Ihes egin beharra

• Arrasatetik Oñatira ihesi

  Angeles Garai Arregi (1924) Arrasate

  Zeleta baserritik Oñatiko Zañartu auzoko Ipentza baserrira joan ziren. Bost hilabete pasatu zituzten bertan. Ganaduekin eta gurdi batean garraiatu zitezkeen gauzekin joan ziren Oñatira. Zaldia eta orga ere eraman zituzten. Gerrako lehenengo tiroketak azaltzen ditu.

• Juan San Martin gerratik ihesi

  Juan San Martin Ortiz de Zarate (1922) Eibar

  Juan San Martin gerratik ihesi. Bordeletik Frantziara joateko asmoa. Armadako itsasontziak (Cerverak) harrapatu eta zuzenean Ferrolera eraman zituzten. Handik Pasaiara, eta berriz Eibarrera.

• 1936ko Gerra Zibilaren ostean exiliora

  Candido Eguren Zabarte (1906) Eibar

  Gerraosteko kontuak. Kartzelatik irten eta Ormaiztegira joan zen. Frantziarako bidea: Legazpira joan zen "Juventudes Socialistas"eko batzuekin elkartzera, baina Guardia Zibilek ezagutu egin zuten. Frantziara joatea erabaki zuen urte gutxi batzuetarako; azkenean 30 urte igaro zituen bertan. Pentsaera guztietako lagunak zituen. Komunismoa; Alderdi Sozialista. Demokraziaren aldekoa.

• Apirilaren 26a Eibarko liberazioa

  Miren Lorea Lasa Aranburu (1930) Eibar

  Gerra Eibarren zegoen bitartean Busturian egon ziren. Bere osaba batek abisatu zien Eibar liberatuta zegoela eta etxera itzuli ahal zirela. Lorearen familiak zorte handia izan zuen etxea osorik aurkitu zutelako. Lorearen familia Eibarren zegoela, aitak ihes egin behar izan zuen nazionalisten taldeko presidentea zelako.

• Gerrarengatik, familia banatuta

  Jose Antonio Laskurain Ugalde (1930) Eibar

  Bere amama Eskoriatzan harrapatu zuen 1936ko altxamendu militarrak. Bere amarekin Frantziara joan zen eta handik Eibarrera etorri ziren.

• Gerra garaian Bolibarren

  Roberto Zabaleta Ozamiz (1934) Eibar

  Gerrarengatik bi urte egin zituen Ziortza-Bolibarren bizi izaten, familiakoekin. Gerraostean, aita hil zitzaion. Orduan, gosea eta miseria zegoela dio.

• Zeberiora ihesi gerra garaian

  Maxima Inunziaga Olabarrieta () Arantzazu

  Gerra hasi zenean, urte eta erdiko umea zeukan. Zeberion egon zen. Senarra soldadu joatera behartu zuten.

• Gerraren ondorioak gorputzean

  Tiburtzio Olabe (1912) Durango

  Gerra zibilean, Elorrioko bonbardaketan, metraila sartu zitzaion buruan eta gorputzaren alde bat geratu egin zitzaion. Santandertik Frantziara eraman zituzten zauritutako mila lagun inguru; han ospitalean egon zen. Bertan ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituen.

• Gerran zaurituak Bidarteko jauregian

  Tiburtzio Olabe (1912) Durango

  Biarritz eta Bidarte artean dagoen eraikin batera (garai batean hotela eta kasinoa izandakoa) eraman zituzten gerra zibileko 1000 zauritu inguru. Gerora gehiago ere etortzen ziren; gaixoak, haurdun zeuden emakumeak... Zazpi mediku inguru zituzten eta denen burua Luis Bilbao zen. Ospitaleko nagusia Gonzalo Aranguren zen. Beste mediku batzuk aipatzen ditu.

• Gerraren beldur, Getxora babeslekura abereekin

  Maria Luisa Urrutxua Larrazabal (1922) Sopela

  Erresistentziarik gabe sartu ziren Sopelan frankistak. Getxora joan ziren babeslekura, etxeko abereak hartuta.

• Polixene Trabudua Donibane-Garaziko kanpamenduan

  Miren Gezala Sagarzazu (1912) Lezo

  Donibane-Garaziko Zitadela gerratik ihesi zihoazenentzat babesleku izan zen. Arnegiko falangistekin hizketan eta txantxetan aritzen ziren. Polixene Trabuduari buruzkoak kontatzen ditu.

