Borroka

• Balkoitik soldadu italiarrei begira

  Itziar Andonegi Sustaeta (1920) Mutriku

  Soldaduak sartzen zirenean, kanpaiak jotzen ziren. Italiar asko egon ziren Mutrikun. Egunero abesten zuten eta balkoitik begira ibiltzen ziren.

• Soldadu italiarrekin harreman ona

  Itziar Andonegi Sustaeta (1920) Mutriku

  Mutrikun gizon helduak, emakumeak eta haurrak bakarrik gelditu ziren gerra garaian. Soldadu italiar asko zeuden herrian, baina ez zuten inongo arazorik izan herritarrekin. Goxokiak ematen zizkieten haurrei.

• Mutil laguna Bilboko burdinezko gerrikoan eta Galdames itsasontzian

  Benedikta Olazabal Bastida (1921) Mutriku

  Imanol Arrasate, Beneren senar izango zena, Bilboko burdinezko gerrikora bidali zuten. Gero, Galdames itsasontzian egon zen.

• Soldadu italiarrek ardo zuria edaten zuten

  Benedikta Olazabal Bastida (1921) Mutriku

  Soldadu italiarrek ardo zuria edaten zuten eta aitak Loidi Zulaika ardoa ekartzen zien.

• Errepublikarrak komentuan babes eske

  Pepita Larrañaga Mendizabal (1923) Mutriku

  1936ko irailaren 21ean errepublikanoak agertu ziren Mutrikun. Komentura sartu nahi izan ziren janari eta babes bila eta mojek, beldurrez, kanpaiak jo zituzten.

• Tiroak entzutean, okindegiko babeslekura

  Pepita Larrañaga Mendizabal (1923) Mutriku

  Eibarrera fronterako bidean joaten zirenak ikusten zituzten etxe azpitik pasatzen. Amonak aurreko gerrei buruz hitz egiten zuen. Tiroak entzutean, okindegira joaten ziren ezkutatzera.

• Soldadu italiarrekin harremana

  Pepita Larrañaga Mendizabal (1923) Mutriku

  Soldadu alemaniarrak Mutrikun. Goi-agintariak gutxi ikusten ziren kaletik. Soldadu italiarrak beti zeuden kalean eta herritarrekin hitz egiten zuten. Arostegineko bodegan, soldadu italiarrek armen munizioak gordetzen zituzten.

• Saturrarango seminarioa, tropa ezberdinen babesleku

  Pepita Larrañaga Mendizabal (1923) Mutriku

  Mutrikutik kanpo heldu ziren errepublikar eta sozialistei, CNT-koak zirela esaten zitzaien. Saturrarango seminarioa, tropa ezberdinen babesleku izan zen.

• Gerra sasoian, ezkutuan

  Jose Antonio Atutxa Atutxa (1932) Maria Angeles Bikandi Olano (1937) Amorebieta-Etxano

  Gerra sasoian Jose Antoniok 5 urte zituen. Hiru familia etxetik irten gabe egon omen ziren hiru astean, bi fronteren erdian zeudelako. Aita zinegotzi zegoen Udalean. Inguruko karobi batean ezkutatuta egon zen lau egunean lagun batekin batera.

• Frontea etxetik gertu

  Joxe Ugalde Ormazabal (1923) Segura

  Gerra hasi zenean, Joxek 13 urte zeuzkan. Frontea pare-parean zeukaten; bala-hotsak entzuten zituzten; nola-hala babesten ziren.

• Anaiak gerran izandako zorte ona

  Joxe Ugalde Ormazabal (1923) Segura

  Joxeren anaia zaharrenak hiru urte eman zituen gerran borrokan. Hainbat lekutan ibili behar izan zuen. Behin balak irrist egin zion eskuan; zorte ona izan zuen.

• Gerra garaian, gizonak kobazuloetan izkutatuta

  Martina Arraztio Saralegi (1926) Ataun

  Anai zaharrena frankistek gerran hil zuten. Ahizpa zaharrena gazterik hil zen. Aita eta beste batzuk malloetako zuloetan izkutatuta egoten ziren eta janaria eramatera joaten zen bera. Hegazkinekin ikaratu egiten zen. Osaba hil egin nahi izan zuten baina ez zuten harrapatu.

• Torreburubarri etxea gurasoek egina

  Imanol Amuriza Sarrionandia (1937) Amorebieta-Etxano

  Imanol Amuriza Sarrionandia, 1937ko martian jaioa, Gernikako bonbardaketa baino hilabete lehenago. Amama Torreburukoa zen eta bere gurasoei lur zati bat eman zien etxe berria egiteko. Halaxe egin zuten Torreburubarri 1935ean eta bertan jaio zen Imanol. Harlanduzko etxea da. Etxea egin zuten sasoian bi gauzak zituzten beharrezko: lurra eta harria. Idi-parea erosi zuten eta inguruetako harriak gurdian ekartzen zituzten.

• Gerra zibileko arrastoak San Martin mendian

  Maria Arroitajauregi Solaguren (1920) Jose Andres Lagunilla Arroitajauregi (1950) Amorebieta-Etxano

  San Martin mendia gerra sasoian esanguratsua izan zen, frontea egon zelako bertan. Gerra sasoiko arrastoak zeuden: trintxerak, bala-zorroak, zuloak... Gaur egun galduta daude gehienak, bideak zabaltzerakoan hondatzaileek apurtuta.

• Durangoko bonbardaketa

  Migel Zubiaur Ayo () Erandio

  Durangoko bonbardaketan bizi izandakoak kontatzen ditu. Eraikin batera sartu eta irten ezinik geratu zirenekoa azaltzen du xehetasunez.

• Komandanteak heriotzatik libratu zituen

  Migel Zubiaur Ayo () Erandio

  Durangoko bonbardaketan bere tenientearekin topo egin zuen. Kamioi batean eraman zituzten eta taldekoekin batu ziren. Hormara bidali zituzten, baina komandanteari esker libratu ziren heriotzatik.

• Aita gerrako gudari izan zen

  Maria Luisa Muguruza Tellaetxe (1947) Lasarte-Oria

  Etxean ez zuten euskaraz hitz egiten. Amak ez zekien euskaraz. Aita, gudaria izan zen Bizkaian. Aitaren anai-arrebak.

• Beaskoa baserria bonba batek jo zuen

  Anastasio Larruzea Urizar (1936) Amorebieta-Etxano

  Auzoan ez da baserririk erre izan. Bere jaiotetxea, Beaskoa baserria, bonba batek jo zuen gerra sasoian. Etxea hondatuta zegoenez, berria egin zuten.

• Gerra sasoiko bizipenak

  Agustin Legorburu Uriarte (1928) Amorebieta-Etxano

  Bere lehenengo lanbidea "beranietan joatea" izan zela dio, eskola etxetik urrun zuten eta. Amak 12 ume izan zituen. Gerra sasoian senideak banatuta egon ziren: anaiak frontean, arreba Frantzian... Beraiek Deriora joan ziren ebakuatuta eta gero handik Sopuertara. Derioko seminarioan milizianoen kuartela egon zen. Mutikoak hara joaten ziren platerarekin eta "rantxoa" ematen zieten. Sopuertatik etxera itzuli zirenean, miseria.

• Gerratean hildako ugari Ganzabalen

  Agustin Legorburu Uriarte (1928) Amorebieta-Etxano

  Ganzabal tontorrean jende asko hil omen zen gerra sasoian. Osabek kontatzen zuten hildakoen gurdikadak atera zituztela hiru astean.