Borroka

• Urkaregitik botatako kanoikadak gogoan ditu

  Txomin Ibarluzea Garro (1929) Etxebarria

  Gerra garaia gogoan du, artean umea izan arren. Etxebarri frontearen erdian zegoen eta jendeak alde egin zuen ahal zuen lekura. Errefuxiatuentzat artoa iritsi zen Markinara eta bere aitak astoarekin Etxebarrira eraman zuen. Bueltan zetozela, Urkaregitik kanoikadak hasi ziren eta eliza azpiko gordelekuan sartu ziren, astoa utzita.

• Pistoirik gabeko kanoikadak Urkaregitik Karmengo elizara

  Txomin Ibarluzea Garro (1929) Etxebarria

  Karmengo elizara bota zituzten kanoikadak ez ziren behar bezala lehertu, antza denez, granadak preparatzen zituenak beste aldekoei lagundu nahi zien eta. Etxeberritik behera baserri-etxe eder bat erre zen kanoikada batekin.

• Saibitik kanoikada etxe ondora

  Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

  Gerra sasoia oso gogorra izan zen. Saibiko borrokak etxetik ikusten zituzten eta baten etxe ondoan kanoikada jausi zitzaien. Oraindik daude etxean metraila zuloak.

• Etxetik irten behar izan zuten gerra sasoian

  Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

  Gerra sasoian, ama arropei xaboia kentzen joan zen errekara. Saibitik ikusi egin zuten eta kanoikada bota zuten euren etxe ingurura. Orduen ebatzi zuten etxetik alde egin behar zutela.

• Saibiko borrokatik ihesi zihoazelan neba zauritu zuten

  Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

  Arineketan egin zuten alde etxetik, Saibiko borrokatik babesteko. Bidean zihoazela, tiroa jaurti zieten eta hankan sartu zitzaion metraila nebari. Gero, milizianoek euren botikinera eraman zuten neba.

• Aita kamineroa

  Agustin Guenaga Zelaia (1931) Jesusa Urkidi Arejitabelaustegi (1935) Etxebarria

  Agustinen eta Maribelen aita kamineroa zen. Gerra denboran batetik bestera zebilela tiroak gertu sentitu zien aitak. Postaria hil omen zen tiroak jota.

• Kanpai hotsa, babesera joateko abisua

  Mari Karmen Gerrikabeitia Garramiola (1929) Etxebarria

  Gerra denborako kontuak. Hegazkinen eta bonben abisua emateko kanpaiak entzutenean, Xemeingo kanpandorrera joaten ziren denak babes hartzera. Bonbak jausitako hainbat toki aipatzen ditu.

• Gerra garaiko kontuak

  Andres Agiriano Zubia (1906) Maria Goiz Urgumez (1909) Eskoriatza

  Gerra garaian, gauez guardia egin behar, eta orduko pasadizoa.

• Soldadu eraman zuteneko kontua

  Andres Agiriano Zubia (1906) Maria Goiz Urgumez (1909) Eskoriatza

  Militarrek harrapatu eta soldadu eraman zuten. Zorriak. Mojekin gertatutakoa Durangon.

• Gerra hasiera Herrera inguruan

  Patxi Mendizabal Yarzabal (1927) Donostia

  Espainiako Gerra Zibilean, nafarrak Oiartzun aldetik, Altzibartik, hasi ziren tiroka. Hiru hilabetean bertan egon zen frontea. Herrerako jende askok alde gin zuen beraien jatorritako tokietara, batez ere Goierri aldera.

• Gerra hasitakoan, etxe batetik bestera bonbatatik ihesi

  Luzio Oruesagasti Txurruka (1931) Mateo Oruesagasti Txurruka (1929) Soraluze

  Gerra hasi zenean, frontea etxetik oso gertu zegoen eta alde egi behar izan zuten kaleko etxe batera. Han bonbak erortzen zirenez, beste etxe batera mugitu ziren. Azkenean, Gernika bonbardatu zuten egunean, Elosura joan ziren izeba baten etxera. Gerra bukatutakoan itzuli ziren beren etxera. Elosun ez zen gerra nabaritzen. Umeak zirenez, ez ziren konturatzen gerra zer zen.

