Borroka

• Asturiasko Pajares inguruan, hotzak akabatzen

  Mariano Ziganda Ostitz (1910) Odieta

  Gerratean, Pajares mendate inguruan ziren irailean, eta sekulako hotza pasatu zuten. Ez omen zen ezta zuhaitzik ere hazten.

• "Los nacionales no entrarán en Bilbao hasta que el gato coma este bacalao"

  Mariano Ziganda Ostitz (1910) Odieta

  Esaera: "Guerras tengamos, pero no las veamos". Eta Bilbon aurkitu zuten pintada eta marrazkia (katua bakailaoa harrapatu ezinik): "Los nacionales no entrarán en Bilbao hasta que el gato coma este bacalao".

• Gerra eta gose denbora

  Florencio Erro (1929) Erroibar

  Sei edo zazpi urte zituen gerra etorri zenean. Gerra denboran, adineko gizonak behartuta zeuden mugan guardia egitera. Gose denboran irina Urepeletik ekartzen zuten bizkarrean. Urepel Erroibartik bi ordu eta erdira dago.

• Gerra denboran bi alderdietakoak elkar hiltzen

  Luis Iribarren (1928) Erroibar

  Aita Francoren aldekoa zuen. Gerra denboran, Nafarroan hildako asko egon zen. Elkar hiltzen jardun zuten bi alderdietakoek.

• Gerra garaiko bizipenak

  Juan Uriarte Legarretaetxebarria (1928) Fruiz

  Gerra garaiko bizipenak. Arriskua zegoela-eta, etxetik alde egiteko esan zieten. Nondik nora ibili ziren. Burdinazko gerrikoa.

• Gerrako bonbak Zumarragan

  Migel Sasieta Irastorza (1922) Zumarraga

  Gerra garaian, Zumarragan hegazkinek bonbak bota zituztenekoa gogoan du. Bonba batzuen helburua RENFEko zentrala zen.

• Soldadu italiarrak Zumarragan

  Migel Sasieta Irastorza (1922) Zumarraga

  Gerra garaian, soldadu italiarrak egon ziren Zumarragan. Haiei buruzko oroitzapenak gogoan ditu.

• Gerran, Zarautz hartu zuten eguna

  Rosario Illarramendi Larrañaga (1929) Zarautz

  Gerra Zarautza iritsi zenean, udaletxea erre zuten eta Rosario hura ikustera joan zen. Gerraren nondik norakoen berri nola izaten zuten aipatzen du. Gerran nazionalek Zarautz hartu zuten eguna, gerora, jaiegun izan zen urte askoan.

• Bonbak egiten gerra denboran

  Francisco Igartua Urkiola (1921) Zumarraga

  Aparicio fabrikan ibili zen gerra denboran bonbak egiten. Abiazioko bonbak. Alemanek eramaten omen zituzten Salamancara. Zumarragakoa zen nagusia, Aparicio. Beste bi sozio zituen. Legazpin ere bazen lantegi bat gauza bera egiten zuena.

• Gerran desabantaila nabarmenak borrokan

  Felix Olasagasti Mujika (1923) Usurbil

  Gerra zegoenean, Buruntzan karlistak zeuden eta komunistak Usurbilen herrian. Desabantaila handia zegoen karlisten eta komunisten artean. Armak erabiltzeko eta beren burua babesteko nola moldatzen ziren azaltzen du.

• Gerrako abioiak

  Felix Olasagasti Mujika (1923) Usurbil

  Abioiak Lasarteko hipodromoan lurreratzen ziren. Abioi haiek nolakoak ziren azaltzen du. Gernika bonbardatu zuten abioiak kanpotik etorri ziren.

• Gerrako oroitzapenak

  Kristina Bengoetxea Urruzmendi (1921) Usurbil

  Gerra gogoratzen du. 15 urte zituen hasi zenean. Baserritik gertu egon zen frontea. Buruntzatik botatako bonbak bi lagun hil zituen. Inguruko baserrietakoak haienera etortzen ziren babestera.

• Gerran kanoiak idiekin igotzen Andatzara

  Justo Camino Ibargoien (1930) Usurbil

  Gerra hasi zenean, gogoan du ehiza-hegazkinak zeruan ikusten zituztela. Gogoan du kanoia idiekin igo zutela Andatzara. Gerra garaia ondo pasa zuten, baina gerra ostea izan zen txarra.

• Herritarrek defentsa antolatu zutenekoa

  Teodoro Aranburu Otaegi (1928) Usurbil

  Gerra hasi zenean, herritarrak elkartu egin ziren eta defentsa eratu zuten. Frontera nora joan ziren aipatzen du. Herrian bertan ez zen egon borrokarik, inguruko mendietan baizik. Zaurituak herrira ekartzen zituzten.

• Gerrako armak eta umeen jolasak

  Nieves Aranburu Otaegi (1936) Antonio Orbegozo Lizarazu (1928) Usurbil

  Gerrako tiroak eta bonbak gogoan ditu Antoniok. Soinuaren arabera bereizten zuten zer arma motarekin botatakoa zen tiroa. Bonbak nondik botatzen zituzten azaltzen dute. Soldaduek alde egiten zutenean, umeek bolbora biltzen zuten harekin jolasteko.

• Gerran ama egunero Donostiara esnea saltzera

  Manuel Maiz Labaka (1924) Usurbil

  Mola jeneralak hartu zuen Donostia. Han gertatzen zenaren berri izaten zuten Usurbilen. Manuelen ama egunero joaten zen esnea saltzera Donostiara; bidean ikusten zituenak aipatzen ditu.

• Gerrako soinuak

  Simona Maiz Labaka (1927) Usurbil

  Gerrako bonben soinuak gogoan ditu. Gerran zauritu zuten mutil bat eskutan nola ekarri zuten ikusi zuen. Sirenak entzuten ziren noizean behin, bonbardaketa hastera zihoala abisatzeko.

• Egunero bonbardaketa Markinan

  Juan Arrieta Martinez (1924) Markina-Xemein

  Dendan geratu zitzaien apurrarekin eta errazionamenduarekin egin zuten aurrera gerrako urte gogorretan. Bonbardaketak egunero egoten ziren Markinan eta koba batera joan behar izaten zuten babes bila. Francoren soldaduek Markina hartu zutenean, jende askok alde egin behar izan zuen.

• Francoren soldaduek Markina hartu zutenekoa

  Juan Arrieta Martinez (1924) Markina-Xemein

  Francoren soldaduak Etxebarritik sartu ziren Markinara eta eurekin batera mairuak ere sartu ziren. Frontoia armez bete zuten eta Karmengo komentua ere kuarteltzat hartu zuten. Egun batean, hirurogei kanoikada baino gehiago bota zituzten Markinan eta etxe bat erre egin zen. Urberuagako bainuetxean, ostera, komunistak zeuden.

• Soldaduak Ordizian

  Angeles Lasa Garmendia (1923) Ordizia

  Gerra hasi zeneko oroitzapenak. Garai hartan, Angeles neskame zegoen izebaren 'La Amistad' tabernen (eliza ondoan). Lagun baten etxean zegoen soldaduak, kamioietan, herrian sartu zirenean. Taberna aurrean metralladoreak jarri zituztenean, taberna itxi eta Oiangu baserrira joan ziren. Oiangun zeudela, nafarrak sartu ziren Lazkao aldetik. Itsasondoko baserri batetik kanoikadak botatzen zituzten Oiangu aldera. Gauzka horrela, Angeles eta ahizpa zaharrena Oiangu Txikira joan ziren aitona eta osabarekin.