetako ura ere edaten zuten. Soldaduen trajea eta bi manta zituzten lo egiteko.

  • Felipe Martitegi Ebron nazionalak larregi aurreratu ziren

    Felipe Martitegi Iturrioz (1919) Muxika

    Ebro izan zen fronteko lekurik txarrena. Nazionalak erratu egin ziren: larregi aurreratu zirela dio.

  • Felipe Martitegi Fronteko bizipenak

    Felipe Martitegi Iturrioz (1919) Muxika

    Frontean jateko hotza jaten zuten, mairuek ematen zizkieten latak. Neska-lagunari gutuna idazteko papera ere ematen zieten. Ofizialekin musean aritzen ziren.

  • Felipe Martitegi Gutunak frontetik

    Felipe Martitegi Iturrioz (1919) Muxika

    Frontean zegoela, gutunak idazten zizkion neska-lagunari. Nafar askok ez zekiten idazten ez irakurtzen, eta beraiek laguntzen zieten, askotan ez zirenak ere esanez.

  • Rufino eta Pilar Ferroletik dirua jaso zutenekoa

    Pilar Etxeandia Legina (1926) Rufino Etxebarria Petralanda (1922) Muxika

    Rufinoren anaia zaharrena gerrako Crucero Canarias itsasontzian egon zenean, denbora askoan egon ziren bere berririk jakin barik. Baina, halako batean, gutun bat heldu zen etxera: bere anaiarena zen. Gutun hura erantzun ostean, bueltan etorri zitzaien beste bat Gernikako banketxera joan zitezen esanez. Dirua bidali zien Ferroletik.

  • Jesus Urkiza Anaia gerran

    Jesus Urkiza Etxebarria (1929) Muxika

    Umetatik hasi behar izan zuten lanean bizimodua aurrera ateratzeko. Gerra hasi zenean, bere anaia nagusia soldadu joan zen. Teruelgo bataila ezagunean parte hartu zuen. Karreteroa zen eta etxera erretiratu zen zaurituta. Gainerako bi anaia ere soldadu eraman zituzten.

  • Juanita Esturo Torrelavegan, kobazulora ezkutatzera

    Juanita Esturo Orue (1924) Muxika

    Gerran, Santander aldera heldu ostean, Torrelavegara joan ziren. Bertan zeudela, hegazkinen erasoak jasan zituzten. Kobazuloan babestu zen. Bigarren bonbardaketak harrapatuz gero, hil egingo zirela dio.

  • Deunoro Sardui Umetako gerrako akorduak

    Deunoro Sardui Enbeita (1934) Muxika

    1934. urtean jaio arren, gerrako kontuak ezagutzen dituzte. Sasoi hartan Bilbon egon zen, bertara joan baitziren ihesi. Oraindik gogoan du hura. Ez zuen oso ondo ulertzen abioien etorrera eta sirenen hotsa.

  • Jon Lopategi Gernikako bonbardaketa estolda-zuloan

    Jon Lopategi Lauzirika (1934) Muxika

    Gernikako bonbardaketa gertatu zenean, estolda-zuloan ezkutatuta egon ziren, ilunpean. Gauean, Gernikako sua ikusten zuten herritik. Txikituta utzi zuten dena.

  • Mariano Ziganda Iparraldeko frontean soldadu

    Mariano Ziganda Ostitz (1910) Odieta

    Anaia hasieratik joan zen gerrara. 37ko apirilean eraman zuten bera. Bilbo hartu zutenean iritsi zen frontera, eta gero Santander, Asturias, Leon... Gerra amaitu arte.

  • Mariano Ziganda Ebrotik Gironaraino, eta handik etxera

    Mariano Ziganda Ostitz (1910) Odieta

    Ebro ibaia zeharkatu eta gero, Bartzelonarantz jo zuten. Han desfilatu, eta etxera joateko baimena emango zietela uste zutenean, Gironaraino jarraitu behar izan zuten, Roses-eraino. Kataluniako frontea amaitu zenean, etxera itzuli zen aldi baterako.

