Borroka

• Bonben eta moroen beldur

  Juanita Ugarte Bilbao (1924) Getxo

  Hamahiru urte zituen gerra hasitakoan. Hegazkinak zetozenean, etzan egiten ziren alkatxofen azpian. Moroak zetozela esaten zieten eta asko beldurtzen ziren.

• Umeen begietatik, bonbardaketa ikuskizun

  Juliana Jauregi Arietaleanizbeaskoa () Elorrio

  Iguria auzoan bizi da. Gerra garaian frontearen erdian egon ziren. Hegazkinak ikusitakoan, zuloan ezkutatzen ziren. Janaria izaten zen ardura nagusia. Gaztea zenez, ikuskizuna izaten zen haientzat bonbardaketa.

• Gernikako bonbardaketaren eguna

  Eufemia Filibi Valencia (1925) Karmen Filibi Valencia (1928) Busturia

  Gernika deseginda geratu zen bonbardaketa eta gero. Beren ahizpa bat bertan Gernikan egon zen egun hartan. Goizez hegazkin bat ibili zela diote, herria ikusten, eta arratsaldez bonbardatu zutela Gernika. Asturiasko errefuxiatuak egon ziren Arrotegiren jauregian. Anekdota bat kontatzen du Karmenek. Ikusi egin zuten hegazkinak zelan pasatzen ziren.

• Bonbardaketa merkatu egunean

  Eufemia Filibi Valencia (1925) Karmen Filibi Valencia (1928) Busturia

  Merkatua pasealekuan egiten zen. Bonbardaketaren zehaztasunak kontatzen dituzte.

• Soldaduek lur azpian bideak egiten zituzten

  Zipriano Irigoien Dualde (1922) Baztan

  Erratzu ingurua "nido"z beteta dagoela dio. Soldaduek bideak egiten zituzten lur azpian "nido" batetik bestera. Lur gainean metro bat zementua jarri eta haren gainean hormekin egindako gela horiek, leiho eta guzti. Bista onena zegoen aldera egiten zituzten, handik bideak zelatatzeko.

• Mehatxupean "borondatez" soldadu

  Zipriano Irigoien Dualde (1922) Baztan

  Soldadu erreketeak eta falangistak muga inguruan egoten ziren abereentzat egindako txaboletan, muga zaintzen. Batzuetan euren artean liskarrak izaten zituzten. Bere anaiak beharturik joan ziren soldadu. Herrian baziren "borondatez" joandakoak ere, baina mehatxupean. Erratzuko apaiza erreketea zen eta hark ere talde bat eraman zuen. Herritar batzuk hil ere egin zituzten gerratean.

• Senarra umezurtz, sastre ofizioa ikasitakoa

  Maria Luisa De Dios Telleria () Bermeo

  Senarra umezurtz geratu zen, bederatzi anai-arrebarekin batera. Erruki-etxean ikasi zuen ofizioa. Egurrola sastrearekin egon zen ofizial. Senarra gerrara joan zen errepublikarren bandoan baina frankistek harrapatu zuten eta soldadu izatera derrigortu.

• Lehengo eta oraingo gazteen bizimodua

  Simon Sesma Erezuma (1917) Lekeitio

  Gaurko gazteei buruzko iritzia ematen du. Bere gazte garairik onena gerran pasatu zuela dio. Preso eta soldadu ibili zenekoa kontatzen du. Handik etorri eta itsasoan eta eskolan ibili zen.

• San Andres batailoian boluntario

  Martin Ramon Olarra Berriatua (1904) Barrika

  San Andres batailoian aritu zen boluntario, zulatzaile. Cerdigon (Castro Urdialesen, Kantabrian) trintxerak egiten aritu zen gauez. Ondoren, Limpiasen (Kantabrian) italiarrekin topo egin zuten. Preso gehienak Laredora eraman zituzten baina bera Castrora. Ikastetxe batean sartu zituzten preso.