• Gerra (IV): armak

  Juan Larrañaga Alberdi (1921) Zestoa

  Bonbarik ez zuen ikusi. Gerrak gutxi iraun zuen Zestoan. Plazatik etxera eskopeta ekarri zuen. 15-16 urte zituen.

• Tiroak bai, galanki: pakun!

  Joxe Zabaleta Labandibar (1929) Oiartzun

  Ozentzio mendian, soldadu "normalak" eta Arraskularren erreketeak egon ziren. Amak oiloak prestatzen zituen soldaduentzat. Ezin zen kanpoan egon; azkar egiten zuten tiro. Gauean meazuloetan gordetzen ziren. "Tirua bai galanki; pakun!".

• Babarrunak garrafoietan gordeta

  Joxe Zabaleta Labandibar (1929) Oiartzun

  Karrikako mendietatik, San Markotik tiroak nola ateratzen ziren ikusten zuten, eta Oiartzun aldean nonbait "bum!" lehertzen. Lursailen arabera entregatu behar izaten zuten baserritarrek babarruna. Beraiek garrafoietan gordetzen zituzten, baratzean lurperatuta. Erregistratzera etortzen ziren.

• Gorrietatik ihesi eta altxatuen beldur

  Domingo Elizondo Lekuona (1926) Oiartzun

  Gerran, Loiola hartu zutenean, bere anaia han zen soldadutza egiten. Francoren aldeko soldaduek Olanditxonen (Olantxene) jarri zituzten kanoiak eta Loiola aldera botatzen hasi ziren. Anaiak ihes egitea lortu zuen Loiolatik, eta, gero, beldurra zuen berriro ere Francoren aldekoengana aurkezteko. Baina, azkenean, ez zuten zigortu. Zinpi ta zanpa. Pestak ikusiyak.

• Aitaren ahaleginak semeak babesteko

  Domingo Elizondo Lekuona (1926) Oiartzun

  Hemengo giyantia Goñi zen. Domingoren aitak ez zituen semeak mandoekin batera bidali militarrengana; baina ez zekien erdaraz, eta ezin zuen bere nahia eskatu. Goñik lagundu zion. Maxalengo hiru anaiak segidakoak ziren eta denei tokatu zitzaien soldadutza gerra garaian egitea. Giyantia.

• Beren hegazkinak, eraso

  Domingo Elizondo Lekuona (1926) Oiartzun

  Domingoren anaia Loiolako kuartelean zegoen soldadutza egiten, errepublikazaleek hartu zutenean. Soldadutzan frontean ibili zen anaia: beren hegazkin batek bonbardatu zituen, deskuidatuta, eta zauritu egin zen. Beste auzoko bat ere han zen. "Eskoiak eta ezkerrak esaten zen lehen, guk ez genun enteintzen miño".

• Gerra, Tornolan

  Frantxiska Pagadizabal Artola (1931) Oiartzun

  Sei urte zituela etorri zen gerra. Auzoko batek eman zuen abisua tropak zetozela. Erlaitzetik botatako lehergaiak Tornolara iristen ziren. "Meta tartin ta komei". "Zizpa eerra bai". "Ttintta miño bai ona". Hark. Hika.

• Gerra eta gosea

  Frantxiska Pagadizabal Artola (1931) Oiartzun

  Gerra: Arritxurietan zeuden soldaduek tiro egiten zieten etxetik ateratzen zirenei. Izan ere, 7etatik aurrera, ezin zen kanpoan ibili; baina, hala ere, baserritarrek beren lanak egin behar izaten zituzten. Oraingo gerrak ez luke bat ere zutik utziko. Gerraren ondoren, gosea. Ilarra gordeka. "Euntalako pesta". "Nolapatte gobernatze izango zun". Gaixua. Hark. Zama-otia.

• Trintxerak egiten kandelen argipean

  Sabin Gabiola Plaza (1918) Amoroto

  Kandelak erabiltzen zituzten trintxerak egiterakoan argia izateko. Aitzurra eta pikatxoiarekin ibiltzen ziren. Galdakaon denboraldia egin zuten. Eskolak zein babeslekua bonbardatu zituzten. Bonbak botatzen zituztenean, ahoan zerbait izatea komeni izaten zen.