  • Mariano Ziganda Asturiasko Pajares inguruan, hotzak akabatzen

    Mariano Ziganda Ostitz (1910) Odieta

    Gerratean, Pajares mendate inguruan ziren irailean, eta sekulako hotza pasatu zuten. Ez omen zen ezta zuhaitzik ere hazten.

  • Mariano Ziganda "Los nacionales no entrarán en Bilbao hasta que el gato coma este bacalao"

    Mariano Ziganda Ostitz (1910) Odieta

    Esaera: "Guerras tengamos, pero no las veamos". Eta Bilbon aurkitu zuten pintada eta marrazkia (katua bakailaoa harrapatu ezinik): "Los nacionales no entrarán en Bilbao hasta que el gato coma este bacalao".

  • 800 San Markosen errepublikazaleak eta Garmendin erreketeak

    Maitxo Gaztañaga Etxeberria (1927) Frantxiska Iragorri Iriarte (1920) Oiartzun

    Frantxiskaren baserrian, Garmendin, erreketeak egon ziren. San Markon, errepublikanoak zeuden, eta handik botatako bonbek ezin zuten Garmendi harrapatu. Horregatik egon ziren han erreketeak. Behin Garmendiri eraso zioten hegazkinarekin, eta bertakoak majararen ondoan gorde ziren.

  • 800 Bilbo hartu zenean

    Maitxo Gaztañaga Etxeberria (1927) Frantxiska Iragorri Iriarte (1920) Oiartzun

    Fronteen gorabeherak. Bi oiartzuar hil ziren Lemoako frontean. Bere senarra izango zena eta bere anaia bi bando ezberdinetan. Bilbo hartu zutenean, zelaian ari ziren lanean Garmendikoak; kanpaiak eta koheteak entzuten zituzten. Ez ziren etxera joan, erreketeen beldur. Bilbo hartu zutenean, jende asko atxilotu zuten Oiartzunen.

  • 802 Gerra giroa

    Korneli Egimendia Aranburu (1910) Oiartzun

    Gerra aurretik, hegazkinak hasiak ziren atzera eta aurrera. San Markostik tiroka hasten zirenean, zubi azpian gordetzen ziren, hor babestuta zeudelakoan. Inork hil nahi ez. Gero gosetea; errotak itxita zeuden, baina Iurritakoek gordean ematen zieten irina.

  • 807 Gorriak eta erreketeak etxean bertan

    Inaxi Irastortza Artola (1914) Oiartzun

    Bileran ezagutu zuen gizona. Gerra etorri arte, ezin izan zuten ezkondu, gizona gerran baitzen. Inaxiren anaia aritzen zen gizonaren baserrian laguntzen. Inaxiren beste lau anaia gerran izan ziren: bi gorrietan eta bi erreketeetan. Baina ez ziren haserre izaten beren artean; ez zen ez 'inkiik' eta ez 'temaik' beren artean.

  • 809 Gerran hildako anaia

    Maitxo Bikandi Aristizabal (1916) Oiartzun

    Anaia soldadutzatik libratuta zegoen, baina gerrara joatera behartu zuten. Lehergai bat lehertu zitzaion eta bertan hil zen. Txirrindulari ona zen anaia, Touringen zegoen. Beste anaiak lau urte-edo pasatu zituen soldadu. Garai hartan, ezkonduak eta edadekoak, denak eramaten zituzten.

  • 973 Gerrara eramanak

    Arroxa Pikabea Artola (1916) Oiartzun

    Inaziok, bere anaiak, sei urte pasatu zituen gerran; azkeneko urtea, Bartzelonan. Zorriak janak itzultzen ziren etxera. Hika.

  • 973 Tiroak, bonbak, lapurretak... gerra

    Arroxa Pikabea Artola (1916) Oiartzun

    Gerraz ongi gogoratzen da. Ez zuen eguzkirik egin urte hartan. Etxetik atera orduko, tiroak non-nahitik. Tropak mezara joan ziren eta San Markostik bonbardaketa hasi zen. Santuseneko gurdi-bidetik aita eta biak zihoazela, bonba ondora iritsi zen. Langileen Batailoia errepidea egiten. Gauza beltza da gerra. Hika.

