Gerratik itzulera

  • Gaspar Alvarez Lucio Gerraosteko Eibar

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Gerra bukatzean Eibarrera itzuli zen Gaspar. Karlisten boluntarioak zeuden herrian zehar eta konfiantza gutxi zuen haiekin, jende asko fusilatzen baitzuten. Eibarko Guardia Zibilekin bizi izandako anekdota bat kontatzen du. Sinatzera joan behar izaten zen eta hasieran kartzelara joatetik libratu zela kontatzen du.

  • Gaspar Alvarez Lucio Gerraostean kartzela zigorra

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Gasparri hogei urteko kartzela zigorra ezarri zioten eta azkenean bederatzi urte pasa zituen kartzelan. Emaztea gerraostean ezagutu eta ezkondu egin ziren Santanderren. Emaztearen bi anai gerran hil eta bat Frantzian erbestean egon zen.

  • Mercedes Telleria Gerraosteko zailtasunak: gosea; razionamentua...

    Mercedes Telleria Izaguirre (1913) Eibar

    Gerraostea; lehenengo urteak oso txarrak izan zirela kotatzen du Mercedesek. Gose handia; estraperloa; razionamientua. Jendea asko argaldu zen. Osasun kontuez hitz egiten du.

  • Arnaldo Bolunburu Gerra osteko Eibar berreraikitzen

    Arnaldo Bolumburu Inza (1933) Eibar

    Gerra ostia Eibarren. Arnaldo delineante bakarra Udaletxian. Ekin bakarrik egin zioten lanari; gitxika-gitxika. Gauza asko zeuden egiteko. Plano batzuk egin zituen: Txirixo-kalia; Eliza aurria...dena eskonbrua zen eta etxeak egiten ekitzeko derrigorrezkoa zan parzelazioarekin hastea. Inguru horretako parzelazioa "gatxa...munduan gatxena!". Ugazaba asko eta parzelazioak egitea oso gatxa zen. Pare bat urte jardun zuten horretan. Elgeta-kalian, inguru guzti horretan etxeak dana pilatuta... Arraindegi kalia; Barrenkalia...nola lan egin zuten azaltzen du Arnaldok.

  • Arnaldo Bolunburu Gerra ostean erreka estaltzen

    Arnaldo Bolumburu Inza (1933) Eibar

    Gerra ostia Eibarren. Dos de Mayo kalia, "Ongi etorri" tabernako etxea bera sartu orduko egiten zeuden. Orduantxe lehentxeago tapatu zuten errekia. Errekia nondik nora: Ardantzaraiñok zen Dos de Mayo kalia; gero errekia libre zoan, Ariatzaraiñok libre. Buelta eman Ariatzan, eta merkatu plazan azpitik pasatzen zen erreka. Plaza pasatu eta Muñoaneko parean (Valentinaneko taberna), beheraxeago, berriz irteten zen kanpora, libre.

  • Arnaldo Bolunburu Gerra ostean erreka estaltzen

    Arnaldo Bolumburu Inza (1933) Eibar

    Erreka tapatzea. Dos de Mayoko zatia egin zen lehenengo (bera oraindik ez zegoen Udaletxean), 1947 inguruan. Gero etorri ziren besteak. Bere lana, terrenoen planoak egitea. Oraindik deseskonbroa amaitu barik. 2.000 preso inguru ekarri zituen Regiones Devastadas-ek, eskonbro guztiak garbitzeko. Asko bertan gelditu ziren gero. Unzueta jauregian eduki zituzten. Goizean goizago eta iluntzean ere, hilaran "raum, raum, raum...". Haiek deseskonbratu zuten Eibar guztia.

  • Arnaldo Bolunburu Ipuruako futbo zelaia Eibarko hondakinekin eraikia

    Arnaldo Bolumburu Inza (1933) Eibar

    Eskonbroak, Ipuruara eramaten ziren. Ipuruako kanpo-foballa eskonbroekin eginda dago. Gaztaiñadixa zegoen han; iturri txiki bat ere bai, tunel batetik sartuta bertara heltzen zela kontatzen du Arnaldok.

  • antonio-maria-yraolagoitia-orbea Eibar gerra ostean; Antonio Yraolagoitia etxera bueltatu zen eguneko oroitzapenak

    Antonio María Yraolagoitia Orbea (1925) Eibar

    Eibar gerra ostean; Antonio Yraolagoitia etxera bueltatu zen eguneko oroitzapenak

  • antonio-maria-yraolagoitia-orbea Eibar gerra ostean; “Regiones Devastadas” plana; Errebaleko etxeak eta parrokiako lokalak

    Antonio María Yraolagoitia Orbea (1925) Eibar

    Eibar gerra ostean; “Regiones Devastadas” plana; Errebaleko etxeak eta parrokiako lokalak

  • Enrike Ardanza Soldaduek etxeetan egindako hondatzeak

    Enrike Ardanza Odriozola (1928) Abadiño

    Astiro-astiro etxera bueltatzen hasi ziren gerra pasatu eta gero. Hala ere, askok etxea hondatuta topatu zuten eta lapurretak ere ugariak ziren orduan. Intxaldeko baserrian soldaduek egindako hondatzeak kontatzen ditu pasarte honetan.

  • Bittor Garaigordobil Gerraostean seminariora bueltan

    Bittor Garaigordobil Berrizbeitia (1915) Abadiño

    Gerra Zibilean "kamillero" bezala ibili zen. Francoren aldekoek eroan zuten derrigortuta. Lleidan bizi izan zuen arrisku gehien. Cuencan zeudela bukatu zen gerra, Madril hartu eta gero. Gerraostean seminariora bueltatu zen, azterketa baten bitartez galdutako ikasturtea berreskuratuz. Hainbat postu izan zituen seminarioan: irakasle, prefektu eta Gogarte Etxeko (gaztelaniazko "Casa de Ejercicios") zuzendari. Han egon zen 1948an misioetara joan zen arte.

  • 1112 Lizarrustira estraperlora joandakoa

    Martina Agirre Zuriarrain (1930) Abaltzisketa

    Patataren estraperloa bizikletan egiten zuten Lizarrustiraino joanda. Aitak estraperloan egindako pasadizoak kontatzen ditu Iñakik.

  • Maria Luisa Zabala Zubiarrain Gerra ondorengo gabeziak

    Maria Luisa Zabala Zubiarrain (1930) Aduna

    Gerra ondoren gosea iritsi zen. Taloa gora eta taloa behera ibili ziren. Trenez joaten ziren Legorretako errotara irina lortzeko.

  • Maria Luisa Zabala Zubiarrain Gerra ondorena garai tristea izan zen

    Maria Luisa Zabala Zubiarrain (1930) Aduna

    Gerra ondorengoa oso garai tristea izan zen. Soldadutzako mutilen gutunen zain egoten ziren. Mutil gazte asko hil ziren.

  • Maria Luisa Zabala Zubiarrain Ijitoak diru eske etxeetara joaten ziren

    Maria Luisa Zabala Zubiarrain (1930) Aduna

    Gerra ondoren ijitoak eskean ibiltzen ziren. Arrantzaleak buruan saskia hartuta saltzera etortzen ziren Andoaindik. Ijitoek dirua eta ogia eskatzen zituzten.

  • Santos Irazustabarrena Ermina Gerra hasierako egoera eta bandoak

    Santos Irazustabarrena Ermina (1928) Alegia

    Osaba nazionalista bat zuen; eta, Bilbon harrapatu ondoren, kartzelan bi urte baino gehiago pasa zituen. Alegian, gehienak errepublikazaleak zirela dio. Ihes egindakoak bueltatu zirenerako, erreketeak sartuta zeuden Alegian. Errepublikak pattal jokatu zuela uste du, baserritako mutilak erreketeen esku utzi zituztelako. Aitona karlista zuen. Orendainen amonaren anaiaren etxean egon ziren, baina laster bueltatu ziren Alegiara. Maisua egon zen idazkari hasieran, beste inor ez zegoelako.

  • Pepa Bikandi Burtzeñatik itzuli eta Zornotza erreta

    Pepa Bikandi Ibarretxebea (1922) Amorebieta-Etxano

    Zorrotza inguruan dagoen Burtzeñatik itzuli ziren etxera. Zornotza erreta ikusita pena handia sentitu zuen Pepak. Aldekoena baserria ondo zegoen.

  • Jesusa Izagirre Soldaduek denda eta taberna hartu

    Jesusa Izagirre Esturo (1928) Amorebieta-Etxano

    Bermeon eta Durangon gerra sartu zenean, denda itxi eta ebakuatuta irten ziren Karrantzara. Irten orduko milizianoek denda eta taberna hartu zituzten. Etorri zirenean dena hutsik topatu zuten, baina apurka-apurka aurrera egin zuten.

