Errepresioa

• Aita, izeko, osabak... preso

  Deunoro Sardui Enbeita (1934) Muxika

  14 urte zituela hasi zen beharrean, aita oraindik kartzelan zela. Aita, hainbat osaba eta izeko bat izan zituen preso. Izeko hori gaixotu egin zen eta urte gutxira hil zen, bigarren umea izan ostean.

• Denetariko kartzela-zigorrak

  Deunoro Sardui Enbeita (1934) Muxika

  Bere senitartekoak Santoñako kartzelan egon ziren, 1.200 preso inguru ziren. Gudari gehienek pare bat urte egin zituzten bertan. Beste asko, karguren bat zutenak batik bat, denbora gehiago egoten ziren. Alkatearen oniritzia behar izaten zuten askok askatasuna lortu ahal izateko.

• Gerran, emakumeek eta gizonek pasatako kalbarioa

  Miel Izagirre Arrue (1929) Urnieta

  Gerran, emakume abertzale batzuei ilea moztu zieten, beheramendu gisa. Aita gordeta egon zen, nazionalista izateagatik.

• Anaia "Rebelión de la sal" batailoikoa

  Fernando Alegria Goiri (1923) Muxika

  Bere anaia zaharrena frontean egon zen, "Rebelión de la sal" batailoian. Boluntario joan zen Euzkadiren alde borrokatzera, behar baino lehenago. Gero Gasteizko kartzelan egon zen.

• Aitonak gerra karlistetan borrokatu zuen

  Joxe Mari Gorrotxategi Pikasarri (1929) Tolosa

  Aitona txapel gorria izan zen gerra karlistetan. Kartzelan zergatik sartu ote zuten galdetzen zion bere buruari.

• Gerra hasieran, liburuak erre zituzten Tolosako Plaza Zaharrean

  Joxe Mari Gorrotxategi Pikasarri (1929) Tolosa

  Gazte garaian, liburuekiko zaletasuna piztu zitzaion. Gerra hasieran, Plaza Zaharrean liburuak nola erre zituzten gogoratzen du.

• Ondarretako kartzelara esnea eramaten

  Martin Balerdi Gorostegi (1924) Tolosa

  Bedaioko hainbat gizon eraman zituzten Ondarretako espetxera gerra garaian. Martin morroi egon zen Benta Berriko baserri batean eta kartzelara joan ohi zen esnea eramatera.

• Auzolanak eta Langileen Batailoiak bideak egiten eta zaintzen

  Elena Etxebeste Martiarena (1931) Pasaia

  Lehen bide txarrak zeuden baserritik kalera. Orain dagoen bidea Langileen Batailoiak egin zuen, eta nola egin zuten azaltzen du. Lehen auzolanak izaten ziren bideak txukuntzeko.

• Gerran Lekeitiora ihes egin behar

  Gregorio Etxeberria Esteberena (1924) Pasaia

  Gerra hasi zenean, 10 urte zituen, eta Lekeitiora egin zuten alde herritik; 10 hilabete egon ziren han. Aita gerrara joana zen ordurako, eta preso hartu zuten. Aita etxera itzuli bitartean, amak nola-hala moldatu behar izan zuen familia aurrera ateratzeko.

• Bonbak; atxiloketak

  Xeberiano Sistiaga Legorburu (1921) Pasaia

  Zelaira bonba bota zuten, baina ez zen lehertu. Nazionalistak elizak zaintzen ibili ziren. Campsa ere bai. Kaputxinotako tunela lehertu nahi zuten, baina ez zen ezer gertatu. Herritar bati heriotza-zigorra jarri zioten, baina gero barkatu egin zioten (salatzaileak berak eskatuta). Ez zuten inor fusilatu.

• Apaizen ibilerak gerra garaian

  Xeberiano Sistiaga Legorburu (1921) Pasaia

  Apaizen kontuak. Donibaneko apaiza Igeldon ezkutatu zuten EAJkoek; fama txarreko apaiza zen. San Pedroko apaiza hil egin zuten; faxistekin Maria Cristinan egon ote zen. Jatamendi ontzia traban jartzeko saioa, portuan inor ez sartzeko.