  • 1027 Gerra nola sartu zen

    Tiburtzio Aranburu Lekuona (1925) Faustino Galdos Arbide (1934) Juan Galdos Arbide (1924) Santos Mitxelena Aranguren (1931) Oiartzun

    Santosen familia Igartzatik Borrokazelaietara etorri eta agudo hasi zen gerra. Gogoan ditu kanoikadak eta bala-soinuak, "pakun-pakun", Urkabetik. Juanitok kontatu digu erreketeak sartu zirenean Okelarren behia nola hil zuten. Tiburtziok, berriz, Aldakon idia nola hil zuten.

  • 1027 Erreketeen ibilerak

    Tiburtzio Aranburu Lekuona (1925) Faustino Galdos Arbide (1934) Juan Galdos Arbide (1924) Santos Mitxelena Aranguren (1931) Oiartzun

    Erreketeek abereak bertan akabatu eta eramaten zituzten. Beste batzuetan, eramanarazi, tasatu eta txartel bat ematen omen zuten; baina oraindik ez da ezagutzen inor kobratu duenik. Gurdiak edo kamioiak zituztenak derrigortu egiten zituzten zaurituak Lesakara eramatera. Erreketeak Pikoketako zeharretik sartu ziren. Irun hartu behar zuten eta Beorlegik Galdos aita hartu zuen gidari. Gogoan dute Pikoketako fusilamendua.

  • 1027 Irungo frontea

    Tiburtzio Aranburu Lekuona (1925) Faustino Galdos Arbide (1934) Juan Galdos Arbide (1924) Santos Mitxelena Aranguren (1931) Oiartzun

    Tiburtziok gogoan du Irungo frontea zeinen gogorra izan zen. Beorlegiren agindupean, soldadu pila joan zen, eta hemengo asko erori zen han. Tiburtzioren anaia frontean hil zen; behartuta eraman zuten. Auzoko asko eraman zituzten. Hika.

  • 1027 Milaka soldadu

    Tiburtzio Aranburu Lekuona (1925) Faustino Galdos Arbide (1934) Juan Galdos Arbide (1924) Santos Mitxelena Aranguren (1931) Oiartzun

    Gurutzen soldadu asko zegoen; milatik gora. Arkalen eta Babilonian barrakoiak zeuden. Gurutzeko errepidean aritzen ziren instrukzioak egiten. Hika.

  • 1021 Gerrara eramanarazia

    Joakin Iza Artola (1911) Oiartzun

    Gerrara eramanarazi zuten. Toki batetik bestera ibiltzen zituzten; gerra nora, soldaduak ere hara. Zortea izan zuela dio: teniente baten laguntzaile jarri zuten, eta, hartara, ez zuen frontera joan behar izan. Fronterako soldaduak behar zituzten; "Haiek ere beren atzea erraparatzeko behar ziguten". Tenienteak euskaraz bazekien, baina ez zuten uzten euskaraz hitz egiten, zigortu egiten zituzten. Francoren aldekoekin joan beharra: "ze erremiyo!" Askok egiten zuen eskapo Frantziara, desertore. "Gerra zikiñ hua! Ez zen nahi ordu ahittu!" Jarri niñuten.

  • 1021 Desertoreak

    Joakin Iza Artola (1911) Oiartzun

    Gerrara ez joateagatik, Frantziara egiten zuten ihes askok, desertore. Senide gehiago ere joan ziren gerrara. Etxe bakoitzetik bi izaten ziren gehienez; hirugarrena libre izaten zen. Gerra bukatu ondoren, soldadutza, eta, ondoren, zaharrenez aurrera, etxera. "Hamakiña saltsa bai urtia haitan!"

  • 1074 Tiroak bai, galanki: pakun!

    Joxe Zabaleta Labandibar (1929) Oiartzun

    Ozentzio mendian, soldadu "normalak" eta Arraskularren erreketeak egon ziren. Amak oiloak prestatzen zituen soldaduentzat. Ezin zen kanpoan egon; azkar egiten zuten tiro. Gauean meazuloetan gordetzen ziren. "Tirua bai galanki; pakun!".