  • Jesusa Izagirre Alkate gogorra gerra ostean

    Jesusa Izagirre Esturo (1928) Amorebieta-Etxano

    Aita ezkutatuta ibili zen gerra ostean. Orduan alkate gogorra eduki zuten Zornotzan eta jendea fusilatu ere egiten zuten. Gero, beste alkate bat sartu zen eta harekin lasaiago ibili zen aita.

  • Jesusa Izagirre Gerratik bueltan etxea hutsik

    Jesusa Izagirre Esturo (1928) Amorebieta-Etxano

    Gerratik bueltatu zirenean, etxea hutsik topatu zuten. Aurrera egiteko, taberna jarri zuten martxan berriro eta auzokoak koltxoiak utzi zizkien lo egiteko lekua eduki zezaten.

  • Markos Gerediaga Gerraosteko miseria

    Markos Gerediaga Bilbao (1925) Amorebieta-Etxano

    Gerran ebakuatuta egon ostean, etxera bueltatu eta ez zuten zer jan eta ezta dirurik ere. Gurasoak beranduago etorri ziren. Gerora ondo maneiatu ziren, lan eginez gero gauzak lortzen dira-eta.

  • inaki-arregi Izebei ilea "zerora" moztu zietenekoa

    Iñaki Arregi Moraza (1927) Andoain

    Gerra garaian, Oriora joan ziren egoera pixka bat lasaitu arte. Itzuli zirenean, etxea prezintatuta aurkitu zuten. Komandantziara joan behar zutela esan zieten eta halaxe joan ziren bere bi izeba. Han ilea "zerora" moztu zieten, abertzaleak izatearren. Gero txapela jantzita ibiltzen ziren. Izebetako bat oso ausarta omen zen eta behin erreketeekin joan zen kotxean Donostiara autostop eginda.

  • Xalbadora Roldan Mantila, mezarako

    Xalbadora Roldan Iturrioz (1922) Andoain

    Bata erabiltzen zuten kalerako. Mezarako, iganderako soinekoa. Beti izan da apaina. Gona motzik ez zen erabiltzen. Klasikoa zen bera. Mantila, mezarako; gerra ostean kendu zuten. Galtzerdi gabe ere ezin zen joan mezara.

  • Xalbadora Roldan Gerra ondoren industria indartu egin zen; inmigrazioa

    Xalbadora Roldan Iturrioz (1922) Andoain

    Gerra ondoren lana sortu zen lantegietan: inmigrazioa. Gerra garaiko industria: bonba fabrika, Laborde... Dirua egin zuten batzuek eta etxea erosi zuten. Lehen ez zegoen erosteko ohiturarik: gehienak maizterrak ziren.

  • Delia Huici Bueltan, altzaririk ez: errekisatuta

    Delia Huizi Zuñiga (1928) Andoain

    Irunera eta handik Donostiara. Handik tranbian, aitonaren etxera: Karrikara. Altzariak kendu egin zizkieten; bizilagunak hainbat gauza gorde zizkien. Harreman ona zuten bizilagunarekin. Donostiako osabak errenta ordaintzen jarraitu zuen urtebetean, baina etxean beste familia bat sartu zuten nagusiek.

  • Delia Huici Bueltan, eskolara berriro; doktrina

    Delia Huizi Zuñiga (1928) Andoain

    Gerra ondoko urteak. Ondo hartu zituzten. Osabaren etxera joaten zen lotara. Eskolan hasi zen berriro. Jaunartzea ezin egin, doktrina ez zekielako. 11 urterekin egin zuen, 10ekin egin ordez. Doktrina etxean ere ikasten zuten batzuek; arrosarioa, gauero.

  • Ramon Huici Andoaina itzuli eta etxea hustuta topatu

    Ramon Huizi Zuñiga (1931) Andoain

    Gerra garaian batetik bestera ibili ziren, eta hizkuntzekin nahasketa handia izan zuen. 8 urte zituela itzuli ziren Andoaina; aitonarekin bizitzera joan ziren orduan, beraien etxean zegoen dena lapurtu egin baitzieten. Gerora ikusitakoarekin, konturatu ziren bizilagunak izan zirela lapurrak.

  • Juan Bautista Barandiaran Herrira itzulitakoan, panorama gogorra

    Juan Bautista Barandiaran Iturriotz (1928) Andoain

    Gerra bukatutakoan, Frantziatik itzuli ziren eta aitari ez zioten harrera ona egin lehengo lanean; beraien etxea oso hondatuta zegoen, lapurretan ibiliak ziren herriko batzuk.

  • 134 Larru-ontze lantegiak Antzuolan

    Maria Aranguren Alberdi (1922) Antzuola

    Larru-ontze lantegiak Antzuolan. Larruari ematen zitzaion tratamendua. Emakumeak larrutegian hartzen zituzten lan egiteko. Maisu bat etorri zitzaien Gasteiztik, egin behar zuten lana azaltzeko. Lan-baldintzak; soldatak. Gerra Zibila amaitu zenean, poliki-poliki lantegi guztiak itxi zituzten.

  • 596 Gerraosteko egoera; kalean gosea

    Isabel Jauregi Mendizabal (1926) Antzuola

    Familia kontuak. Senide asko etxe bakoitzean; bai baserri inguruan eta baita kalean ere. Gerraostean kaleko jendea baserrira joaten zen lanera "tripa-truke".

  • 1337 Goian jaio eta behean lan

    Begoña Olabarria Zabalo (1928) Antzuola

    Ahizpa denak egin zuten tabernan lan, baina Begoñak bakarrik jarraitu zuen amaren ogibidearekin. Anai-arreba denak logela berberean jaio ziren. Ondarre taberna ospetsua izan zen, eta Begoñaren ama oso maitea Antzuolan.

  • Gregorio Madariaga Lamariano Frantziako bizimodua eta Antzuolara itzulera

    Gregorio Madariaga Lamariano (1930) Antzuola

    Gerra Zibilean, aitita Antzuolako alkatea zenez, herritik ihes egin behar izan zuten. Batetik bestera ibili ostean, Santanderren andreak, umeak eta gizonezko batzuk itsasontzian sartu eta Frantziara joan ziren. Lot departamenduan egon ziren bizitzen, aitita, amama, beraien lau alaba eta hainbat ume, Gregori tartean. Bere izeko zaharrena frantziar batekin ezkondu zen bertan. Denbora nahikotxo egon ziren bertan. Amama lehenago bueltatu zen etxera. Gero beraiek bueltan zetozela, elgorriak jota Irungo gurutze gorrian egon ziren berrogeialdian Antzuolara heldu aurretik. Aitita beranduago etorri zen.

  • 1369 Gerra garaian, Frantziara

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Frantziara joan ziren. Tiroen beldur, Andre Mariren ermita aldean babesten ziren. Gurasoak baserri batera joan ziren. Ahizpa etxera zegoen ezkonduta, eta haren gizona nazionalista zen; Frantziara joan ziren, kartzelara ez eramateko, ume birekin. Domeke haiekin joan zen. Urrian bueltatu ziren etxera. "Las francesitas". Kaleak garbitzen jarri zituzten orduan, erratz banarekin. Hurrengo egunean, Guardia Zibilaren kuartela garbitu behar izan zuten, eta haiek burlaka. Isuna ere bai. Soldaduek erabilitako koltxoiak garbiarazi zizkieten. Artilezkoak.

  • 1369 Erromeriara derrigortuta

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Ilerik ez zioten ebaki, baina beste batzuri bai. Zerora, makinarekin. Herri bat hartzen zuten aldiro, erromeria egiten zuten plazan, eta behartuta zeuden joatera.

  • 1369 Frantzian, tratu ona

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Frantziatik bueltatzeko irrikaz zeuden, baina purgatorioa topatu zuten bueltan. Frantzian tratua oso ona izan zen. Kuartel handi batean egon ziren. Oheak txarrak ziren, baina jan eta tratua ona. Euskaldun asko zeuden. Frantsesez ez zuten ikasi, baina ondo pasatu zuten. Sukaldean laguntzen ere ibili ziren, bertako jana ez zitzaielako gustatzen. Dirua ematen zieten jakiak erosteko. Gizon batek egiten zituen kontuak, astean behin. Birritan arropak eraman zizkieten. Abrigo eder bat ekarri zuen berak handik.

  • 1369 Gerra amaitu zenean, buelta

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Gerra garaian, ihes egin zutenean, Euzkadiko gobernuko jendea zen mugimendu haren arduraduna. Gerra amaitu zenean, aukera eman zuten bueltatu edo beste norabait joateko. Mugan ez zuten arazorik eduki. Irunen giro tristea zegoen, eta Arrasaten ez zieten aurpegira begiratzen.

