Ihes egin beharra

  • Nikolas Pujana Gerra denboran, Somorrostro eta Bilbora

    Nikolas Pujana Goikoetxea (1925) Otxandio

    Eskolan, erdara apur bat ikasi zuten; baina, bestela, beti euskaraz mintzatzen ziren. Nikolasek ez zuen arazorik izan euskaraz egitearren. Arreba nagusia 15 urterekin neskame joan zen Bilbora, eta beste arreba bat ere umezain ibili zen. Eskolan zazpi urterekin hasi, eta 11 urte zituela gerra piztu zen. Gerran aita zapadoreetan ibili zen eta umeak amarekin joan ziren; lehenengo, Somorrostrora eta, gero, Bilbora.

  • Nikolas Pujana Bilbon babes-etxe onean

    Nikolas Pujana Goikoetxea (1925) Otxandio

    Bonbardaketa hasi zenean, ganbaran gorde zen. Gero, gurasoekin txabola batera joan ziren gordetzera. Hurrengo egunean, Otxandiotik alde egin zuten. Aita zapadoreetan sartu zen. Bost neskame zeuden Bilboko La Salveko etxe batean egon ziren. Hango neskame nagusiak eskola apur bat eman zien. Jateko eta jostailu nahikorekin, oso ondo egon omen ziren han. Pilotalekua eta igerilekua ere bazuten.

  • 99 Gerra garaian jaiotetxera joan-etorria senideak ikustera

    Martzel Garitagoitia Arriaga (1922) Mallabia

    Gerra garaiko kontuak. Frontea Kalamuan egon zen 7 hilabetean. Garai hartan bera Ermuan zegoen. Gernika eta Durangoko bonbardaketak. Baserrikoak ezkutatu egin ziren; eta, 14 urterekin, bera geratu zen baserriaren arduradun. Gerea auzora egin zuen joan-etorria, gurasoak eta familia nola zeuden ikusteko. Tropak; moroak. Orduko pasadizoak.

  • martzelino-zenarruzabeitia Gerrako ibilerak

    Martzelino Zenarruzabeitia Zarate (1913) Amorebieta-Etxano

    Gerra garaian, Algortara joan zen eta handik Karrantzara, sanitario bezala lan egitera. 1937ko abuztuaren 17an, preso hartu zuten Limpias-en eta Laredon hilabete batez preso egon ondoren, Zaragozako San Juan de Mozarrifar-eko kontzentrazio-esparrura eraman zuten beste hilabete batez. Handik, Gironara eraman zuten lan-batailoiaren barruan. Bertan zegoela bukatu zen gerra eta 1939ko abenduaren 27an, etxera bueltatu zen.

  • Fortuna Bediaga Soldaduak behi eta esneekin gelditzen ziren

    Fortuna Bediaga Solaegi (1919) Amorebieta-Etxano

    Gerra garaian etxe bat zaintzeko eskatu zioten. Milizianoak heldu zirenean, behia hartu nahi izan zuten eta Fortunak aurre egin zien. Esne guztia hartu zuten. Ihes egin zuen Fortunak, beste batzuekin batera.

  • Fortuna Bediaga Durangotik Bernagoitira gerra garaian

    Fortuna Bediaga Solaegi (1919) Amorebieta-Etxano

    Gerran, hainbat jende Bernagoitian geratu zen. Durangotik ihes egiten zuen jendea ere bertan geratzen hasi zen, bi fronteren artean. Behiak, txahalak, idiak, artoa... kendu zizkieten askori.

  • 336 Gerratik ihesi; bueltan Koruetara bizitzera

    Patxi Goikolea Zabala (1933) Arrasate

    Gerraren ondorioz alde egin eta urtebetez kanpoan izan ziren. Aita kartzelan, etxea apurtuta, ama seme-alabekin Koruetara joan zen bizitzera. Hogeita bat urtera arte egon zen bertan.

  • Santi Arizmendiarrieta gerra garaian

    Olga Arizmendiarrieta Urriategi (1932) Eibar

    Hornidura komisario izendatu zuten gerra hasi zenean. Eibar hartu zuten egun berean Bilbora bidean zen. Hanka hautsi zuen egun hartan eta ondorioz denbora luzez ibili zen herren. Atxilotu zutenean Duesoko kartzelara eraman zuten. Langileen batailoian behartutako lanak egiten jardun zuen frontean geroago eta, azkenik, Ondarretako kartzelara eraman zuten.

  • Umea izandakoan, gerra etorri

    Mikaela Arretxe (1917) Ondarroa

    Ezkondu eta gerra etorri zen. Mikaelak umea eduki berria zuen, eta gizona gerrara joan behar izan zen. Sarritan umea hartu eta baserrira joaten zen, Hernanira. Ondarroatik irteteko baimen berezi bat behar izaten zuten. Erreketeak bi-hiru aldiz joan zitzaizkion Mikaelari, gorria zelakoan.