  • 1074 Babarrunak garrafoietan gordeta

    Joxe Zabaleta Labandibar (1929) Oiartzun

    Karrikako mendietatik, San Markotik tiroak nola ateratzen ziren ikusten zuten, eta Oiartzun aldean nonbait "bum!" lehertzen. Lursailen arabera entregatu behar izaten zuten baserritarrek babarruna. Beraiek garrafoietan gordetzen zituzten, baratzean lurperatuta. Erregistratzera etortzen ziren.

  • 1080 Gorrietatik ihesi eta altxatuen beldur

    Domingo Elizondo Lekuona (1926) Oiartzun

    Gerran, Loiola hartu zutenean, bere anaia han zen soldadutza egiten. Francoren aldeko soldaduek Olanditxonen (Olantxene) jarri zituzten kanoiak eta Loiola aldera botatzen hasi ziren. Anaiak ihes egitea lortu zuen Loiolatik, eta, gero, beldurra zuen berriro ere Francoren aldekoengana aurkezteko. Baina, azkenean, ez zuten zigortu. Zinpi ta zanpa. Pestak ikusiyak.

  • 1080 Gerran eroritakoak, gurdiz Lesakara

    Domingo Elizondo Lekuona (1926) Oiartzun

    Erlaitz inguruan fronte gogorra egon zen. Militarrak itzainen bila hasi ziren, zaurituak eta gorpuak Lesakara garraiatzeko. Domingo aitari bi semeak mandoekin bidaltzeko agindu zioten. Aitak erantzun zuen mandoak baietz baina semeak ez zituela bidali nahi. Eriyuk. Erittuk. Uztarriya, kurtela, kabilla, pertika.

  • 1080 Aitaren ahaleginak semeak babesteko

    Domingo Elizondo Lekuona (1926) Oiartzun

    Hemengo giyantia Goñi zen. Domingoren aitak ez zituen semeak mandoekin batera bidali militarrengana; baina ez zekien erdaraz, eta ezin zuen bere nahia eskatu. Goñik lagundu zion. Maxalengo hiru anaiak segidakoak ziren eta denei tokatu zitzaien soldadutza gerra garaian egitea. Giyantia.

  • 1080 Beren hegazkinak, eraso

    Domingo Elizondo Lekuona (1926) Oiartzun

    Domingoren anaia Loiolako kuartelean zegoen soldadutza egiten, errepublikazaleek hartu zutenean. Soldadutzan frontean ibili zen anaia: beren hegazkin batek bonbardatu zituen, deskuidatuta, eta zauritu egin zen. Beste auzoko bat ere han zen. "Eskoiak eta ezkerrak esaten zen lehen, guk ez genun enteintzen miño".

  • 1082 Gerra, Tornolan

    Frantxiska Pagadizabal Artola (1931) Oiartzun

    Sei urte zituela etorri zen gerra. Auzoko batek eman zuen abisua tropak zetozela. Erlaitzetik botatako lehergaiak Tornolara iristen ziren. "Meta tartin ta komei". "Zizpa eerra bai". "Ttintta miño bai ona". Hark. Hika.

  • 1082 Gerra eta gosea

    Frantxiska Pagadizabal Artola (1931) Oiartzun

    Gerra: Arritxurietan zeuden soldaduek tiro egiten zieten etxetik ateratzen zirenei. Izan ere, 7etatik aurrera, ezin zen kanpoan ibili; baina, hala ere, baserritarrek beren lanak egin behar izaten zituzten. Oraingo gerrak ez luke bat ere zutik utziko. Gerraren ondoren, gosea. Ilarra gordeka. "Euntalako pesta". "Nolapatte gobernatze izango zun". Gaixua. Hark. Zama-otia.

  • 1278 Kanoikadak San Jose egunean

    Jesus Urzelai Aiastui (1929) Oñati

    Gerra denboran, jendea oso beldurtuta zegoen auzoan, nahiz eta Oñatin fronterik egon ez. Jesusen etxetik Udanako tiroketa entzuten zuten, baita Arrasate aldekoa ere. Beraiek Bakuera joaten ziren gerra ikustera. San Jose egun batean, kanoikada batzuk erori ziren Antsolopetegitik ez oso urrun.

