Borroka

• Bonbak entzundakoan, karkabara

  Gregorio Milikua Isundegi (1926) Berriz

  Ebakuatu zituztenean, geltokira joan zen amamarekin behi bat eta txahal jaio berri bat hartuta, eta behia kendu egin zieten. Gerra hasi zenean, milizianoak agertu ziren. Otxandioko bonbardaketaz eta Intxortako kontuez entzun zuen etxean. Kanoikadak entzuten zituzten eta karkaban sartzen ziren. Soldaduak pasatzen ikusi zituen, egun batzuetan.

• Durango ketan ikusi zuenekoa

  Gregorio Milikua Isundegi (1926) Berriz

  Durangoko etxeak apurtuta eta ketan ikusi izana gogoan dauka, amarekin joan zelako oinez osabaren bila. Gauez joan ziren.

• Bonbak eta balak etxe inguruan

  Gregorio Milikua Isundegi (1926) Berriz

  Aboron ere soldaduak sartu ziren eta behiak eraman zituzten. Etartean balak topatu zituzten. Zelaian bonba topatu zutenean, dena desmuntatu zuten. Bolborarekin jolasean ibiltzen ziren.

• Durangoko bonbardaketaren eguna

  Rosario Barrainkua (1925) Berriz

  Otxandioko bonbardaketaz ez dauka akordurik baina Durangokoaz bai; egun hura nolakoa izan zen kontatzen du. Handiko ezkaratzean zegoen Durangoko bonbardaketa izan zenean; hegazkinak hirunaka etortzen zirela dio. Bera oihuka hasi zen eta etxekoandrea barrez hasi zitzaion; ez zekien bi alaba hil zitzaizkionik Durangon.

• Hegazkinak zetozenean, babeslekura

  Rosario Barrainkua (1925) Berriz

  Durangoko bonbardaketa baino lehen, hegazkinak pasatzen ziren eta babeslekuan egoten zen beste ume batzuekin batera. Non zegoen azaltzen du. Bonba txikiak baserriko soroetan bota zituzten.

• Hegazkina sentitu eta zangan sartu

  Rosario Barrainkua (1925) Berriz

  Beldur handia pasatu zuen gerra garaian. Hegazkinak sentitu orduko, zanga batean etzanda egon zenekoa gogoan dauka. Hegazkin bat jausi zenekoa gogoan dauka.

• Frontera joatera behartuta

  Mari Karmen Rubio Areitioaurtena (1930) Berriz

  Aita gerrarako eraman egin zuten, baita osaba ere. Lehenengo Bilboko kontzentrazio-eremura eraman zituzten eta ondoren frontera. Frantziara pasatu zen eta han koinatuarekin elkartu zen. Bere lehengusu bat ere horrela eraman zuten gerrara.

• Soraluzeko errefuxiatuak Orue baserrian

  Edurne Rico Ariño () Mari Karmen Rubio Areitioaurtena (1930) Berriz

  Orue baserrian Soraluzetik etorritako errefuxiatuak zeuden. Edurne jaioberritan milizianoek janaria eta azukrea ematen zieten.

• Teruelen eraso gogorrak

  Sebastian Astola Ajuriagerra (1918) Otxandio

  Eusko Jaurlaritzak milizianoei hamar pezeta ordaintzen zien eguneko. Dirurik gabe zeuden, eta Gironako antiaereotara joan ziren kobratzera. Gabonetan antiaereokoekin Teruelera joan ziren. Teruelen aireplanoen eraso gogorra jasan zuten, eta makina antiaereoak konpontzera Andorra izeneko herritxo batera eraman zituzten.

• Terueletik erretretan

  Sebastian Astola Ajuriagerra (1918) Otxandio

  Teruelen gertatutakoaren ostean, Sebastianen konpainia atzerantz-atzerantz joan zen erretretan. Kamioi batean garraiatzen zuten antiaereoarekin (1.500 bala botatzen zituen minutuko), bihurgune ostetatik bala-parrastada batzuk bota eta hanka egiten zuten. Kamioiko txoferraren herritik pasatu zirenean, txoferra bertan geratu zen.

