Errepresioa

• Zenbait etxetatik mendi aldera ihesi

  Juan Martin Bermeosolo Gabiola (1925) Ea

  Gerra garaian beldurra egon zen. Zenbait etxetatik jendeak ihes egin zuen mendi aldera. Kasu batzuetan okerragoa izan zen ihes egitea, gero harrapatu eta atxilotu egiten zituztelako.

• Preso eta soldadu, zortzi urte

  Jose Beobide Garmendia (1920) Zigoitia

  Gerra etorri zen arte, etxean egon zen. 17 urterekin espetxeratu egin zuten. Hiru urtez preso egon eta gero, bost urteko soldadutza egin behar izan zuen. Aita, beste anaia bat eta bera eraman zituzten preso, oraindik ere zergatik ez dakiela. "Batallón de Trabajadores"en Espainian zehar trintxerak egiten eta hildakoak lurperatzen ibili zen.

• Benitaren aita eta ama txapel gorriaz ibiltzera behartuta Ubiden

  Benita Goikuria Egiluz (1930) Zeanuri

  Zeanurin, batzuek gora egin zuten ihes, nazionalek okupatutako lurretara; eta beste batzuek, behe aldera, artean errepublikazaleenak ziren lurretara. Benitari-eta moroek kafea eskaintzen zieten Barazarren egon zirenean. Amari eta aitari txapel gorriaz ibilarazten zieten Ubiden Falangekoek.

• Langileekin jolasean, haien egoeraz jabetu gabe

  Joxe Zumeta Jaunarena (1937) Lezo

  Umetan Lezon bizi ziren, eta etxe hartan Langileen Batailoiko langileak ere bizi ziren. Lana latz egiten zuten haiek. Beraiek, mutil koskorrak izanda, langileekin jolasean aritzen ziren. Baldintza txarretan bizi ziren langileak, bizimodu gogorra zuten.

• Aita preso

  Itziar Arzanegi Uribe (1924) Gernika-Lumo

  Bere aita 3 urtez izan zen batzokiko presidente; gerora ere sekula ez zuen batzokia utzi. Beraien aita kartzelara sartu zuten, lehenengo Bilbon eta gero Asturiasen, 3 urtez-edo egon zen kartzelan. Etxean euskaraz egin arren, kalean erdaraz egiten zuten, gainerako umeek ere horrela egiten zutelako.

• Aita kartzelan zorriz eta zikinkeriaz beteta

  Andone Bidaguren Bilbao (1927) Gernika-Lumo

  Bere aita atxilotu zutenean, luzaro egon ziren hari buruzko ezer jakin barik. Lekeition, Bilbon eta Pontevedran egon zen. Galiziako kartzela uharte batean zegoen, lepra zuten gaixoen bizilekua zen. Zikinkeria itzela izaten zuten: gutunetan zorriak, handi-handiak, bizirik heltzen ziren.

• Salatari asko

  Andone Bidaguren Bilbao (1927) Gernika-Lumo

  Bere aita auzoko batek salatu zuen. Gudariei jaten emateagatik eraman zuten kartzelara. Salatari asko egon zen han sasoian: ikusiezinagatik salatuak eta horren erruz hildakoak.

• Ama Saturraranera, bera Otxandiora eta seminariora

  Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

  Gerra sasoian, ama kartzelan eta aita kanpoan zituela, Otxandiora joan zen osabengana. Handik Laguardia-Biasteriko seminariora joan zen. Ama Saturraranen, seminarioa izandako kartzelan, zegoen bitartean, bera ere seminarioan zegoen. Ama kartzelatik irtendakoan, berak seminarioa utzi zuen.

• Ama atxilotu zutenekoa

  Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

  Bere ama Zornotzako udaletxera joan zen eta han esan zioten kartzelan egon behar zuela. Handik bi egunera, etxera joan eta ama preso eraman zuten. Larrinagan, Orue txaletean eta Saturraranen egon zen. Bere amak Larrinagako kartzelan izandako bizipen batzuk kontatzen ditu, jendeak fusilatzera eramaten zutenekoa. Saturraranen eskualdeko hainbat pertsona egon ziren bere amarekin batera. Bere amak ezin izan zuen gehiago andereño bezala lan egin; bizi osorako zigortu zuten.