  • Maritxu Txintxurreta Anaia Santanderren harrapatu zuten

    Maritxu Txintxurreta Goenaga (1918) Oñati

    Gerra garaian, ihesean, Santandertik Asturiasera joan ziren; han hondartzan lo egin eta Avilesera joan ziren. Handik Burdeosera joatekoak zirela, anaia Juane eta Oñatiko Arralde taxista etorri ziren. Gizonok borrokan jarraitzea erabaki, eta Santanderrera itzuli ziren. Anaia Santanderren harrapatu zuten eta Zaragozara bidali zuten mekaniko gisa.

  • 1322 Gerrako kontuak

    Maria Arregi Idigoras (1922) Oñati

    Gerrako hegazkinak pasatzen zirenean, karobi zaharrean gordetzen ziren. Legazpi aldetik soldaduak ihesi etortzen ziren. Euren baserritik, Imitolatik, pasatu zirenak gogoratzen du.

  • 1322 Elgetako bonbardaketak

    Maria Arregi Idigoras (1922) Oñati

    Gerra denboran, Oñatin ez zuen tirorik entzun, baina hegazkinak Elgetarantz joaten ikusten zituzten eta hango bonbardaketak ere entzuten ziren. Oñatiko preso eta hildako batzuen kontuak.

  • 1366 Soldadu gerra garaian

    Sinforoso Madinabeitia Oñate (1918) Oñati

    "Transmisiones" sailean egon zen soldadu, morse alfabetoa ikasita. Palentziako herri batean egon zen. Sevillan ere bai. Sarjentuaren deskuidua: eskuzko bonba intxaur adarrean trabatu, eta eztanda egin zuen. Belarria mindu zitzaion, eta ebakuntza egin zioten, Valladoliden. 41eko kalenturarekin. Hilzorian egon zen. Gerra garaia zen.

  • 1366 Morse alfabetoa ikasi zuen

    Sinforoso Madinabeitia Oñate (1918) Oñati

    Teruelen soldadu asko hil ziren. Boluntarioak eskatu zituzten "Transmisiones" sailerako. Morse alfabetoa ikasi zuen. Gerra denboran, fusila erabiltzen ikasi zuen, baina ez zuen erabili. Kodeak. Somosierran egon zen. Istripua nola gertatu zen. Paretaren kontra harrapatu zuen bonbak. Nicasio Barreira nola hil zen, ura edanda.

  • 1366 Irratiak konpontzen

    Sinforoso Madinabeitia Oñate (1918) Oñati

    Hilabetez ibili zen "Transmisiones"en. Burua ona izan du. Morse kodea nolakoa zen. Sarjentuaren pare ibiltzen zen, ondo ikasi zuen. Kataluniako frontean egon zen, irratiak eta telefonoak konpontzen. Sei posizio zeuden. Mandoak telefono kablea nola hautsi zuen. Hildakoen usaina.

  • 1366 Bi urte gerran eta lau soldadu

    Sinforoso Madinabeitia Oñate (1918) Oñati

    Kordoban eta Extremaduran ere ibili zen. Bi urte egin zituen gerran, eta gero ia lau kuarteletan. Gosea pasatu zuten. Etxetik dirua bidaltzen zieten. Ogia gordetzen ibiltzen ziren.

  • Luzia Biain Erreketeak

    Luziana Biain Biain (1921) Oñati

    Auzora ez ziren sartu erreketeak, Goienetxeatik jaitsi ziren herrira. Intxorta aldean tiroketa asko egon zen, eta Oñatitik ere entzuten ziren.

  • Eusebio Lazkano 19 urterekin gerrara; Asturiasen zauritua

    Eusebio Lazkano Lizarralde (1917) Oñati

    Eskola bukatu eta baserriko lanetan. 19 urterekin gerrara. Donostiara joateko deialdia. Erdaraz ez zekien. Lizarran 18 egun egin zituen, esku-bonbak botatzen ikasten. Handik Balmasedara. Alferezak esaten ziena. Asturiasen balaz zauritu zuten: lepotik sartu, eta bizkarretik irten. Valdesillaseko ospitalera. Iruñera, gero. 1937.