  • 1369 Luzarorako zigorrak

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Urtebete iraun zuten zigorrek. Joan ziren denak ibili ziren garbiketak egiten, txandaka. Baserrian dirurik ez zegoen. Anai bat langile batailoeitan eta bestea kartzelan. Gasteizko plazara joaten hasi zen, etxean laguntzeko. Hiru andre joaten ziren. Bezperan bidaltzen zuten jeneroa, kamioi txiki batean. Udaletxean pasea eskatu behar zen. Sagarrak, intxaurrak, gaztainak. Babarrun gorria plazara ez eramateko esan zion, berari emateko.

  • 1369 Gasteizko soldaduak

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Gasteizen gertatutako pasadizoa: hiru soldadu ikusi zituzten, eta haiei buruz euskaraz hasi ziren, erdaldunak izango zirelakoan. Euskaraz erantzun zieten.

  • 1625 Ardiak eta astoak lapurtzen zituzten

    Fermin Etxebarria Elorza (1928) Aramaio

    Astoa hartuta, aitak Durangoko plazara eramaten zituzten bildotsak saltzera. Behin ardiak mendian, artaldea ikustera joaten ziren astean behin-edo. Gerra ostean sarri suertatzen zen ardiak ezkutatzea. Astoak ere lapurtzen zituzten baserrietan. Eskoriatzako Marin auzoan lapurtutako idien istorioa kontatzen du.

  • 1625 Gerra ostean lapurreta asko

    Fermin Etxebarria Elorza (1928) Aramaio

    Ikazkin kuadrilla batek ere lapurtutako ardi asko jan omen zituzten basoan lanean zihardutenean. Larruak txondorrean erretzen zituzten, baina azkenean harrapatu zituzten. Bertako mutilak ziren.

  • 1369 Kaleak eta kuartela garbitzera zigortuta

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Cáritasekoek arropa eta janariak ekartzen zizkieten. Etxera itzuli zirenean, ez zegoen militarrik herrian, Guardia Zibilak bakarrik. Domekeren bila etxera etortzen ziren, Nazionalen ospakizunetan dantza egitera joan zedin. Frantzian egondako denak, herriko kaleak garbitzera behartu zituzten. Ilerik ez zieten moztu. Kaleak astero eta kuartela astean birritan garbitu behar izaten zuten.

  • Mauri Lasaga Belategi Senarra kartzelara

    Mauri Lasaga Belategi (1922) Jaione Ormaetxea Trojaola (1924) Aramaio

    Ezkondu eta urte batzuetara Mauriren senarra atxilotu, jipoitu eta kartzelaratu egin zuten. Kartzelan zegoela, 19 hilabeteko alabatxoa hil zitzaien. Sei hilabete eman zituen preso.

  • Valentin Ibabe Gerra Zibila bukatu eta II. Mundu Gerra etorri zen

    Valentin Ibabe Zubizarreta (1918) Aramaio

    1944an itzuli zen soldaduskatik etxera, 26 urterekin. 1942a etxean pasatu zuen; baina, II. Mundu Gerra hasi zenean, kinta batzuk deitu zituzten berriro armadara, eta bera Arroako (Zestoa) kuartelera eraman zuten.

  • 1219 Gerra-garaian non egon ziren; itzultzean etxea hutsik

    Leandra Elizburu Bilbao (1923) Aretxabaleta

    Etxera itzuli zirenean etxea hutsik aurkitu zuten, ez abere, ez ohe… Lastoa bakarrik aurkitu zuten. Etxetik alde egin zutenean, lehenbizi Aramaioko Untzilla auzoan egon ziren, izebarenean; baina gero Garagartza auzora joan ziren ardiengatik. Gorriek -tartean euren osabak- aurrera egin zuten Durango aldera, baina beraiek ez zuten aurrera joateko gogorik eta orduantxe itzuli ziren etxera. Bien bitartean, aita eta anaia Aretxabaletako Zuatzubizkar baserrian egon ziren morroi.

  • 336 Gerra ostean etxea galdu eta amandrearen etxera Goroetara

    Patxi Goikolea Zabala (1933) Arrasate

    Gerra ostean, Bilbotik Arrasatera itzultzean, etxea errekisatuta zuten. Amandrea Koruetakoa zen (Goroeta, Aretxabeleta), eta hara joan zen familia guztia bizi izatera. Aita kartzelan zegoen. Patxik 21 urte bete zituen arte Goroetan bizi izan zen.

  • 1226 Koilarategitik Ulgor-era

    Eusebio Okina Bengoa (1929) Arrasate

    Gerraostean lana denentzako zegoen, baina oso baldintza txarretan. Diru gutxi langileentzako eta ugazabak, ordea, aberastu. Koilarategitik Brasilera ere bidaltzen zituzten koilarak. 1944an hasi zen koilarategian, eskolatik irten zenean. 14 urte han egin eta gero Ulgor-en hasi zen lanean, bazkide gisa. 85 pezeta irabazten zuen egunean, eta larunbatean ere lan egiten zuen.

  • 1313 Guarda zibilekin harremanak

    Pedro Agiriano Urrutia (1932) Arrasate

    Ez zituzten inoiz guardia zibilak harrapatu estraperloan. Guarda zibilekin izandako pasadizoak kontatzen digu Pedrok.

  • 1414 Etxera itzuli zirenean

    Justa Madinabeitia Urrutia (1924) Arrasate

    Etxea hondatuta zegoen, oiloak eta beste lapurtuta, baina hil eta gero lurpean sartuta utzi zuten txerria ondo kontserbatu zen. Hamaika komeria eta gero, eraman zizkieten hiru behiak berreskuratu zituen amak.

  • 1425 Aita salatu zuten

    Kristina Arregi Egidazu (1928) Arrasate

    Herritar batzuek salatuta, hiru epaiketa izan zituen aitak Arrasaten, Bergaran eta azkena Burgosen. Libre irten zen, eta salatzaileen izenak eman zizkioten.

  • 1428 Gerra ostean etxean hutsik

    Patxi Zabarte Beitia (1922) Arrasate

    Gerra aurretik bost-sei idi zituzten etxean. Idiak mantendu zituzten gerra sasoian Elorriora eraman zituztelako, baina behorra ez, behorra galdu egin zuten. Gauza guztiak ostu zizkioten etxetik.

  • 1428 Eskola berria eraiki zutenekoa

    Patxi Zabarte Beitia (1922) Arrasate

    Eskola apurtu eta berria eraikitzeko gorabehera asko egon ziren. Orduan gertatutakoa kontatzen du, sasoi hartan alkatetzan egon ziren batzuk eta bestela partu hartu zuten batzuk aipatuz.

  • M. Cruz Velez de Mendizabal Eskoriatzan 25 umezurtz konbentuan

    Mari Cruz Velez de Mendizabal Arana (1912) Arrasate

    Eskoriatzan gerraostean oso egoera txarrean zeuden komentuan. 25 neskatila ekarri zituzten Madrildik bertan hazi eta hezteko; gehienak fusilatuen alabak. Haien gastuak estatuak ordaintzen zituen.

  • Pilar Mujika Arana Errazionamenduan arazorik gabe

    Pilar Mujika Arana (1919) Arrasate

    Puru bat eta berarentzako gozokia erostera bidaltzen zuen aitajaunak plazako Urionanera erreal batekin. Errazionamendu kontuak aipatzen ditu. Eurak ondo egon ziren, baserritik eta Zerrajerako kooperatibatik gauza asko lortzen zituztelako.

  • Maria Ormaetxea Goitana Baserria berreraikitzen

    Maria Ormaetxea Goitana (1922) Arrasate

    Baserria berreraikitzeko materiala astoz eramaten zuen Mariak etxera, eta morteroa eskuz egin. Baserriak asegurua bazuen, baina gerrako kalteak ez zituen ordaintzen. Baserria berreraiki eta laster aldatu ziren Uribe baserrira bizitzera. Bertan bizi izan dira Garaia Berrikuntza Guneak terreno guztiak hartu zituen arte.

  • Juli Berezibar Arabaolaza Aita harakina

    Juli Berezibar Arabaolaza (1916) Arrasate

    Juliren aitak harategia zuen Resusta kalean, orain Iturriotz kalea dena. Juli jaio aurretik hil ziren bere lau anai-arreba. Aita harakin oso ezaguna omen zen. Harategia Pedro Salturrirena izenarekin ezagutzen zen.

  • Juli Berezibar Arabaolaza Gerra aurreko harategiak Arrasaten

    Juli Berezibar Arabaolaza (1916) Arrasate

    Harategian Julik egiten zituen kobratze lanak. Bezero batzuek hurrengo astean ordaintzen zuten dendan hartutakoa; pobrezia handia omen zegoen. Okela besterik ezer ez zuten saltzen harategian, txahalena edo txerriena. Arkauzena eta Txantxotena ziren herriko beste bi harategiak.

