Borroka

  • 1590 Etxeko balkoitik eraso askoren lekuko; Lemoatxako erasoak

    Ricardo Duñabeitia Gandarias (1929) Muxika

    Askariko zein Bizkargiko erasoez gain, Lemoatxako erasoak ere ikusten zituzten etxeko balkoitik. Lagun asko hil ziren bertan.

  • 1590 Trintxerak gertu, baina auzoko inor ez frontean

    Ricardo Duñabeitia Gandarias (1929) Muxika

    Beraien etxe ondoan trintxerak egin zituzten Mendataranzko aldean. Auzoko inori ez zitzaion egokitu gerrara joan behar izatea.

  • 1592 Gerran hildakoak

    Basilio San Anton Baraiazarra (1927) Muxika

    Gerra pasatu zenean, 10 urte zituen Basiliok. Makina bat hildako ikusi eta lurperatutakoa da; oraindik gogoan du non dauden lurperatuta. Potoko seme bat eta Errotazarreko beste bat kanpoan hil zituzten Gernika erre zuten egunean; bata ura edaten zegoela aho barrura tirokatuta hil zuten. Abioiak-eta pasatzen zirenean, kortako txahalen atzean ezkutatzen ziren atakeak irauten zuen bitartean.

  • 1592 Frontea Arronan

    Basilio San Anton Baraiazarra (1927) Muxika

    Frontea Arrona mendian egon zen; erreketeak ziren. Tiroka aritzen ziren bertatik eta mutiko bat zelan hil zuten kontatzen du. Muniketaganeko etxeari ere eraso ziotela dio; oraindik ere, agian, bertan egongo da kanoi-zuloa. Kanoikadak ez zuen inor harrapatu. Unda auzoan ere trintxerak zeuden tiroak egiteko.

  • Maximo Undabeitia Ama Birjinak lagunduta gerran

    Maximo Undabeitia Zabala (1919) Muxika

    Gerran, Ama Birjina izan zuela laguntzen dio, inoiz ez zitzaiolako ezer gertatu bala artean ibili arren. Teruelen eta beste hainbat lekutan egon zen.

  • Katalin Atxurra eta Teresa Erkiaga Lekeition suntsitutako eraikinak

    Teresa Erkiaga Korta (1927) Lekeitio

    Gerran hainbat eraikin erre zituzten: Ganboaneko jauregia eta Zita enperatrizen hostala, besteak beste. Gorriek erre zituztela esan arren, gezurra ei zen, Francoren lagunek erre zituztela dio Teresak. Mairuek mojak ere bortxatu zituzten.

  • 1590 Ganadua metrailatu

    Ricardo Duñabeitia Gandarias (1929) Muxika

    Zortzi urte zituela izan zen Gernikako bonbardaketa. Lanean zegoen ganadua metrailatu zuten. Eguerdi inguruan, paper erreak eta, ekarri zituen haizeak. Arbazegin ere bonbaren bat bota zuten.

  • 1590 Esan beharrekoak neurtu egin behar

    Ricardo Duñabeitia Gandarias (1929) Muxika

    Ez du gogoan bonbardatu ondoren ikusitako Gernika. Gero ere, erreketeek gorriek erre zutela esaten zuten. Auzoko batek erreketeek erre zutela esan zuenez, soldaduen kapilauak familiari semea babesteko esan zien.

  • Pakita Artola Egiburu Senarrak Teruelgo frontea ez zuen sekula ahaztu

    Pakita Artola Egiburu (1923) Alegia

    Pakitaren senarrak gerra garaian pasatakoak gogora ekartzen ditu. Teruelgo frontean bizitakoak bereziki markatu omen zuen, eta beti gogoan izaten zuela dio.

  • Pakita Artola Egiburu Gerra lehenengo egunak Alegian

    Pakita Artola Egiburu (1923) Alegia

    Gerra garaian izan ziren arpilatzeak (sakeoak) eta hilketak. Nazionalak sartu zirenean, bandoa jo zuten zera esanez, 48 ordutan itzultzen ez zirenen etxeak konfiskatu egingo zituztela. Alegian, bonbak bota zituzten gerra hasieran.

  • Gerra garaian Santanderreraino ihesean

    Miren Zubikarai Larreategi (1933) Ondarroa

    Bi lehengusu Bilbon Itsasalde batailoira joan ziren boluntario. Aita eta aitita ere boluntario joan ziren Markinara, intendentzian jendea behar zutela eta. Jatekoaz arduratzen ziren. Intendentzia lehenbizi Mungiara eta gero Gernikara mugitu zuten. Eurak ere Gernikara joan ziren, Lekeitio berehala hartuko zutela jakin zutenean. Handik Bilbora alde egin zuten. Amari umeak barkuan atzerrira bidaltzea proposatu zioten, baina ez zuen nahi izan. Ospitalean zegoen aitita jaso, umeak hartu eta ihesean Santanderreraino joan ziren. Han Euzko Jaurlaritzak ipinitako barkuetan Frantziara eraman zituzten. Han ez zituztela nahi eta trenean Bartzelonara bidali zituzten.