  • Eusebio Lazkano Teruelgo borroka; 18 grado zero azpitik

    Eusebio Lazkano Lizarralde (1917) Oñati

    Valdecillaseko ospitalean, minak ezin egonda. Teruelgo borrokara, gero. 18 grado zero azpitik. Hankako behatzak mozten zizkieten askori, batez ere mairuei. Bera bota onak zituelako salbatu zen, larruzkoak.

  • Eusebio Lazkano Teruelen, anaiak ez zuen ezagutu

    Eusebio Lazkano Lizarralde (1917) Oñati

    Beste anaia bat ere soldadu, Gregorio; Teruelen elkartu ziren behin. Anaiak ez zuen ezagutu, itxura eskasa zuelako. Hildakoak mandoetan.

  • Felipa Urkia Gerra hasiera; anaietako bi soldadu

    Felipa Urkia Elorza (1922) Oñati

    14 urte bete aurretik bueltatu zen etxera, eta gerra hasi zen. Biharamunean, milizianoak etxean zituzten. Gasteizko lehen bonbak entzun zituzten. Bi anaia zituen gerrarako adinean; Francok biak eraman zituen. Bat Elizondon egon zen, zaldiak zaintzen, eta bestea kanoiekin, Gatzaga inguruak.

  • Felipa Urkia Nazionalak geldi, eta milizianoak gogortu; Intxorta sutan

    Felipa Urkia Elorza (1922) Oñati

    Milizianoak Ugaztegin. Aretxabaleta hartu ostean, frontea non geratu zen. Nazionalak geldi egon ziren, eta bitartean milizianoak gogortu egin ziren; kosta egin zitzaien garaitzea. Osaba batek esaten zuena. Intxorta sutan utzi zuten.

  • Felipa Urkia Hegazkina nola erori zen

    Felipa Urkia Elorza (1922) Oñati

    Gurutzebarrin zeuden, soldaduek aurrera nola egiten zuten ikusten. Hegazkinak Gasteizen kargatu eta bueltan joaten ziren. Hegazkin bat lurrera erori zen, Gatzaga aldean. Batzuk ikustera joan ziren, eta bere anaiarekin egin zuten topo han.

  • Felipa Urkia Gerran hildakoak eta zaurituak, Araotzen eta Uribarrin

    Felipa Urkia Elorza (1922) Oñati

    Bi anaiak eraman zituzten soldadu. Batek zortea izan zuen, baina besteak ez: tifusa ere harrapatu zuen. Ez du ulertzen Errepublikako gobernuak zergatik ez zuen soldadurik hartu; gero Francok bai, kinta mordoa. Araotzen boluntario gutxi, eta bakarra hil zen gerran. Zaurituak. Uribarrin, berriz, pila bat hil ziren; batzuk aipatzen ditu.

  • Felipa Urkia Frontea Murun

    Felipa Urkia Elorza (1922) Oñati

    Murun geratu zen frontea, Aretxabaletan. Ahizpak tiroak entzun zituen han. Oñati hartu egin zuten.

  • Jesus Zufiria Iarza Militarrak etxe inguruetan

    Jesus Zufiria Iarza (1929) Oñati

    Gerra denboran, gogoan du militarrak etxe inguruan egoten zirela, sasi artean arrastaka. Guardia Zibilak auzoko elizako kanpaiari tiroka ere ikusi zituen.

  • Eustaki Bergara Guridi Soldaduak baserrian; hegazkina erori zen Aretxabaletan

    Eustaki Bergara Guridi (1917) Oñati

    Gerra garaian, militarrak Araotzen. Etxean izan zituzten soldaduak; bat Iruñekoa zen. Frontea geldi egon zenekoa. Beste etxe batzuetan ere bazeuden. Araotzen tirorik ez, baina hegazkinak bai. Elizan bezperetan zeudela entzun zutena: hegazkina erori zen Aretxabaletan.

  • Gregorio Arejolaleiba Ojanguren Nazionalak Oñatin sartu zirenean

    Gregorio Arejolaleibar Ojanguren (1926) Oñati

    Nazionalak Udanatik behera, auzoko Bakue mendi tontorretik behera, Oñatin sartu zireneko tiroketa entzun zuen Gregoriok. Gorriek Kanpazartik (Arrasaten) botatako kanoikada batzuk jausi omen ziren Oñatiko lurretan, herrira iritsi gabe.

