Politika eta Franco

• Eskolan ia dena gazteleraz

  Carmen Otegi Zabala (1930) Aduna

  Adunako eskola udaletxe azpian zegoen. Dena gazteleraz ikasten zuten. 'Cara al sol' kantatu behar izaten zuten eta Francoren argazkiak zeuden edonon. Aitagurea ere errezatzen zuren sartzerakoan eta irteterakoan, baina euskaraz egiten zuten. Dotrina gazteleraz izaten zuten eskolan eta handik irtenda sakristian euskaraz ematen zuten apaizarekin.

• Euskararen egoera Gerra Zibilaren ostean

  Juana Arrieta Leceta (1923) Margarita Murgizu Azurmendi (1910) Dolores Tolosa Lariz (1911) Eibar

  Euskararen aldeko mugimendu handia Bilbon. Gerra ostean euskaraz berba egiterik ez zegoen; umeei euskarazko izenik ipintzerik ere ez.

• "Margaritinak"

  Antonia Garmendia Jauregi (1928) Altzaga

  Gerra ondoren, Margaritinek instrukzioa ematen zuten. Itsasondoko frontoian elkartzen ziren.

• Frankismo garaia

  Antonia Garmendia Jauregi (1928) Altzaga

  Nazionalistak izateagatik ilea moztu zieten Itsasondoko 3 emakumeri. Franco hil zen egunean sagardoa egiten ari ziren etxean. Auzokoekin telebistan ikusi zuten berria. 'Cara al sol' kantatu behar izaten zuten eskolan. Gustura kantatzen zuten, zer esaten zuten ez zekitelako

• Lazkao Txiki ez kantatzera zigortuta

  Patxi Iraola Garmendia (1933) Zaldibia

  Euskaraz bertsotan aritzeagatik ez du sekula isunik jaso. Lazkao Txikik bai, baina behin Francorekin lotutako zerbait esan zuelako. Denbora batez debekatua izan zuen kantatzea. Txibatoak egoten ziren saioetan.

• Ameriketan ikurriñarekin eman zioten ongietorria

  Antxon Basurko Gereño (1947) Pasaia

  Bikote amerikarra bisitatzera joan zenean, ongietorri bezala ikurriñarekin eman zioten ongietorria. Antxon beldurtu egin zen, Euskal Herrian ezin zelako ikurriña atera. Dalak, Donostiatik Ameriketara Pio Barojaren liburu bat bidali zuen baina ez zen inoiz bere helmugara iritsi.

• Agurainera gaztelaniaz ikastera

  Juanito Amundarain Tolosa (1937) Joxepa Tolosa Otamendi (1939) Amezketa

  Eskolan "Viva España" abesten zuten arratsaldetan. Goizetan errezatu egiten zuten. Juanitok Agurainen ikasi zuen gaztelaniaz.

• Munitibarko eskolan "Cara al Sol"

  Irene Urriolabeitia Mallea (1967) Munitibar-Arbatzegi-Gerrikaitz

  Munitibarko eskolan gaztelaniaz ikasten zuten. Maistra Aulestikoa bazen ere, bere senarra udaletxeko idazkaria zen, erregimenaren aldekoa. Eskolan "Cara al Sol" abesten zuten eta banderari mun eman behar zioten. Doña Lutxi zen bere maistra.

• Diktadura garaia

  Jokin Agirregoikoa Azkorra (1958) Getxo

  Diktaduran bazekiten zer zegoen, baina beldurra pasatzen zen.

• Diktaduran Radio Londres entzuten zuten sekretuan

  Jokin Agirregoikoa Azkorra (1958) Getxo

  Diktaduran Radio Londres entzuten zuten sekretuan.

• Cara al Sol abestu behar eskola amaitzean

  Jesus Mari Arriaga Kortabitarte (1958) Jose Ramon Arriaga Kortabitarte (1954) Gizaburuaga

  Eskolara sartu aurretik Espainiako bandera agurtu behar izaten zuten eta amaieran Cara al Sol abestu. Ikuskaritzakoak joaten ziren noizean behin eskolara.