  • Karmen Abarrategi Erana Aitarekin elkartu

    Karmen Abarrategi Eraña (1924) Arrasate

    Gerraostean, senide guztiak onik elkartu ziren. Aita baserrira iritsi zeneko unea ondo gogoratzen du Karmenek.

  • Jerardo Mondragon Garai Amak josteko makina berreskuratu

    Jerardo Mondragon Garai (1927) Arrasate

    Jerardoren amak etxetik alde eginda egon ziren denboran ostutako josteko makina berreskuratu zuen gerra ondorenean. Inbidia eta ikusezinak auzokoen artean.

  • Sabina Arruabarrena Markinatik etxera

    Sabina Arruabarrena Oiarzabal (1928) Astigarraga

    Markinatik Bilbora joan ziren izeba-eta; handik Belgikara. Ahizpa eta biak, berriz, etxera bueltatu ziren. Gurasoak beste etxe batera joan ziren nazionalak Astigarragan sartu zirenean.

  • 1011 Nuarbeko errotara oinez

    Maria Hipolita Aldai Eizagirre (1929) Azkoitia

    Gerra denboran, gose handia pasa zuten etxean. Errotara Nuarbera joaten zen gauez, astoa hartuta. Errotara behin joan zeneko anekdota kontatzen du.

  • 1020 Razionamentuko "ogi beltza"

    Jose Osinalde Arrizabalaga (1923) Azkoitia

    Razionamentuan, ogi beltza deiturikoa ematen zitzaien herritarrei, baina Joseren etxean gutxitan izaten zen. Txarra izaten omen zen.

  • 1059 Azkoitiko zinemak

    Julian Iruretagoiena Olalde (1924) Azkoitia

    Azkoitiko zinemak aipatzen ditu; Baztartxo, Olinpia. Mutilak tabernan eta neskak pasiatzen ibiltzen ziren kalean; elkarrengandik apartean ibiltzen ziren. Neskek debekatua zuten tabernan sartzea.

  • 1059 Errazionamenduko ogia eta olioa

    Julian Iruretagoiena Olalde (1924) Azkoitia

    Gerra-garaian errazionamenduko ogia ezagutu zuen, eta ez zen jateko modukoa izaten. Olioa oso garestia izaten zen errazionamenduan.

  • 1279 Garai bateko txanponak

    Manuela Oteiza Azpitarte (1938) Azkoitia

    Txanpon ezberdinak aipatzen ditu: xemeikoa, hiru-kuartokoa, pezetak, etab. Emakumeak ez ziren tabernara sartzen.

  • 1282 Fideoa, makarroi eta sakarina kontrabandoan

    Argi Larrañaga Aldazabal (1933) Azkoitia

    Gerra denboran janaria errazionamenduan egon zen, eta txartel batekin erosten zen jana. Dendako kontuak eskuz egiten zituen. Argiren aita fideo, makarroi eta sakarina kontrabandoan ibiltzen zen Elgoibarko fundizioan lanean zebilen garaian. Guardia Zibilekin kontuz ibili behar izaten zuten, zaintzen ibiltzen ziren eta.

  • Milagros Gastegi Kalean paseatzen neskak

    Mila Gorostegi Alberdi (1936) Azkoitia

    Emakumeak ezin ziren tabernetara sartu. Kale Nagusian gora eta behera ibiltzen ziren, mutilak txikiteoan ari ziren bitartean.

  • Begona Gabilondo Aitaren lagun karlista

    Begoña Gabilondo Etxaniz (1921) Azkoitia

    Frantziatik bueltan, Guardia Zibilengana joan behar zuten egunero. Etxea gorde zieten. Baina aita ez zen atrebitzen etortzen. Donostian zegoen, Mirakruz kalean, eta egun batean lankide bat joan zitzaion, karlista, abisua ematera, alde egiteko handik. Igeldoko baserri batera joan zen. Bizitza salbatu zion. Aitaren lagunik onena hil egin zuten, Azkoitian geratu zelako. Urrestilla aldean hil zuten.

  • Begona Gabilondo Bueltan, lanik ez

    Begoña Gabilondo Etxaniz (1921) Azkoitia

    Herritik bidali zituztenak barkamen eske joan zitzaizkien etxera. Lanean ez zuten inor hartzen bueltan. Azpeitian bai, baina Azkoitian ez. Lanik okerrenak egiten jartzen zituzten, harri arteko belarrak kentzen eta. Aita lagun baten txatartegian hasi zen lanean. Gero, Donostiara joan ziren bizitzera gurasoak.

  • Begona Gabilondo Mespretxuzko begiradak

    Begoña Gabilondo Etxaniz (1921) Azkoitia

    Bueltan etorritakoei, mespretxua. Guardia zibilaren alabari nola erantzun zion. Jende ona ere bazegoen: tximiniatik ke beltza ikusten zela abisatu zien bizilagun karlistak. Paperak erretzen ari ziren. Jende asko hil zen gerran.

  • Basilio Urbistondo Santandertik Karrantzarako bidea

    Basilio Urbistondo Lasa (1917) Azpeitia

    Santandertik Karrantzara bueltatzeko pasatakoak kontatzen ditu. Gerran gosea pasa zuen. Baina, bestela, Bizkaian ez du uste gose handirik pasa zenik orduan.

  • Maria Pilar Unanue Emakumeen eta gizonen arteko diferentziak

    Maria Pilar Unanue Odriozola (1941) Azpeitia

    Emakumeek ez zuten tabernara joateko ohiturarik, eta sartuz gero, gaizki ikusia zegoen. Etxean ere arau desberdinak zeuden mutilentzat eta neskentzat. Ilunpetan ibiltzeko zer argi erabiltzen zuten azaltzen du.

  • Pilar Unanue Arnaiz Emakumeak oso gutxitan tabernara

    Maria Pilar Unanue Arkaiz (1937) Azpeitia

    Emakumeak lehen ez ziren sartzen tabernetara. Aste Santutan, ordea, bai, txokolatea jatera. "Eztayei" buruz hitz egiten du: ezkondu aurretik emakumeek egiten zuten merienda.

  • Maria Altuna Emakumeen aisialdiko ohiturak

    Maria Altuna Bereziartua (1934) Azpeitia

    Urrestillan emakumeak tabernan sartzen ziren batzuetan; kafea hartzeko ohitura gerora sartu zen. Emakume gutxik erretzen zuten zigarroa; Mariaren lagun batzuek hondartzan erretzen zuten.

  • 410 Gerra ondorengo samina

    Jose Zufiaurre Goia (1934) Beasain

    Aitaren gerra ondorengo samina, desilusioa. Euskaltzaletasuna gorde eta bizi guztian mantendu zuen. Autodidakta.

  • 459 Gerra-osteko egoera gogorra

    Jesusa Sarriegi Aiestaran (1919) Beasain

    Gerra osteko egoera oso gogorra izan zen. Kaletarrak, dirua bai baina janik ez. Soroan lan asko egiten zen.

  • 468 Herriko jendea baserrietara lapurretara

    Carmelo Olano Segurola (1930) Ixabel Olano Segurola (1925) Beasain

    Herriko jendea baserrietara joaten zen gereziak, intxaurrak, sagarrak, etab. harrapatzera. Garia ereiten zutenean, lapurtxoriak ibiltzen ziren eta izutzeko egin behar izaten zutena. Gerra garaian moroak egon ziren eskolan; gerra ondorengo urteetan, tropak egon ziren. Txoriak bertan egiten zituzten habiak.

  • 468 Gerra-ostean kaletarrak baserrira lanera janari truke

    Carmelo Olano Segurola (1930) Ixabel Olano Segurola (1925) Beasain

    Gose urteak. Baserrietara joan eta lanaren truke janaria lortzen zuten kaletar askok.

  • 478 Easo abesbatzaren sorrera

    Aitor Garmendia Goitia (1934) Beasain

    Donostiako Easo abesbatzako kide izan zen 35 urtez. Gerraostean sortutako abesbatza da. Antza denez, Donostiako Orfeoiak gerra itzuleran jarrera politikoagatik onartu ez zituen hainbat kidek sortu zuten Easo abesbatza.

  • 278 Gernikatik itzulera; etxea hutsik eta lanean hasi beharra

    Maria Argialde Azalza (1917) Bergara

    Gernikatik etxera itzuli zen. Etxea hutsik aurkitu zuen. Bizimodua aurrera ateratzeko egindako lanak. Igandetan, lagunekin zinera joateko dirurik ez, eta arropa garbitzen jardun zuen hainbat etxetan. Gerora, zapata-lantegi batean hasi zen lanean. Telleriarenean, armadarentzako kartutxo-gerrikoak egiten zituzten, besteak beste. Berak egiten zuen lana azaltzen du.