  • Gregorio Arejolaleiba Ojanguren Gregorioren baserria Oñati eta Aretxabaletako lursailetan

    Gregorio Arejolaleibar Ojanguren (1926) Oñati

    Lehertu gabeko granadak ikusi zituen mendian. Zubillagan ez, baina Bedoñan (orduan Aretxabaletako auzoa, gaur Arrasatekoa) militarrak sartu ziren. Gregorioren baserriko terreno gehienak Aretxabaletan daude.

  • Felipe Aiastui Galdos Gerrako kontuak; Madalenako zubia bota zutenekoa

    Felipe Aiastui Galdos (1925) Oñati

    Gerrako oroitzapenak. Hasi zenean, Olabarrin zegoen belarra ebakitzen; zarata entzun zuten. Madalenako zubia bota zuten. Egurrezkoa egin zuten. Milizianoak Torrera joan ziren Lizargaratetik behera. Anaia soldadu zegoen Donostian, sukaldari. Eltzikortako anaietako bat gerran hil zen, Teruelen uste du: Juane Erostegi.

  • Markos Madinabeitia Patrizioren fabrikan egiten zituzten bonbak

    Markox Madinabeitia Yarza (1924) Oñati

    Patrizio Etxeberriaren lantokian gerrarako bonbak eta antzerakoak fabrikatzen zituzten.

  • Markos Madinabeitia Ihesi joandakoak tiroz bota

    Markox Madinabeitia Yarza (1924) Oñati

    Fusilamenturik ez zen egon Legazpin baina Udana gainean ihes egindako legazpiar batzuk tirokatu zituztela kontatzen du. Kamino izkinan botata lagatzen omen zituzten gorpuak.

  • Bittori Igartua Igartua Udanan fusilatuak; Txomin lagunari gertatua

    Bittori Igartua Igartua (1919) Oñati

    Legazpin egon zen gerra garaian. Udanako borrokak. Uribarriko mutilak fusilatu ere egin zituzten: Urtzelaikoa eta Otadui-Etxebarrikoa. Aireplanorik ez du gogoan, ezta baserrietan militarrik egon zenik ere. Makatzaga-Etxebarriko mutilaren (Txomin) kontuak aipatzen ditu, lehen baino zehaztasun gehiagorekin, ihesi joan eta gero nola hil zen. Lagun berezia zen.

  • Ikerne eta Eulogio Hogei urterekin gudari

    Ikerne Artetxe (1932) Ondarroa

    Hogei urteko neba borondatez joan zen gudari Itxasalde batailoira. Zazpi neba-arreba gurasorik gabe egon ziren gerra garaian.

  • Ikerne eta Eulogio Bodegetan ezkutatzen ziren

    Ikerne Artetxe (1932) Ondarroa

    Bodegetan ezkutatzen ziren bonbardaketa mehatxua zegoenean.

  • Ikerne eta Eulogio Hilotza ardo kupelean

    Ikerne Artetxe (1932) Ondarroa

    Periko neba okin aritu zen Itxasalde batailoian. Osaba ere gudari, hantxe zauritu zuten. Beste pasadizo bat kontatzen zuen nebak: batailoikoek kupel handi bateko ardoa bukatu zutenean ikusi zuten hilotz bat zegoela barruan.

  • Rosario Urrusolo Bonbak portura

    Rosario Urrosolo () Ondarroa

    Mutil batzuek goitibeherarekin egurra eramaten zioten amari sua piztu zezan arkupean. Behin hegazkinek bonbak bota zituzten portuan; haietako bat lurrean sartu zen eta ez zen lehertu, eta beste batek beraien barkua lehertu zuen. Arotzaren laguntzaz konpondu zuten.

  • Rosario Urrusolo Mendexatik bonbak kainoiarekin

    Rosario Urrosolo () Ondarroa

    Etxean bazeukaten jatekoa eta amak beharra zuenari eman egiten zion. Mendexatik kainoiarekin bonbak botatzen zituzten eta ezbeharrak gertatzen ziren.