• Metrailatutako abioia etxe aurrean jausi zen

  Ana Mari Markaida Barrenetxea (1932) Bene Markaida Barrenetxea (1935) Sopela

  Gerra garaian, 1937. urteko udaberrian, beraien etxe ingurutik zebilen abioia metrailatzen hasi ziren Alemaniako bi abioi "kaza". Etxeak ere dardar egiten zuen ikaragarrizkoa baitzen zarata. Aurreko abioi hori etxe aurrean jausi zen eta pilotua zaurituta baina onik atera zen. Karraderan (korrika) joan ziren hari laguntzera. Liburu batean dago abioi horren hegazkina eta pasarte honetan irudi hori ikusi daiteke beraien ondoan daudela. TVEn dokumental batean ere ikusi dute bertan bizitakoa. Gerora, abioiaren zatiekin aritzen ziren olgetan. Pilotuak laguntzera hurbiltzerakoan ea zeinen aldekoak ziren galdetu zien.

• Gallartan ere abioien erasoak

  Ana Mari Markaida Barrenetxea (1932) Bitoria Markaida Barrenetxea (1939) Sopela

  Gerra Zibilean Gallartara joan ziren ebakuatuta. Han zeudela, abioiak metrailatzen hasi ziren lehenago etxean bizi izan zuten moduan eta nazionalak sartzen hasi ziren.

• 'La Quinta del Biberón'

  Ana Mari Markaida Barrenetxea (1932) Bene Markaida Barrenetxea (1935) Bitoria Markaida Barrenetxea (1939) Sopela

  Gerra Zibilean La Quinta del Biberón izenez ezagunak izan ziren bertara eroan zituzten belaunaldi gazteenetako mutikoak. Beraien amak erakutsitako kanta bat abesten dute, "somos los niños de la quinta cuarenta que reclamamos el biberón" dio abestiak. Beraien hiru lehengusu horien artean hartuko zituztelakoan, beraiekin eroan zituzten ebakuazioan.

• Aita eta hainbat sopeloztar Bizkargiko borrokan

  Ana Mari Markaida Barrenetxea (1932) Bene Markaida Barrenetxea (1935) Bitoria Markaida Barrenetxea (1939) Sopela

  Beraien aita Simon Bolibar batailoian egon zen Lemoatxan eta Bizkargin. Bizkargin zeudela Sopelako beste hainbat mutil egon ziren. Holako batean, jausia zen mutil bati zaputzetik (kokotetik) heldu eta handik atera zuten.

• Behien estraminan erasoetatik ezkutatu

  Ana Mari Markaida Barrenetxea (1932) Bene Markaida Barrenetxea (1935) Bitoria Markaida Barrenetxea (1939) Sopela

  Herriko mutiko bat, beraien aitarekin batera frontean ibilitakoa, gerrako erasoei zien beldurrak eraginda behien estraminan ezkutatzen zen. Beraien beste anekdota batzuk ere kontatzen dituzte.

• Gernikako bonbardaketa eta soldaduak etxean

  Begoña Beaskoetxea Aranbarri (1932) Mendata

  Gernika erreta ikusi zuen. Hegazkinak pasatzen ziren. Soldadu bik egin zuten lo etxean. Zaldiekin joaten ziren ur edo jateko eske. Aita Bidebietara joan zen, behi eta guzti.

• Milizianoak aitaren bila

  Justina Kareaga Gojenola (1928) Aulesti

  Milizianoen tropak goitik behera zetozela gogoratzen du. Bezperan, beraien aita hartu zuten azaltzeko non zegoen Zapola -trintxera lekua-, baina alde egitea lortu zuen; hurrengo egunean berriro etorri zitzaizkion bila. Bere nebak 7 urtean ibili ziren soldadu.

• Hegazkinek metrailatzen zuten etxe ingurua

  Andresa Ikaza Olabarrieta (1928) Barrika

  Sei urte zituen gerra garaian, eta ondo gogoratzen du dena. Ahizpak eramaten zuen ezkutatzera. Hegazkinek metrailatzen zuten etxe ingurua, eta hegazkinari iheska ibiltzen ziren.

• Getxora ebakuatu beharra

  Andresa Ikaza Olabarrieta (1928) Barrika

  Gerran, Getxora alde egin beharra izan zuten; orduan ezagutu zuen gero senarra izango zena. Sollubetik jaitsi ziren nazionalak eta Trescaminosen Burdinazko Gerrikoa egon arren, arin egin zuten aurrera.

• Lau neba gerrara

  Andresa Ikaza Olabarrieta (1928) Barrika

  Bi neba ibili ziren gudari Gernika inguruan; hirugarren bati Madrilera joatea tokatu zitzaion eta gazteena hamazazpi urterekin eraman zuten gerrara eta Artxandan hil zuten.