• Hauts-esnea edaten zen eskoletan

  Jesus Mari Arriaga Kortabitarte (1958) Jose Ramon Arriaga Kortabitarte (1954) Gizaburuaga

  Ameriketatik ekarritako hauts-esnea banatzen zen eskoletan. Bilbotik etorritako Castrejana izeneko maistrarekin, esnea kakaoarekin edaten hasi ziren. Ez zitzaien esne hura gustatzen eta bota egiten zuten, etxean esne ona zutelako noiznahi. Frankismoak sortutako kanpaina bat izan zen.

• Gizaburuagako eskolan, banderari agurra egiten

  Gotzone Arostegi Bengoetxea (1961) Gizaburuaga

  Eskolan banderari agurra egiten zioten goizero. Ikuskaritzakoak joaten zirenean, aldez aurretik bazekiten isilik eta formal egon behar zirela. Franco hil zen urtean Lekeition ikasten zuen Gotzonek.

• Frankismoan dena zegoen debekatuta

  Gotzone Arostegi Bengoetxea (1961) Gizaburuaga

  Franco hil baino lehenago ama Basurtuko ospitalean izan zuen hilabete batez. Alboko gaixoak egunero esaten zion Franco hiltzear zegoela baina ez zen hil ama etxera bueltatu zen arte. Gotzonek gogoratzen du frankismo garaian dena debekatuta zegoela.

• Eskola frankismo garaian

  Maria Angeles Aldekogarai Alastra (1951) Ea

  Eskolan gaztelaniaz ikasten zuten baina doktrina euskaraz. "Cara al sol" abesten zuten egunero eta noizbehinka ikuskaritzakoak agertzen ziren eskolan.

• Francoren bisitetan, aita kartzelara

  Joxeba Lasa Iriarte (1933) Pasaia

  Errenterian, Madalenako ermitaren parean bizi ziren. Mozkortzen zenean, aitak "Gora Euskadi Askatuta" bezalako lemak esaten zituenez, Francok herria bisitatzen zuen bakoitzean kartzelan sartzen zuten, istilurik ez sortzeko.

• Gerraostean beti txibatoren bat tabernan

  Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

• Eibar, herri aldarrikatzailea

  Mikel Larrañaga Mandiola (1946) Eibar

  Frankismo garaiko gazte garaia gogoratzen du. Etxean beti izan dira abertzaleak eta politikaz hitz egiten zen. Eibarrek zuen sozialista kutsua zela eta, beti ezagutu ditu aldarrikapenak, grebak, mugimenduak... kalean eta lantokietan. Politikoki, ordea, ez zegoen aukera handirik. Behin, Eibarrera Ez Dok Amairu ekarri nahi izan zuten eta Gobernu Zibilean erakutsi behar izan zituzten taldearen letrak, zentsura pasa zezaten.

• Franco ondorengo alderdi politikoen legalizazioa

  Mikel Larrañaga Mandiola (1946) Eibar

  Alderdi politiko guztiak debekatuak zeuden Frankoren garaian, eta denak klandestinoak ziren. Alderdiak legalizatu zirenean, bera EAJ-ra afiliatu zen, eta Eibarko alderdi politiko guztiek hilero biltzen ziren, indarrak batzeko bileretan. Bertan, alderdi zaharrak eta jaioberriak zeuden. Errespetu handiz entzuten zituzten bata eta bestearen ideiak eta ahal zen guztietan, ekintzak (manifestazioak, grebak...) elkarrekin antolatzen zituzten. Guztien helburu nagusia,

• Frankismo garaiko sindikatu bertikala eta bestelako klandestinoak

  Josu Ibargutxi San Pedro (1949) Eibar

  60. hamarkadan jaio zen Comisiones Obreras, baina UGT eta ELA bazeuden lehenagotik ere. Comisiones Obreras sindikatuaren jatorria. Eibarko egoitza. Frankismo garaiko sindikatu ofizialak eta klandestinoak.