• Lagunak heriotza zigorretik libratzeko ahaleginak

  Miren Gezala Sagarzazu (1912) Lezo

  Donibane-Garaziko Zitadelan zegoela, bere anaiaren gutun bat jaso zuen kartzelatik, lagun batzuen egoera larriaren berri emanez. Haiek heriotza zigorretik libratzeko, Euskadiko Gobernuari laguntza eskatuz egin zituen ahaleginak kontatzen ditu.

• Donibane-Garaziko kanpamenduan gehienak euskaraz

  Miren Gezala Sagarzazu (1912) Lezo

  Donibane-Garazin euskaraz eta erdaraz, bietara, egiten zuten baina gehienak euskaldunak ziren. Dantza taldea osatu zuten eta batetik bestera ibiltzen ziren. Zuzendariak erdaldunak izan zituzten. Bertako euskaldunak oso frantses zaleak zirela uste du.

• Gerra garaian, presoei laguntzeko taldeetan parte hartu zuen bere familiak

  Peli Fernandez de Romarategi Lanas (1922) Gasteiz

  Gerra garaian Peliren familiako zenbait kidek kartzela eta erbestea ezagutu zituzten. Gerraren amaiera aldera, preso zegoen jendeari laguntzeko taldeak antolatu ziren eta Peliren familiak parte hartu zuen: bazkariak prestatu, arropak garbitu... Tabakorik ez zegoen eta makina batekin egiten zituzten presoentzako zigarroak.

• Urrestarazu anai-arrebak

  Peli Fernandez de Romarategi Lanas (1922) Gasteiz

  Andoni Urrestarazu 'Umandi'-ren arreba, Maria Terese, bere ilobaren irakaslea izan zen. Eskolatik bota egin zuten abertzalea zelako. Araiakoak ziren Urrestarazutarrak. Andoni Madrilen zegoela hasi zen euskara ikasten. Erbestean egon zen, iparraldean.

• Umeak balen bila; moroak ikusteko zain

  Damiana Belaustegi Jaio (1924) Mendata

  Gerra sasoiko oroitzapenak. Balak lurrean sartzen zirela ikusita, haiek topatzen ibili ziren anaia eta biak, arriskuaz jabetu barik. Ez zitzaien ezer gertatu. Moroei buruz gauza bitxiak kontatzen zituzten eta haiek ikusteko zain egon ziren, baina ez zuen bakar bat ere ikusi. Jende askok alde egin zuen etxetik, ahal zuena gurdian hartuta. Eurei etxetik irteteko eskatu zieten milizianoek, baina denbora gutxirako izan zen.

• Arrebaren neskametza

  Anastasio Beaskoetxea Egiarte (1925) Mendata

  Jesusa, arreba, Zornotzan egon zen neskame taberna batean, 11 urterekin, gerra aurretik. Hangoek etxerako moduan hartu nahi izan zuten, baina gerra hasi zenean, denak ihesean joan ziren eta hantxe bukatu zen bere neskametza. Gerra sasoian Bilbon egon zen neskame. Handik Ajuria auzora (Muxika) ezkondu zen 21 urterekin. Beste lanetan ez, baina Gorritxu tabernan gizarte segurantza ere ordaintzen zioten.

• Abadiñora eta Durangora ihesi

  Migel Zubiaur Ayo () Erandio

  Hormaren kontra jarri zituzten behin, baina bizirik atera ziren. Morteroetan ibili zen bera, beste bi lagunekin. Tabakoa eta alkohola ematen zieten. Abadiñoko elizara eta Durangokora joan ziren babestera, baina bietatik alde egin behar izan zuten, bonbardaketengatik.

• Milizianoak etxe inguruan

  Juan Aiesta Urkiri (1893) Bedia

  Gerra garaian, ebakuatu egin zituzten eta Alonsotegira joan ziren. Milizianoak etxe inguruan izan zituzten. Asturiarrak gogorrak zirela esaten du.

• Alonsotegira ihesi eta berriz buelta

  Juan Aiesta Urkiri (1893) Bedia

  Gerratik ihesi joan eta etxeratu zirenean, Alonsotegik bueltan, sagu asko topatu zituzten etxean. Frankistekin izan zituen elkarrizketak aipatzen ditu. Milizianoen jokabideari buruzko iritzia ematen du. Errepublikanoek euskaldunak ez zituztela errespetatzen dio.