  • Domeka Markuerkiaga Gerra garaian Bilbon antxoak saltzen

    Domeka Markuerkiaga () Ondarroa

    Bilbora joan zirenean, antxoak eraman zituzten eta antxoa plater bat pezeta baten trukean saltzen zuten. Oso gaztea zen orduan. Bertan zeudela, 3 sirena jo zituzten jendea kaleetatik erretiratzeko. Asko kosta zitzaion etxera heltzea.

  • Bonbak Ondarroan

    Arrantza Ondarroan 3 () Ondarroa

    Gorriek Ondarroara bonbak botatzen zituztela oroitzen dute. Aita gerrara joan zen ama haurdun zela. Umea jaio eta urte bat eta erdi zuela itzuli zen aita etxera. Ama berriro arraina saltzen hasi zen.

  • Juanito Arantzamendi Seminariotik Arana Goiri batailoira

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Gerran, Seminarioa utzi zuen frontera joateko. Gernikako bonbardaketak ere bertan harrapatu zuen. Arana Goiri batailoira joan zen boluntario.

  • Juanito Arantzamendi Morse ikasten Zornotzako komentuan

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Arana Goiri batailoia Bilbon sortu zen. Zornotzako Larreako komentuan ikasi zuten ikasi beharrekoa, morse.

  • Juanito Arantzamendi Gernikako bonbardaketan

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Zornotzako Larrea komentuan morse ikasi ostean, Arana Goiri batailoira bideratu zuten. Lekeitiotik Bilbora zihoazela harrapatu zuen Gernikako bonbardaketak. Ez zuten jakin babeslekurik zegoenik ere.

  • Juanito Arantzamendi Frontean pikatxoia eta pistola

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Pikatxoia eta pistola frontean zeuden guztiek eramaten zuten. Beraiek ez zuten pistolarik eraman "enlaces y transmisiones"en egon zelako. Batailoian arropa onak zituzten. Fusilak pisu asko zuen, aldean eramateko.

  • Juanito Arantzamendi Fronteko gosea, nekea, usaina eta jornala

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Frontean gutxi jaten zuten, eta asko argaldu zen. Edonon egiten zuten lo, ahal zen lekuan. Fronteko gogorrena usaina zen: hildakoena, su hartutako gauzena... 3 erreal inguru kobratzen zituzten eguneko Arana Goiri batailoian.

  • Juanito Arantzamendi Bizkaiko hainbat frontetan ibili zen

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Arana Goiri batailoian zein frontetan egon zen azaltzen du: Lekeition, Urkiolan, Zollon, Sopuertan... Batailoiko konpainia bakoitzean 150 lagun inguru zeuden. Bilbon, kamioi batzuetan, intendentzian, banatzen zieten jatekoa, gero beraiei mendira eramateko. Arana Goiri batailoian ondarroar gutxi zeuden, gehienak Enkarterrietakoak ziren.

  • Juanito Arantzamendi Langile-batailoietako bizipenak

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Ondarroar asko Itsasalde batailoian egon ziren. Langile-batailoian zeudela, Espainiako leku askotan egon ziren. Bertako egun normal bat zelakoa zen azaltzen du. Meza ere izaten zuten frontean.

  • Juanito Arantzamendi Trintxerak zelan egin

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Trintxerak zelan egiten ziren azaltzen du. Pikatxoia eta pala erabiltzen zituzten.

  • Juanito Arantzamendi Hildakoak lurperatu eta gutunak etxera

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Hildako jendea beraiek egindako zuloan lurperatzen zuten. Ofizialak arduratzen ziren senitartekoak abisatzeaz. Frontean zegoela, etxekoekin karta bidez komunikatzen zen. Guztira, 5 urte eta 2 hilabete egin zituen. Langile-batailoietan ez zuten jornalik izan.

  • Juanito Arantzamendi Heriotza-zigorra ihes egiten saiatzen zirenei

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Beraien batailoian gutxiri ezarri zieten heriotza-zigorra. Ihes egiten saiatzen zirenei ezartzen zioten zigor hori. Ihes egiten ahalegintzea erraza ei zen, baina helburua lortzea ez hainbeste.

  • Miren Lore Ibazeta Gerrako babeslekua

    Miren Lore Ibazeta Solabarrieta (1936) Nekane Ibazeta Solabarrieta (1925) Ondarroa