  • 279 Baserriko neska eta mutil asko neskame edo morroi joan behar

    Juane Lonbide Elorza (1929) Bergara

    Familia handiak izaten ziren baserrietan, eta sarritan umeek morroi edo neskame joan behar izaten zuten beste baserri batera. Gerraostean ere kaleko mutilak baserrietara joaten ziren morroi janariaren truke. Morroiaren lana zein izaten zen; familiarekin hartu-emana. Morroiari Gabonetan bakailaoa oparitzen zitzaion.

  • 227 Gerra osteko arropak, oinetakoak

    Lide Oregi Arregi (1935) Bergara

    Umetako arropak; oinetakoak. Arropak egiteko telak erostea oso zaila zen gerra ostean.

  • Ixabel Belar Bueltan, etxea hutsik

    Ixabel Belar Olabarria (1914) Bergara

    Etxea hutsik topatu zuten bueltan. Koltxoirik ere ez zegoen. Kristalak apurtuta eta zuloak paretan. Senarra izango zuena Teruelen ibili zen soldadu, luzaroan; sukaldari ibili zen.

  • Bittor Aperribai Abasolo Baserrira buelta, zazpi hilabeteren ondoren

    Bittor Aperribai Abasolo (1923) Bergara

    Zazpi hilabete egin zituzten etxetik kanpo. Irailetik apirilera. Ganauarentzat jan ugari zegoen han: belarra, arbia, artoa... Lan ugari izan zuten dena ondo jartzen: patata erein, artoa batu... Etxe barruan balio zuten gauzak falta ziren, aitajaunak Kubako gerran erabilitako sablea eta.

  • lucia farras Ama-alabak Bergarara, aita Bartzelonako kartzelara

    Lucia Farras Laskurain (1926) Bergara

    Canfranc-etik zeharkatu zuten muga amak eta hiru alabek. Autobusean ekarri zituzten Donostiara. Komisarian mila paper egin eta gero heldu ziren etxera. Aita Frantzian geratu zen, baina handik gutxira, bere kontrako kargurik ez zegoelakoan, itzultzea erabaki zuen. Bila joan zitzaizkion Canfranc-era Bergaratik, baina muga zeharkatu bezain laster atxilotu eta Huescako kartzelara eraman zuten. Handik Bartzelonako Modelora.

  • 1168 Gerra-osteko egoera; garia eta artoa entregatu beharra

    Manuel Iraola Goenaga (1926) Bidania-Goiatz

    Gerra-ondorenean ogirik ez zegoen. Baserrian beti izaten zen jateko gehiago, baina gerra-osteko egoera nahiko txarra zen, garia eta artoa entregatu egin behar izaten ziren eta. Kartila batean markatzen zen zenbat kantitate ehotzeko baimena zeukaten eta hortik atzerakoa estraperloan eho behar izaten zuten. Errazionamenduko opilak. Estraperloan ekarritako zaku-irinak 1.000 pezeta balio zituen eta basoan lau zuhaitz handi botatzea 25 pezeta ordaintzen zen.

  • Julen Madariaga Txiletik Buenos Airesera hegazkinez

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    1946an Bilbora itzuli ziren anaia Jon eta biak. Aita aldare baten dauka. Aitak Txiletik Buenos Airesera lagundu zien. Hegazkinez joan ziren. Beste aukera trena zen, hiru egun behar ziren. Hegazkina txikia zen, aire presurizaturik gabea. Buenos Airesera heltzeko abenturak. Burua lehertu beharrean, belarrikomina jasan ezinik.

  • Julen Madariaga Buenos Airesetik Bilbora itsasontziz

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    Buenos Airesetik Bilbora itsasontziz etorri ziren Aznar konpainian. Hilabete eman zuten. Denetarik zen "gutarren" artean, abertzaleak eta españolistak, gerra egindakoak gainera. Baina biziki ondo tratatu zituzten itzuli zirenean.

  • Julen Madariaga Irakasle mutxurdin gaizto batek Institutuan gorriak ikustarazi zizkion

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    Txiletik hamalau urterekin itzuli eta Institutuan hasi zen Bilbon. Oso oroitzapen txarra du. Ameriketan ez zen latina eta greziera erakusten. "Mutxurdin" hitzaren etimologiaz. Bazen Institutuan irakasle mutxurdin bat, gaiztoa, beltzak ikustarazi zizkiona. Bazekien "rojo separatista" ginela, eta ikasi arren, 0 jartzen zion.

  • Julen Madariaga Julen erraldoia mutil koskorren artean Institutuan

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    Ikasgai batean "0" izanez gero, ezin zen bataz bestekoa egin. Bizpahiru urte galdu zituen horregatik. Getxoko Institutuko argazki zaharretan ikusten dira mutil koskorrak praka motzetan, eta erraldoi bat: Julen.

  • Julen Madariaga "Oztopo izan dena abantaila bilakatzen da batzuetan"

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    Errebalida Espainian egin behar izan zuen, Euskal Herrian ezin baitzen. Oviedon galdutako ikasturteak berreskuratu zituen. Oztopo izan dena abantaila bilakatzen ei da batzuetan.

  • Julen Madariaga Ameriketan bizitza teknikolorez, Bilbora heldu eta zuri-beltzean

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    13-14 urteko gazteentzat berdintsuak dira zenbait bizipen munduko parte gehienetan. Ameriketan bizitza teknikolorez ikusten zuen, Bilbora heldu eta zuri-beltzean. Hiri zikina eta abandonatua zen. Autoak han zernahi mota eta koloretakoak, hona heldu eta denak beltz edo gris, eta ttipiak. Jendearekin hitz egitean, tristura, beldurra sumatzen zen. Kulturaz eta politikaz ezin zen hitz egin. Herria etsita, burumakur.

  • Julen Madariaga Hamahiru urteko mutiko baten ametsak

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    Aitak Buenos Airesen argitaratzen zen Ekin bildumako liburuak erosten zituen, eta berak irakurri. Hamahiru urterekin bazuen bere helburua: Euskal Herrira itzuli behar zuen eta zerbait egin. Fededuna zen garai hartan, eta bi gauza eskatzen zizkion jainkoari: ez hiltzea Euskal Herria berriz zapaldu gabe, eta neska batekin jo gabe.

  • Julen Madariaga Kanarietan eskala gose-denbora gordinean

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    Etorrerako bidaian Kanarietan egin zuten eskala. Barkua gariz zamatuta zekarten. Harrituta geratu ziren jendea zein argal zegoen ikusita. Gose-denbora zen.

  • Julen Madariaga Bilbora iritsi zireneko zirrarak

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    Gogoan du nola iritsi ziren Bilbora. Abran itsas armadako ontziak. Itsasadarretiko sarrera oso hunkigarria izan zen Nikola anaiarentzat eta bientzat. Zirrara ikaragarria familia kideekin elkartu zirenean. Jendea burumakur eta etsita zegoen.

  • Julen Madariaga Frankismoaren aurkakoak elkarretaratzen

    Julen Madariaga Agirre (1932) Bilbo

    Egonezin handia zegoen sasoi hartan (1945-50) zenbait zirkulutan. Frankismoaren aurkakoak elkarretaratzen joan ziren. Bazen ezkerreko jende ez abertzalea, eta karlista "onargarriak", gero eurak... Elkar ezagutuz joan ziren poliki-poliki. Berrogei bat lagun izango ziren orduko bilkuretan.

  • Txomin Garmendia Galarza Gerra garaia Berrobin

    Txomin Garmendia Galarza (1934) Berrobi

    Gerra garaian, nazionalek kapital bat hartzen zutenean, herriko kanpaiak jotzen zituztela gogoan du. Bilbo hartu zutenean, Berrobin kanpaiak jo zituzten. Berrobin bi mutil hil ziren gerra garaian. Gerratik itzulitakoek zorriak ekartzen zituzten. Lan gutxi zegoen. Gorriak pasa zituztela kontatzen zuten.

  • Julian Alegria Aita tuberkulosiarekin itzuli zen gerratik

    Julian Alegria Uriarte (1924) Bermeo

    Aita biriketatik gaixotuta itzuli zen gerratik, tuberkulosiarekin. Astoarekin gertatutako pasadizoa. Gerora, ebakuntza egin zioten aitari, batere anestesiarik gabe. Julian kanpoan zain, aitaren aieneak entzuten.

  • Inas Munitiz Gerran bapore denek egin zuten alde

    Inas Munitiz Lartitegi (1925) Bermeo

    Italiarrak Bermeora heldu orduko, baporeak Bilbo aldera joan ziren. Nazionalak Bilbora hurbildu zirenean bueltatu ziren asko etxera; baina gerrako itsasontziak zaintza egiten egon ziren, eta asko atxilotu zituzten horrela.

