Gerran hildakoak eta zauritutakoak

• Gerrako bidegabekeria ulergaitzak

  Erramun Salaberria Lopetegi (1927) Lezo

  Gerran ama bat eta haren hiru seme fusilatu zituzten, ikurrina zeramalako.

• Gerra garaiko bizipenak

  Bernarda Arizmendiarrieta Ojanguren (1925) Elgeta

  Baserrian, 19 ganadu zituzten: eta, gerra etorri zenean, osabak denak saldu zituen. Aita eta ama biak elgetarrak ziren. Mendiz beste aldera pasa zireneko kontuak kontatzen ditu. Gerra garaia gogorra izan zen, baina batez ere moroak sartu zirenean. Baserrietan sartzen omen ziren nesken bila. Inguruko baserri batera bartako alabaren bila sartu eta gurasoak hil zituztenekoa kontatzen du.

• 1937an Elgeta hartu zutenekoa

  Jose Luis Arantzeta Arregi (1925) Elgeta

  1937ko apirilean, 6 hilabetean frontea geldirik egon ondoren, Kanpazarretik Elorriora pasa ziren milizianoak, eta Elgeta hartu zuten. Bortxaketa ugari egin zituzten marokoarrek; bat harrapatu eta Elgetako plazan fusilatu zutenekoa kontatzen du. Jose Luis eta etxekoak kamioi batean sartu eta Zornotzara joan ziren ihesean, beste etxe bat bilatu arte.

• Belkoainen hildako soldaduen hilobi galdua

  Fermin Belamendia Arrillaga (1929) Andoain

  Nazionalek 15-20 egun eman zituzten Andoainen. Belkoainen, borrokan hil eta lurperatutako mutil batzuei buruzko kontuak aipatzen ditu. Gorpu haiek ez zituzten aurkitu.

• Lehengusua gerran hil

  Juan Bautista Arruti Iturriotz (1925) Andoain

  Auzoko bost mutil hil ziren gerra. Tartean, Juan Bautistaren lehengusu bat.

• Herrian hildakoak

  Felisa Olazabal Garate (1928) Mendaro

  Herrian hildakoak egon ziren. Itziar gainera eramaten zituzten hiltzera. Taberna bateko nagusia ere hil zuten. Beraien etxea okupatzeaz gain, beste batzuk ere okupatu zituzten. Irin-fabrikan ere egon ziren.

• Gaixoarena egiten, frontera ez bueltatzeko

  Migel Gallastegi Ariznabarreta (1918) Eibar

  Gasteizko ospitalean aurkeztu zen Terueldik ekarritako kartarekin. "Hospital militar"ean egon zen, eta gaixoarena egiten jardun zuen, horrela, tarte batean frontera ez bueltatzeko.

• Gerran hildakoak

  Justa Madinabeitia Urrutia (1924) Arrasate

  Elorriar gehienek senideren bat frontean zuten. Gerran hildakoak ikusten ziren bide bazterretan. Ermandadeak ez zuen ordaindu gerran galdutako ganaduagatik.

• Gerran Arrasaten hildakoak

  Julio Galarta Bengoa (1917) Arrasate

  Gerratik libratu zen, ikusmena mugatua zuelako. Arrasaten geratu zen, eta bertan hildakoak oroitzen ditu.

• Gerra, soldaduak, tiroketak...

  Carmen Ibarguen Mondragon (1925) Arrasate

  Gerra denboran, etxea utzi eta Amerikanoen etxera joan ziren ihesi. Soldaduak etxe ondoan ikusi zituztenekoa eta aitari eskopeta eskatu ziotenekoa kontatzen du; eskopeta entregatu eta etxera bueltatzen utzi zieten. Soldaduek egin zuten bidea azaltzen du; tiroketetan harrapatutako baserriak eta hildako jendea izendatzen ditu.

• Astigarragako hildakoak, fusilatuak eta presoak

  Salbador Arana Agirre (1928) Astigarraga

  Gerran izandako hildakoak izendatzen ditu. Fusilatu asko izan ziren Astigarragan; batzuk izendatzen ditu. Lan gogorretara derrigortu zituzten presoak.