• Saturraranera bisitan

  Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

  Bere ama Saturraraneko kartzelan zegoela, bisitan joan zitzaion Jose Angel. Militar bat-edo errukitu egin zen, eta ama agurtzen utzi zion.

• Kartzelako bizimodua

  Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

  Bere amak ez zion sekula kartzelako egoeraz berbarik egin. Behin Galdakaoko neska bati jarri zioten zigorra kontatu zion amak.

• Amaren aurkako epaiketako salaketa

  Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

  Bere amaren aurkako autuan irakurritakoa aipatzen da pasarte honetan. Epaitegiko paperetan bere ama "aférrima roja separatista" zela jartzen du. Eskolak zarratzerakoan, bere amak eskola partikularrak ematen zituen; hori dela eta, ikasleak iraultzara bultzatzen zituela jartzen zuen bere aurkako salaketan, arriskutsutzat joz. Bukaeran, maistra bezala, "pena de reclusión perpetua con inhabilitación absoluta" ezarri ziotela irakurtzen da,

• Presoak Gernika berreraikitzen

  Rafa Armendariz Gainza (1926) Gernika-Lumo

  Institutua dagoen tokian, lehen agustindarren ikastetxea zegoen; gerora, kartzela egon zen, bertara ekarri zituzten Gernika berreraikitzen ibili ziren presoak.

• Emakume abertzaleak garbitzera behartuta

  Rafa Armendariz Gainza (1926) Gernika-Lumo

  Bere arreba Andra Mariako eliza garbitzera behartu zuten, beste emakume abertzale batzuekin batera. Bonba su-eragileak bota zituzten Gernikan; hori dela-eta, denak hartu zuen su. Hilabetegarrenean-edo etorri ziren Gernikara.

• Salaketa bat tarteko aita atxilotu

  Maria Luisa Olaeta Berrojaetxebarria (1926) Gernika-Lumo

  Bere aita salaketa bat tarteko atxilotu egin zuten; baina, itsasoan egiten zuenez lan, sekula ez zen politika kontuetan sartuta egon. Isun itzela ordaindu behar izan zuten.

• 10.000 ogerlekoko isuna diru zaharretan

  Maria Luisa Olaeta Berrojaetxebarria (1926) Gernika-Lumo

  Soltxaga jeneralak Arana Kondearen etxe batean zuen bulegoa, eta Maria Luisaren aita bertara eraman zuten atxilotuta. Sasoi hartako 10.000 ogerleko, 50.000 pezetako, isuna jarri zioten. Baina ez zuten diru berriarekin ordaindu behar, zaharrarekin baizik. Sasoi hartan diru-aldaketa egon zen.

• Gernika garbitzeko, presoak ekarri zituzten

  Maria Luisa Olaeta Berrojaetxebarria (1926) Gernika-Lumo

  Gernika garbitzeko lanetan, "ciudades devastadas"eko bulegokoak eta langile-batailoietako presoak aritu ziren. Errenteria aldea ez zuten erre.

• Gerran familia banatuta

  Itziar Arzanegi Uribe (1924) Gernika-Lumo

  Bere aita batzokiko presidentea izan zen. Gerraostean bere aita preso eraman zuten. Itziar Sukarrietara joan zen izeko batengana, 3 urte igaro zituen bertan. Bere ama Gernikan gelditu zen.

• Sebastian lehengusuaren ibilerak, gerra garaian

  Joxepa Goikoetxea Elizalde (1923) Donostia

  Sebastian Elizalde lehengusua nazionalista zen. Don Felix parrokoa ezkutatu egin zuen hark, karlista zelako eta harrapatuz gero garbitu egingo zutelako. Sebastian kartzelara eraman zuten, eta heriotza zigorrera kondenatu zuen. Apaizarengana sinadura bila joan zen Sebastianen emaztea, eta hark sinadura ukatu. Hala ere, ez zuten hil.

• Aita Ondarretan preso

  Manuel Oliden Kortajarena (1941) Donostia

  Aita Ondarretan egon zen espetxean. Baporearekin jendea mugaz bestalde eramatea eta ihes egin behar izan zuen jendeari laguntzearren espetxeratu omen zuten.