• Gerrako hegazkinak pasatzen zirenean

  Placida Azpitarte Egia (1915) Berriz

  Gerra garaian, iloba bat zeukaten etxean laguntzen. Hegazkinak pasatzen zirenean, beldurtu egiten ziren. Belar-metaren azpian zeukaten zulo batean sartzen ziren, babesleku modura. Pasarte barregarriak kontatzen ditu.

• Tuneleko babeslekua eta frankisten sarrera

  Placida Azpitarte Egia (1915) Berriz

  Frontea gerturatu zenean, Tia Katalinarekin tunelera, babeslekura, joan zen Placidaren ahizpa bere urtebetetze egunean. Frankistak zelan sartu ziren ikusi zuten. Biharamunean, hiru errekete agertu ziren Zaldibarrera eta hurrengo egunetan ogi zuria ematen zieten.

• Milizianoen kanpamendua

  Claudio Lejarreta (1925) Berriz

  Intxortan eta Arraten frontea zegoela, Berrizen kanpamendua zeukaten milizianoek. Anaiak eta biak estutasuna pasatu zutenekoa kontatzen du.

• Marcelo anaia frontean hil zuten

  Claudio Lejarreta (1925) Berriz

  Bere anai Marcelo Burdinazko Gerrikoa egiten aritu zen, deitu ziotelako. Etxera etorrita, frontera joatera behartu zuten. Frontean hil zen.

• Durangoko eta Gernikako bonbardaketak

  Claudio Lejarreta (1925) Berriz

  Durangoko bonbardaketa ikusi zuen, Zeletatik. Gernikakoa ere gogoan dauka. Frontea Berrizera etorri zenean, babeslekura sartzen ziren. Beldur handia pasatu zuten. Beste herritar batzuei gertatutako pasartea kontatzen du.

• Frankistak herrira sartu zirenean

  Claudio Lejarreta (1925) Berriz

  Karlistak Berrizen sartu zirenean, ez ziren etxetik mugitu. Olakueta soldaduz beteta zegoen. Biharamunean, kainoiak ipini zituzten eta Oiz alderantz botatzen zituzten tiroak. Milizianoek hartu eta Txikito hil zuten.

• Burdinazko gerrikoa, alferrik

  Teresin Jauregi Mintegi (1924) Miren Uriarte Loroño (1926) Larrabetzu

  Larrabetzu trintxeraz beteta egon zen. Gerora denak kendu zituzten. Ingeniariaren traizioa kontatzen du Mirenek. Bizkargin gudariak eusten saiatu zirela dio Mirenek, baina galera handiak izan zituztela.

• Bonbardaketak zelakoak ziren

  Teresin Jauregi Mintegi (1924) Miren Uriarte Loroño (1926) Larrabetzu

  Bonbardaketak deskribatzen dituzte: hegazkinak, kazak, hasieran egunez, gero gauez ere bai... Beldurrez egoten ziren. Umeak hartu zituzten etxean.

• Gerratik ihesi bonbapean

  Teresin Jauregi Mintegi (1924) Larrabetzu

  Teresa Zamudiora joan zen, etxekoekin eta beste familia batzuekin. Bonbardaketa handiak zeudenez, gau eta egun babeslekuan pasatzen zuten. Bilbora joan ziren oinez, Atxurira, familiako batengana. Barakaldon trena hartu zuten.

• Frontea bertan hilabete luzez

  Josepa Espilla Sololuze (1922) Etxebarria

  Gerra garaian, ondoko etxea erre zuten eta bere etxea apurtu. Markinara joan ziren ihesi, baina ume asko zirenez, etxera bueltatu ziren. Ahal zuten moduan ezkutatzen ziren. Fronteak hilabete asko iraun zuen. Kainoiak etxe ondoan ipini zituzten.

• Gerrarako boluntario

  Bittor Argintxona (1906) Lezama

  Gerra hasi zenean, lehenengo egunetik jarri zen martxan. Donostian zegoela, Maria Kristina hoteletik tiro egiten zieten. Autobusa beteta joan ziren Lezamatik.