• Anaia gaztea tiroz zauritua

  Dominika Elorza Heriz (1924) Arrasate

  Lorokoan egon ziren bitartean, nazionalek aita kalera eramaten zuten, guardiak egitera. Anaia gaztea, aitari ganaduekin laguntzen zebilela, tiroz zauritu zuten. Erreketeek eraman zuten kalera sendatzera. Bala aldean zuenez, mokor hezurrean sartuta, Tolosako ospitalera eraman zuten.

• Osaba bat gerran hil

  Migel Ansa Goenaga (1937) Andoain

  Migelen bost osaba gerran ibili ziren. Haietan gazteena, errepublikano-abertzaleekin boluntario joan zen eta Anboto aldean hil zuten. Beste bi osaba Donostia defenditzen ibili ziren. Eta beste bi osaba, berriz, etxean geratu ziren baino frankistek eraman zituzten gero.

• Gerra garaiko inauteriak

  Xabier Garikano Solabarrieta (1931) Tolosa

  Gerra garaian, inauteri eta festak kendu zituzten. Gerra hasi eta hurrengo urtean, espainiarrek hiribururen bat bere egiten zutenean, Tolosatik estaziora joaten ziren bandarekin. Trenean bueltatzen ziren boluntarioei, zaurituei... ongietorria egiteko ereserki nazionalak jotzen ziren. Estaziotik bueltan, bandak inauterietako pieza bat jo eta jendea kalean saltoka ibili zela gogoratzen du. Gero, zezenak ere izaten omen ziren. Jendea ez zen mozorrotzen: gehienez, txaketa buelta emanda edota brusa jantzi ohi ziren. Garai hartan, "ikaragarrizko miseria eta gosea zegoen".

• Milizianoek hil zuten gizagaixoa

  Paskual Uribe Jaio (1926) Durango

  Milizianoek Orozketako abadearen anaia hil zuten.

• Aita-amak eta umea metrailatu eta hil

  Encarna Ormaetxea Munitxa (1921) Durango

  Gogoan du gerra garaian Herritxu parajean abioiek egindako erasoa. Andre-gizon batzuk eta euren umea metrailatuta nola hil zituzten ikusi zuen.

• Udanan fusilatuak; Txomin lagunari gertatua

  Bittori Igartua Igartua (1919) Oñati

  Legazpin egon zen gerra garaian. Udanako borrokak. Uribarriko mutilak fusilatu ere egin zituzten: Urtzelaikoa eta Otadui-Etxebarrikoa. Aireplanorik ez du gogoan, ezta baserrietan militarrik egon zenik ere. Makatzaga-Etxebarriko mutilaren (Txomin) kontuak aipatzen ditu, lehen baino zehaztasun gehiagorekin, ihesi joan eta gero nola hil zen. Lagun berezia zen.

• Hegazkinak tirokatzearren fusilatua

  Juanita Izagirre Loiarte (1921) Hernani

  Hegazkinari tiroka aritu zen bati buruzko kontua. Argazkiak ateratzen zituzten hegazkinetatik eta emazteari esan zioten senarrari argazkia atera ziotela. Etxera joandakoan, senarra falta zuen, fusilatu egin zuten eta. Lau umerekin geratu zen.

• Ama non lurperatu zuten jakin barik

  Gregori Markaide Pildain (1921) Arrasate

  Ama zauritu zenean, lehenengo abadeari abisatu behar zitzaiola esaten zuen Gregoriren ahizpak. Osatuko zela esan zieten arren, Bergarara eraman zuten eta bertan hil zen odolustuta. Ez dute sekula jakin non lurperatu zuten amaren gorpua.

• Asuni tiroa gerran

  Asuncion Leibar Kortabarria (1924) Arantxa Olabe Leibar (1947) Arrasate

  Asunzion 1924an eta Arantza 1947an jaio ziren. Asunek tiro bat bota ziotenean hartu zuen sustoa kontatzen digu. Gerra zenean, bizimodua ahal zenik eta era normalenean egiten zuten, egunerokoak eginez, gerra girora ohituta.