  • Inas Munitiz Gerrara boluntario joanez gero, 10 pezeta eta tabakoa

    Inas Munitiz Lartitegi (1925) Bermeo

    Gerran bere aitak alde egin behar izan zuen baporean. Gerratik itzulera gogoratzen du, Baztarren zeudela aita heldu zenekoa. Anaia ere gerra izan zuen. Gorriekin boluntario joanez gero, eguneko 10 pezeta eta tabako-paketea ematen zuten. Anaiak amari dirua eskatzen idazten zion.

  • Emilio eta Jazinta Etxea hutsik aurkitu zuten gerran etxera bueltatzerakoan

    Emilio Ibinagagoitia Zabala (1928) Bermeo

    Gerra Zibilean, zortzi egunez etxetik kanpo egon ostean, inguruak apurtuta eta etxea ganadu barik aurkitu zuten. Auzoko etxe batera joaten ziren jatorduetan. Kua

  • Jesus Astiazaran Komentuko moja guztiak bortxatu

    Jesus Astiazaran Bilbao (1924) Bermeo

    Gerra Zibilean, 19 egunez etxetik kanpo egon ziren. Mairu asko egon ziren inguruetan. Meñakabarrenako komentuan egon ziren moja guztiak bortxatu zituzten mairuek, gainerakoak ere dardakadan zeuden.

  • Jesus Astiazaran Etxea bueltatuta dena hutsik

    Jesus Astiazaran Bilbao (1924) Bermeo

    Gerra Zibilean, 19 egunez etxetik kanpo egon ziren. Beraien etxeko kamaran, beraiek jakin barik Bermeoko Garabillatarrek ekarritako baliozko gauzak zeuden. Dena hustu zieten, lau hormak baino ez zituzten topatu; gaixorik zegoen txerria salbatu zen. Beraiek eramandako ganadu guztiarekin bueltatu ziren.

  • Lucio Lizartza Etxea egiteko komeriak

    Lucio Lizartza Esnaola (1932) Berastegi

    Neskarekin hasitakoan, etxerik ez zuten. Zer egin zuten etxea egiteko kontatzen du: anaiarekin batera diru-laguntza eskatu, eta etxea egin zuten familiaren lurretan; Donostiako arkitektoa ekarri zuten, eta beraiek atera zituzten zimenduak. Jendea esamesaka ibili zen etxea egin bitartean. Kontratista Leitzan topatu zuten.

  • Lucio Lizartza Etxea egiten hasi eta hura ordaintzeko lanak

    Lucio Lizartza Esnaola (1932) Berastegi

    Bost urte egon zen nobiotan, etxea egin arte zain egon baitziren. Diru-laguntzak asko lagundu zien. Lanean suertea eduki zuen, igandetan aste osoko lana egiten uzten baitzioten. Gaztetan ez zuten aprobetxatu denbora elkarrekin egoteko.

  • Maite Rodriguez Aita etxean ezkutatuta

    Maite Rodrigez Romero (1931) Busturia

    Gerra Zibila zela-eta, aita lau urtez egon zen Bidanian (Gipuzkoa). Bermeoko kamioi batean etorri zen bueltan; hala ere, ezkutatuta egon zen urtebetez etxeko kamaran (ganbaran). Maitek ez zekien aita han zegoenik ezkutatuta. Herritarren beldur zen, Busturian faxista asko zeuden-eta.

  • 1403 Buelta Donostiara

    Jabier Amunarriz Andonegi (1924) Donostia

    Bi urte egin zituzten Donibane Lohizunen. Anaia bat, Sasetako komandantea, Bilboko gerrikoan hil zen; besteak aitaren baporean joan ziren Iparraldera. Han ere gerra hasi zen. Itzuli egin ziren. Aitari Calderon komandanteak lagundu zion.

  • 1403 Donostiara bueltatzeko paperak

    Jabier Amunarriz Andonegi (1924) Donostia

    Irratia itxi ondoren, Donostiara bueltatzeko paperak egiten hasi zen. Gurasoak hilero joaten ziren bisitan Iparraldera, baina biak hilak ziren bueltatzea lortu zuen orduko. Nola joaten ziren Iparraldera.

  • Amale Arzelus Bueltan, San Jeronimo kalera; irakasle

    Amale Arzelus Arrieta (1924) Donostia

    Bueltan, etxerik ez; alokairuan zeuden aurretik. San Jeronimo kalera joan ziren bizitzera, osaba-izebekin. Gose garaia, errazionamendua. Ama maistra zen; bera ere frantsesa irakasten hasi zen, etxean.

  • 1542 Donostia, Bilbo eta Zegama arteko umezaroa

    Patxi Sansinenea Azurmendi (1935) Donostia

    Parte zaharrean jaio zen, baina urte bat zuela, gerra garaian, amarekin batera Bilbora joan zen. Handik lau urtetara Grosera bueltatu ziren, baina aurretik zutena errekisatu zienez amaren herrira, Zegamara, joan behar izan zuten. Hamar urtera arte egon zen bertan, Tolosako eskolapioetara joan baitzen interno hiru urtetarako.

  • 1555 Donibane Lohizunen eskabetxe fabrikan

    Pedrotxo Urizberea Emazabel (1922) Donostia

    Eskabetxe fabrikan aritu zen lanean Donibane Lohizunen hiru urtez. Handik Donostiara arraunean etorri ziren bi txalupatan. Etxerik gabe geratu ziren eta batek bestera ibili ziren.

  • 1555 Donibane Lohizunen biltegi batean bizitzen

    Pedrotxo Urizberea Emazabel (1922) Donostia

    Erbestetik etorri, Donibane Lohizunetik, eta berehala hasi zen itsasoan. Han ez zuen baimenik itsasoan aritzeko. Biltegi batean bizi izan ziren han hasieran eta gero etxea aurkitu zuten.

  • 1556 Antigua eta Matia kalea

    Imanol Larrea Aranguren (1934) Donostia

    Gerratik bueltan, etxea galduta zuten (maizterrak ziren). Pareko etxera joan ziren bizitzera, Matia kalean bertan. 21 urterekin ezkondu zen; seme zaharrenak 52 urte ditu. Antiguan kale ia bakarra zen Matia. Nolakoa zen. Tranbiaren ibilbidea. Zaldi-karroak bai, kargarako, autoak gutxi. Jendea oinez ibiltzen zen, bestela tranbian. Donostia tuneletik bestaldera da: bi herrixka balira bezala.

  • 1577 Gerra garaian, familia ihesi

    Kontxita Beitia Oiarbide (1940) Donostia

    Gerraren ondorioz, Goierritik alde egin behar izan zuten gurasoek, abertzaleak baitziren, eta batetik bestera ibili ziren. Bergaran anaia galdu zuen bonbardaketa batean metrailak jota. Aitak CAFen zuen lanpostua galdu zuen Ordiziara itzultzean. Pasaian Luzuriaga lantegian laborategia martxan jartzeko lanpostua hartu zuen aitak, kimikaria baitzen.

  • 1583 Mutrikutik Donostiara

    Maritxu Olabiaga Etxabe (1915) Donostia

    Mutrikutik nola bueltatu ziren. Debara joan ziren; erabat txikituta zegoen Deba. Han lortu zuten pasea. Morellako aita-semeak beraiekin joan ziren. Txakurra mareatu egin zen taxian. Alde Zaharra dena ilunpetan zegoen. Etxea itxita zegoen, eta balkoietan bandera espainolak. Inor ez zegoen, eta sartu egin ziren. Salaketa zegoen beraien kontra.

  • 1585 Gose garaia

    Pakita Anabitarte Guruzeaga (1920) Donostia

    Errenteriara joan ziren errentan, eta han arrazionamendua astean behin izan beharrean hamabostean behin zen. Intxaurrondora joaten jarraitu zuten, horregatik. Ogia oso txarra zen. Arraina nola lortzen zuten. Trikimailuak: ereiteko patata erosten zuten, baina jateko. Tranbian joaten ziren. Boniatoak eta zomorrodun garbantzuak.

  • 1605 Errekadista moduan lanean

    Karmen Iraola Idiakez (1922) Donostia

    Getariatik bueltan, lanean hasi zen, sonbreru dendan errekadista. Narrika kalean dago oraindik ere: Lecler. Pezeta bat irabazten zuen egunean. Kapelak entregatzen. Nerecan inprentan ibili zen gero, ezkondu arte. Tebeoak, egutegiak... Grosen zegoen.