  • Salvador Marzana Amuategi batailoiaren izena Salvadorren aititaren omenez

    Salvador Marzana Amuategui (1918) Eibar

    Nahiz eta gerra garaian Sozialistek elizaren aurkako ekintzak burutzen zituztela ezaguna zen, hemen kontrako fenomenoa ematen zela kontatzen du Salvadorrek. "Juventudes Unificadas" batailoiko kide zen Salvador. Sozialistak eta Komunistak batzen zituen. Batailoi hari "Amuategi" izena Salvadorren aitonarengandik (Akilino Amuategi) zetorkion. Musikari eta politiko aparta, mitinak euskaraz egiteagatik izan zen ezaguna.

  • Salvador Marzana Munizio desberdinari buruzko azalpenak

    Salvador Marzana Amuategui (1918) Eibar

    Munizio desberdinari buruzko azalpenak: "trazadoras", "rompedoras"... Goizeko lauretan jaikitzen ziren hegazkinek eraman behar zituzten munizioak prestatzeko.

  • Salvador Marzana "Comité de No Intervención" zelakoaren traizioa

    Salvador Marzana Amuategui (1918) Eibar

    Gerra zibilaren ia amaierara bitartean irabazle irtengo zirenaren ustea zuten. Hala ere, Frantziako gobernuak Francoren alde agertu etaTxekiarrek eta Errusiarrek alde egin zutenean, babesik gabe geratu zirela kontatzen du. Francok aldiz, Italiar, Alemaniar etab. en babesarekin jarraitu zuen aurrera. "Comité de No intervención" zelakoaren traizioaren erruz galdu zutela dio Salvadorrek. 500 hegazkin zituzten Frantziako mugan erasorako prest baina, pilotu eta mekanikoak konzentrazio-esparruan preso hartu zituztela kontatzen du haiek erabilgaitz utziz.

  • Jesus Astola Nafarrete Bonbak etxafuegoak zirelakoan

    Jesus Astola Nafarrete (1933) Maria Pilar Astola Nafarrete (1939) Legutio

    Bonbardaketa batean beraien senitarteko batek bonbak etxafuegoak zirela pentsatu zuen. Ignorantzia handia zegoela diote.

  • Antonio Guridi Zegamatik gerraren nondik norakoak ikusten

    Antonio Guridi Aierbe (1921) Zegama

    Gerra ezagutu zuen. Zegaman tiro-saioak egon ziren. Falangistak etortzen ziren, haien janzkera deskribatzen du. Falangistek baserritik ebakuatu egin zituzten, ganadu eta guzti. Bizkaia aldean gerra gogorra izan zen; beraiek menditik ikusten zuten, eta beldurgarria izaten zen. Lasarteko hipodromoan abiazio-zelaia zegoen. Zegaman trintxerak bazeuden eta nolakoak ziren azaltzen du.

  • Antonio Guridi Errepublikako giroa eta gerra hasiera

    Antonio Guridi Aierbe (1921) Zegama

    Eskolara zihoanean, errepublika etorri zen. Garai hartan, debekatu egin zieten apaizei eskolara dotrina ematera joatea. Eskuinekoak armatu egin ziren eta Nafarroan altxamendua izan zen. Borrokak non izan ziren azaltzen du.

  • Antonio Guridi Gerran jende asko hil, baina bera soldadu joatetik libratu

    Antonio Guridi Aierbe (1921) Zegama

    Zegamako mutil gazte ugari hil ziren gerran, eta inguruetan beste hainbat fusilatu zituzten. Antonioren aurreko kinta eraman zuten gerrara, baina bera libratu egin zen, Bartzelona eta Madril Francoren esku geratu baitziren.

  • Juana Garmendia Elosegi Gerra garaian, beldurra pasa zuten

    Juanita Garmendia Elosegi (1921) Orendain

    Gerra hasi zenean, Juanita Berrobin zegoen lanean. Tiro-hotsak gogoan ditu eta beldurra pasatzen zuten. Bidean geldiarazi zituzten zer zeramaten ikusteko. Ezkerra eta eskuinaren arteko borrokak gogoratzen ditu. Soldaduak janari eske etortzen zitzaizkien. Oiloak eta untxiak ere harrapatzen zituzten. Soldadu gehienak "belarri-motxak" zirela dio.

  • Luzia Imaz Mugika Borrokatik babesten eta zaurituak garraiatzen

    Luzia Imaz Mujika (1913) Segura

    Gerra garaia gogoan du Luziak. Beraien ostatuan gelditu ziren soldaduak; eta, bolada batean, kuartela izan zen beraien ostatua. Menditik botatzen zituzten tiroak beraien ostaturaino iristen ziren. Tiroetatik nola babesten ziren eta hildakoak nola garraiatzen zituzten azaltzen du. Seguran 22 mutil hil zituzten.