  • Maritere Larruzea Gerran Bilbo aldera, ebakuatuta

    Maria Teresa Larruzea Uriguen (1928) Amorebieta-Etxano

    Jaunartzea egin eta laster, gerra zibila hasi zen eta ebakuatu egin zituzten gurasoak, lau neba-arreba eta izeba. Aita Larraskitura joan zen behiekin; umeak amarekin Santutxura, osabaren etxera. Denak ez ziren kabitzen osabarenean eta beheko solairuko gela bat utzi zieten. Sirenak jotzen zuenean, babeslekura joaten ziren, komentuko sotora. Umeak jolasean ibiltzen ziren.

  • Erreketeak Intxortan

    Avelino San Sebastian Barandiaran (1906) Antzuola

    Erreketeak Intxortara iritsi zirenekoa kontatzen du, eta eraso egiteko zer estrategia erabili zuten. Bera Lekeitiora joan zen amarengana, baina 1937an eraso egin zuten berriz, eta Intxortakoek alde egin behar izan zuten.

  • Gerra zibila hastean, Zaldibiara aitarekin

    Ana Mari Murua () Ordizia

    Tabernan ibiltzen zen jende gehienak euskaraz egiten zuen. Gerra zibila hasi zenean, Ana Marik bederatzi urte zituela, Zaldibiara joan ziren Xorronbehe baserrira aitarekin oinez, aitaren lagunak baitziren bertakoak. Tiroak nola entzuten zituzten azaltzen du. Gerra amaitu zenean, etxera bueltatu ziren.

  • 410 Gudariei Bilbo defendatzera joateko dei egin zitzaien

    Jose Zufiaurre Goia (1934) Beasain

    Eusko Jaurlaritzak gudariei egindako deia; Bilbo defendatzera joateko eskaera. Beasaindik ihes egindako batzuek Bilborako bidea hartu zuten. Gosea. Bilbo erori zenean, Urduñako kartzelara eraman zuten. Bitartean, ama-umeak Zerainera joan ziren bizi izatera. Ama Zeraindik Bernedoren lantegira joaten zen egunero bizikletan. Guardia Zibilek salbokonduktoa eman zioten.

  • Maria Pilar Romero Deikaztelutik Mutrikura gerra garaian

    Maria Pilar Romero Urreisti (1946) Mutriku

    Aita Deikaztelukoa da. Gerra garaian, aitaren arreba baten senarra eta haren beste senide batzuk hil zituzten eta aitaren familiak herritik ihes egin behar izan zuen. Saturraranera heldu zen, eta, bertan soldadu zegoela, gaixotu egin zen. Mutrikuko familia batek hartu zuen etxean eta bertako alabarekin ezkondu zen. Aitak ez zekien euskaraz eta moilan ikasi zuen arrantzaleekin. Gero, bera ere itsasoan lanean ibili zen.

  • Joseba Mirena Agirre Medikuaren laguntzaz bueltatu zen aita Mutrikura

    Joseba Mirena Agirre Mugerza (1935) Mutriku

    Gerra Mutrikura heldu zenean urte bat zuen Joseba Mirenak. Gerrako kontuak etxean entzun ditu. Aita eta haren koinata bat Frantziara ihes egin zuten. Aitak, Mutrikura bueltatzeko Arriolako medikuaren laguntza izan zuen. Koinata ordea Mexikora joan zen.

  • Krispin Arregi Gerratean gizon bat ezkutatuta etxean

    Krispin Arregi Mendiolagarai (1936) Amorebieta-Etxano

    Umeak mantarrean eta mantoian batzen zituzten. Gerratean aitak gizon bat, desertorea, ezkutuan eduki zuen bi urtez. Basoko kobazulo batean gizonaren tresnak topatu zituzten; basoan bizi zen orduan gizona.

  • Teodora Gerediaga Gerratik ihesi

    Teodora Gerediaga Gastelu (1928) Amorebieta-Etxano

    Gerra garaian, etxetik alde egin behar izan zuten. Aita abereekin joan zen eta beraiek aititaren etxera jaitsi ziren, eta handik errotara. Aitak behia laga zien hiltegian. Behiak ama zela ezagutu zuen kontatzen du.

  • Teodora Gerediaga Amak Frantziara joan nahi ez

    Teodora Gerediaga Gastelu (1928) Amorebieta-Etxano

    Familiako batzuk Frantziara abiatu ziren itsasontziz. Bere amak ez zuen joan nahi izan.

  • Arantxa Gurmendi Sei urtean Frantzian errefuxiatuta

    Arantxa Gurmendi Olabiaga (1944) Donostia

    Sei urte eta erdi Frantzian errefuxiatuta egin zituzten senarrak eta berak. Esperientzia aberatsa izan zen hura ere. Zein modu bitxian ezkondu ziren, gurasoak lasai egoteko. Frantsesa bazekien, baina hasiera gogorra.

  • Arantxa Gurmendi Gerra osteko lehen euskarazko irratsaioa, Paristik

    Arantxa Gurmendi Olabiaga (1944) Donostia

    Parisen euskarako irakasle hasi zen senarra, unibertsitatean, Txillardegik utzi zuenean. Antzerki-talde batean hasi zen bera, Azañaren ilobarekin, eta Buenas noches, España irratsaioan parte hartzea proposatu zion, euskaraz. Pirenaica irratsaioa.