  • 1605 Nerecan inprenta

    Karmen Iraola Idiakez (1922) Donostia

    Txofreko zezen-plaza egin gabe zegoen artean. Oblaten komentua zegoen han; neska gaiztoak sartzen ei zituzten. Ospitalea ere bazegoen. Nerecan enpresa handia zen, goizeko bostetan joaten ziren, emakume eta gizonak. Tebeoak josi makinetan, paketeak egin... Doblatu makinek egiten zuten. Makina handiak ziren. Flechas y Pelayos aldizkaria. Egutegiak nolakoak ziren, takoak. Marrazkilari alemaniarrak zeuden goian.

  • 1613 Bueltan, Tolosako etxean falanjistak; amaren familia

    Ramon Labaien Sansinenea (1928) Donostia

    Aita 1945ean bueltatu zen bestaldetik. Falangea zegoen Tolosako etxean. Donostiara. Ama abenidan jaioa zen. Birraitonak sagardotegia zeukan Portu kalean, eta Aiako baserritar batekin ezkondu zen. Ostatua jarri zuten. Burgesia nola sortu zen, Ensanchearen kontura. Sansineneatarren sagardotegia.

  • Agote2 Gerraosteko giro tristea

    Begoña Agote Martiarena (1923) Miren Arantzazu Agote Martiarena (1927) Donostia

    Gerra Zibilean Donostia hartu eta gero bertako bizimodua guztiz aldatu zen. Etxe asko hutsik zeuden eta katu asko ikusten ziren kalean. Kaia hutsa geratu zen, itsasontziek alde egin zuten-eta. Beraiek ez zuten goserik pasa jatetxea zutelako, baina errazionamendua tarteko askok gaizki pasatu zuten.

  • Pedro Illarreta Goserik ez, baina nahi beste ere ez

    Pedro Mari Illarreta Peñagarikano (1937) Donostia

    Errazionamendua, gose garaia. Pentsua eta algarrobak ere jan izan ditu. Katuak Muntora eramaten zituzten; izebak prestatzen zien untxia zelakoan. Bera-Beran taloak egiten zituzten. Aitak arrandegian egiten zuen lana, Pasaian.

  • Pedro Illarreta Arraina bai, baina oliorik ez

    Pedro Mari Illarreta Peñagarikano (1937) Donostia

    Aitaren lana: baporetan zetozen arrainak klasifikatu. Partila. Arraina bai, baina oliorik ez zegoen. Manteka. Tramana, bisigua, katuarraina, perloia, txitxarroa... legatza garestia zen.

  • Pedro Illarreta Errekak, arrokak eta arrantza

    Pedro Mari Illarreta Peñagarikano (1937) Donostia

    Errekak. Bidebieta 2 dagoen tokian zegoen bat. Erreka baserria. Aingirak harrapatzen zituen, gaztetan. Nola egiten zuen. Angulak. Arroketara joaten ziren lapa bila.

  • MirenEgana Erbestetik bueltatzerakoan hainbat traba

    Miren Egaña Goya (1946) Donostia

    Gerra garaian bere ama Habana ontziko umeekin joan zen Ingalarretara. Handik bueltatzerakoan, umeei ezin zien esan non zeuden beraien gurasoak, batez ere aita, erabat debekatua zuen Frankisten aldetik umeei informazio hori ematea. Bere amak Plentzian zein Ingalaterran erdaraz egin behar zien umeei, umeak eurak erdaldunak baitziren. Erresuma Batuko gobernuak ez zien batera lagundu, gizarte zibila zen lagundu ziena. Bere amak zein aitak beti kontatu zizkien orduan bizitakoak, beste askok, aldiz, isilean gorde dituzte garai hartako bizipenak.

  • JM Irizar Sagardogintzaren gainbehera eta biziberritzea

    Joxe Mari Irizar Ansa (1940) Donostia

    Sagardogintzaren gainbehera. Sagastiak hondatu egin ziren, eta gero sagarra falta zen. Asturiasera eta Galiziara jo zuten. Frantziara, sagar bila, 1981ean. Beste toki batzuetako sagardoak eta sagar motak. Itsasoan aldatutako mentuak.

  • JM Irizar Sagardoak bere botila

    Joxe Mari Irizar Ansa (1940) Donostia

    Aldaketa handiak botilaratzeko moduan. Botila berezia sagardoarentzat, 1983an.

  • JM Irizar Irakinaldiak eta kupelak

    Joxe Mari Irizar Ansa (1940) Donostia

    Sagardogintza. Sagarraren irakinaldiak. Sagardoa borobiltzeko denbora behar da. Kupel aldaketarik ez lehen. Maiatzean botilaratu egiten zen, beroa hasi aurretik; orain ez. Hotza eta garbitasuna.

  • J Puerta Buelta Getariatik Donostiara, trenez

    Jabier Puerta Galdos (1927) Donostia

    Getariatik bueltan trenean, domina jarri behar. Askatasunaren etorbidea militarrez beteta. Bueltan, osabarekin arrantzan. Antxoa, sardina, atuna. Lehen arrain asko zegoen.

  • Inus Etxeberria Aita, Burgosen preso

    Inus Etxeberria Iraola (1928) Donostia

    Pixepelen bizi zirela, tiroketak egon ziren. Aita Errepublikaren alde zegoen; Asturiaseraino joan zen. Harrapatu zutenean, Burgosera eraman zuten preso. Batzuek ihes egin zuten. Castron elkartu ziren, eta ia sei urte egin zituzten han. Aitak motor txiki bat zeukan, baina arraunean ibiltzen ziren. Donostiara bueltatu ziren gero, arraunean. Ondarroan egin zuten geldialdia, eta Getarian ere bai.

  • Inus Etxeberria Aita, Ondarretako kartzelan

    Inus Etxeberria Iraola (1928) Donostia

    Aitaren lagun bat falangista zen, eta jakin zuenean kartzelan zegoela ateratzera joan zen. Gimnasiako irakaslea zen.

  • Inus Etxeberria Castrotik Donostiara

    Inus Etxeberria Iraola (1928) Donostia

    Mutikotan, txipiroiak, arrain txikiak... harrapatzen zituzten aitak eta biek motor txiki batean. Donostiara ihes egin zutenean Castrotik, komandantzian segituan konturatu ziren. Baporeak atera ziren bila, baina azkenean bakean utzi zituzten.

  • Inus Etxeberria Bueltan, etxerik ez

    Inus Etxeberria Iraola (1928) Donostia

    Bueltan, etxerik ez. Maizterrak ziren, eta gero beste familia bat bizi zen han. Altzaririk-eta ez zuten berreskuratu. Juan de Bilbao kalean bizi ziren gero. Anaiak eskolara joan ziren.

  • joxe aranzadi Gerra bukatutakoan txerriaren burua eskegita aurkitu zuten

    Joxe Pablo Aranzadi Urretabizkaia (1932) Donostia

    Gerra garaian Altzagara joan ziren etxekoak. Donostiara bueltatu zitekeela jakin zutenean ama Itsasondora joan zen eta soldadu batzuekin bueltatu zen handik etxera. Etxera sartu aurretik, auzoko baten etxera joan zen laguntza eske; izan ere, beldurra ematen zion etxera bakarrik sartzea. Sukaldera sartu eta mahaia erdian jarrita eta txerriaren burua ustelduta, harraz betea, aurkitu zuen eskegita.

  • joxe aranzadi Urrezko erlojua eta "Niño Jesusa" baratzean txikituta

    Joxe Pablo Aranzadi Urretabizkaia (1932) Donostia

    Gerra garaian Altzagara joan ziren etxekoak. Etxera bueltatu zirenean, etxean falta zitzaizkien hainbat gauza baratzean aurkitu zituzten txiki-txiki eginda; tartean, amak Mexikotik ekarritako urrezko erlojua eta amak debozioa zioen Pragako "Niño Jesusa".

  • Txomin Aranbarri Baserri asko konfiskatu zituzten

    Txomin Aranbarri Larizubirrementeria (1924) Durango

    Baserri asko konfiskatuta egon ziren; kanpora ebakuatu behar izan, eta herrira bueltatutakoan, etxea okupatuta aurkitu zuen jende askok. Beraien etxea oso ondo aurkitu zuten. Inongo diru barik, bizi berri bati eman zioten hasiera.

  • Txomin Aranbarri Gorriek ezin tailerretan lanik egin; Gipuzkoan gehiago irabazten zen

    Txomin Aranbarri Larizubirrementeria (1924) Durango

    Gerran gorriekin ibili zen jendeari, herrira bueltatzerakoan, ez zioten lantegietan lanik ematen; horregatik, basoko edo errepideko beharretan aritu behar izaten zuten. Bere anaia bat bi urtez egon zen Langileetan, eta handik bueltan laguntasuna izan zuen: tren-geltokian hasi zen, hil berria zen osabaren partez. Lan asko zegoen, Eibarrerako "tren obrero" egon zen goizeko zazpietan eta jende asko harantz joaten zen, Gipuzkoan gehiago irabazten zen-eta.