• Gerran, anaiek izandako bizipenak

  Patxi Sein Legorburu (1921) Pasaia

  Gerra hasi zenean, 14 urte zituen Patxik. Orduko oroitzapenak gogoan ditu. Gerra hasi zenean, anaia bat etxean gelditu zen. Herriko gazte asko joan ziren Bizkaia aldera frontera. Anaia bat Amaiur batailoian aritu zen borrokan. Gerora, Asturias aldera eraman zituzten euskaldunen 4 batailoi. Han San Juango mutil batzuk hil zituzten. Anaia Asturiastik Bizkaira bueltatu eta errenditu egin zen, beste hainbat gizonekin batera. Orduan Valentziara eraman zituzten Langileen Batailoiarekin.

• Gerra hasierako ezbeharrak eta ihesak

  Fabian Iparragirre Manzisidor (1917) Pasaia

  Gerran gudari ibili zen Fabian. Gerra hasi zeneko oroitzapenak kontatzen ditu. Erreketeek baserri batean ama bat eta bere hiru seme hil zituzten. Fabianen familia Getariara eta Bilbora joan zen ihesi.

• Gerran preso han eta hemen

  Fabian Iparragirre Manzisidor (1917) Pasaia

  Amaiur batailoian ibili zen gerran, eta italiarren esku geratu ziren. Zaragozako kontzentrazio-gune batean eduki zituzten, eta gerora lanean Langileen Batailoian. Handik, Bilbora bidali zituzten trenez eta eskolapioetan egon ziren urtebete kartzelan.

• San Kristobalgo gotorlekuko zaintzaile

  Fabian Iparragirre Manzisidor (1917) Pasaia

  Langileen Batailoian egon ostean, soldaduskara joan behar izan zuen. San Kristobalgo gotorlekuan behin preso batzuek ihes egin eta zentinela hil zutenekoa kontatzen du. Fabian gerora izan zen San Kristobalgo zaintzaile eta gustura egoten zen han.

• Gerra hasi zenean, bikarioa hil zuten

  Emilio Olasagasti Lizaso (1920) Pasaia

  Gerra Zibila hasi zenekoa gogoan du. 15 urte zituen. Trintxerpeko bikarioa hil zuten, eskuindarra izateagatik.

• Ama bisitatzera kartzelara

  Ana Mari Trebiño Lauzirika (1931) Lekeitio

  Ana Mariren ama kartzelan egon zen. Bisitara joaten zirenean, ea zertan zegoen han galdetzen zion berak, "hemen ardixak (arkakusoak) daoz-eta" esaten zion. Amaren lagun batek maldizioa bota zion gizon bati eta bete egin zen.

• Lekeitioan emakume asko kartzelan eta umiliatuta

  Mila Mendia Goitia (1931) Ana Mari Trebiño Lauzirika (1931) Lekeitio

  Aitari pilota gustatzen zitzaion. Ameriketatik etorri zenean, Gernikara joaten zen partiduak ikustera. Dirua ere jokatzen zuen. Aitaren anaiaren erruz egon zen Ana Mariren ama kartzelan. Emakume asko egon zen Lekeitioko kartzelan. Ilea moztu, errizino-olioa eman..., umiliazioa handiak sufritu zituzten.

• Bilbora emakumeak isuna ordaintzera

  Ana Mari Trebiño Lauzirika (1931) Lekeitio

  Gerra denboran, Itsasaldeko goian egon zen kartzela. Emakumeak kartzelatik irten zirenean Bilbora joan behar izan zuten isuna ordaintzera. Ordaindu eta gero, ondo bazkaldu eta kantuan itzuli ziren herrira.

• Don Paulinori maisutzako baimena kendu nazionalista izateagatik

  Julian Akarregi Aboitiz (1923) Lekeitio

  Maisuak ondo antolatzen zituen gauzak. Zaharrenak gazteenekin nahasten zituen taldean. Patroi ikasketan egin zituenean ere berarekin ikasi zuen, partikular. Beste lagun batzuk ere baziren. 'Maisutasuna' kendu egin zioten gerraostean nazionalista izateagatik.