  • Nati Bilbao Gerraosteko maistra gaiztoa

    Nati Bilbao Onaindia (1929) Durango

    Gerrak iraun zuen artean ez zuten eskolarik izan. Hiru urte pasa eta gero berrekin zion eskolara joateari. Maistra berriak umeak jo egiten zituen odola atera arte. Gurasoak kexatu eta 'Baltza' ezizenezko maistra kendu zuten, eibartar bat haren ordez jarriz. Hau oso ona omen zen.

  • Nati Bilbao Egunero eskolara ezin joan

    Nati Bilbao Onaindia (1929) Durango

    Umeak euskaraz egiten zutenean, 'Baltza' maistrak jo egiten zituen. Hamabost bat neska-mutil elkartzen ziren ikasgelan. Baserriko lanak zirela-eta, ez zen egunero joaten eskolara. San Frantzisko eskolara joan zen urtebetez.

  • Gotzon Atutxa Hamabost urtegaz lanera

    Gotzon Atutxa Estankona (1930) Durango

    Ortuellatik bueltatu zirenean, etxea zutik aurkitu zuten. Hamabost urtegaz osabaren Estankona tailerrean hasi zen lanean, eta bertan jardun zuen erretiroa hartu arte.

  • Pascual Uribe Babarrun asko ereiten zuten

    Paskual Uribe Jaio (1926) Durango

    Eguzkitzakoak ez dira inoiz gari-lurrak izan. Kupoa entregatzearren ereiten zuten garia. Arto-baba ordea, asko ereiten zuten. Gogoan du 30 anega babarrun jasotako urtea. Gerraostean, babarruna ira metan ezkutatzen zuten. Amak gauez astoarekin joanda, jesuitei saltzen zizkien babarrunak.

  • Mari Ardanza Murtzianoen familia

    Mari Ardanza Azkarate (1927) Durango

    Murtzianoen familia aipatzen du. Murtzianoak bizi ziren etxean, gerraostean San Antonioko mojek eskola jarri zuten.

  • Mari Ardanza Emakumeak ez zuten erretzen ezta tabernatan sartu ere

    Mari Ardanza Azkarate (1927) Durango

    Kupoa eman beharrik ez zuten izan. Errazionamendu garaian dendatan zeuden erosteko gauzak. Aita artabizarrak erretzen gogoratzen du Marik. Emakumeek ez zuten erretzen orduan. Ezkondu aurretik ez ziren lagunekin tabernatan sartzen.

  • Tomasa Urien Andra Mariko eliza gerran apurtu zuten

    Tomasa Urien Intxausti (1926) Durango

    Gerraostean mezak erdaraz izaten ziren. Gerra denboran, Andra Mariko eliza apurtu egin zuten. Baserritarrek ekarri zituzten konpontzeko behar ziren egurrak basotik. Frantsesen etxean andrazko eta gizonezkoen kartzela egon zen.

  • Tomasa Urien Kalabaza asko ematen zutela dio

    Tomasa Urien Intxausti (1926) Durango

    Erromerietan mutilek ateratzen zituzten neskak dantzara. Ezezko asko ematen zutela dio Tomasak. Soldaduek egon ziren garaian, "no"ak izaten ziren ugari. Gerraostean Matienan egon zen batailoi bat.

  • Tomasa Urien Ezkurdiko erromeriak

    Tomasa Urien Intxausti (1926) Durango

    Ezkurdiko erromerietara Durango eta Zornotzako gazteak etortzen ziren. Mañariko mendietako kobazuloetan soldaduak zeuden gordeta, eta tiro hotsak entzuten ziren.

  • Tomasa Urien Nobioa igandetan ikusten zuen

    Tomasa Urien Intxausti (1926) Durango

    Nobiotan zebiltzala, dantza egitera joatea oso gustuko zuten, baina soldaduak gerturatzen zirenean ez ziren joaten. Astegunetan ez zuten nobioak elkar ikusten; larunbatetan ere baserrian lan egiten zuten, eta igande arratsaldea izaten zen elkarrekin egoteko egun bakarra.

  • Tomasa Urien Euskara gutxietsia gerraostean

    Tomasa Urien Intxausti (1926) Durango

    Gerraostean erdaldun batzuk harrotu egin omen ziren erdara erabiltzeko orduan. Nazionalak Durango hartu zutenetik euskara gutxiesten hasi ziren. Espainiako banderak ipintzera ere behartu egiten zituzten. Santa Susanako eskolan besoa altxatuta abestera behartzen zituzten.

  • Teresa Jaio Kantabriatik bueltan etxea okupatuta eta aita atxilotuta

    Teresa Jaio Rementeria (1924) Durango

    Etxetik alde egin zuten gerran, eta bueltatzerakoan, beraien etxea okupatuta zegoen; hori dela-eta Momotxobekora joan ziren 15 egunerako. Beraien aita atxilotu egin zuten, eta etxean izan zuten Erandioko soldadu bat udaletxera joan zen bere aitaren alde egitera. Etxean zituztenak ateratzea lortu zuten.

  • Luis Irazola Aita Bilbotik Durangora bizikletan, nahiz eta ez jakin

    Luis Irazola Zamalloa (1931) Durango

    Bilbon zeudela jakin zuten Durangoko etxea errekisatu egin behar zietela. Orduan, aitak bizikleta bat hartu (ez zekien ibiltzen) eta Durangora itzuli zen. Auzoko emakume lotsagabe bat aurkitu zuen etxearen jabe egin nahian, eta airean bidali zuen. Denak itzuli zirenean, katua aurkitu zuten ate aurrean miauka.

  • Martina Gallastegi Etxera bueltatu eta den-dena eurek utzi zuten bezala zegoen

    Martina Gallastegi Mendia (1921) Durango

    Gerran, Gatikatik Berangora joan ziren, eta handik hilabete pare batera Durangora itzuli ziren. Etxe aurrean belarra zen nagusi, baina etxea ondo zegoen eta eurak ere bai.

  • Martina Gallastegi Bueltarako bidean, zubiak apurtuta

    Martina Gallastegi Mendia (1921) Durango

    Berangon zeudela, aita gorriek gerrara eramango zuten beldurra zuten. Durangora bueltan, zubiak apurtuta zeuden eta erreketeen aurretik pasatu behar izan zuten.

  • Martina Gallastegi Durango suntsituta aurkitu zuten

    Martina Gallastegi Mendia (1921) Durango

    Durangoko etxe asko, Andra Mariko eliza eta Santa Susanako komentua apurtuta zeuden. Komentuan, bonbek moja asko hil zituzten, eta motorrez ihesi zihoan jendea abioietatik metrailatu zuten. Bideak beltzak ziren, kamioiak ibiltzeko modukoak.

  • Juanito Gallastegi Gerra baretu zenean, berriro etxera

    Juanito Gallastegi Duñabeitia (1933) Durango

    Igorretik, Durangoko Kalebarriko euren etxera itzuli ziren. Oinetako-denda bat zuten (Mario oinetakoak) eta geroago denda ingurura bizitzera joan ziren. Santa Susanako eskolan hasi zen, mojekin.

  • bego-erenaga Itzulera gogorra

    Bego Ereñaga Onaindia (1927) Durango

    Durangora bueltatu zirenean, ez zuten ezer eta txarto pasatu zuten. Madalenako etxe batera joan ziren bizitzera beraien etxea apurtuta zegoelako. Aurreko partea osorik zegoen eta bere amak orduan zabaldu zuen denda, estraperloa zela-eta egin zuten aurrera. Eskolara joateko ez zuten dirurik eta 13 urterekin josten ikasten hasi zen; oso gustura egon zen bertan, jostunarekin ikasi zuen igeri egiten errekan.

  • bego-erenaga Frantziatik Bilbora

    Bego Ereñaga Onaindia (1927) Durango

    Frantziatik bueltan, Hendaiako muga, zubia, oinez pasatu zuten. Bilbora joan behar izan zuten bueltatu zirela esateko. Bilbon durangar batzuk aurkitu zituzten eta haien Bakioko etxean egon ziren bi egunez, izara garbiekin lotan.

  • Feli Uribe Aita kartzelatik irten eta salatariaren ezkutuan bizi izan zen

    Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Torrelavegan ebakuatuta egon ostean, etxera bueltatu ziren. Tarte horretan, Feliren amama beraien etxean egon zen bizitzen milizianoekin batera, etxea errekisa ez ziezaieten. Bere aita "separatista rojo" izatearren kartzelaratu zuten. Bertako baserriko batekoa zen bertan agintzen zuena, eta hark eroan zuen kartzelara. Urtebetez egon zen Karmeloko kartzelan (Bilbo). Ama sarritan joaten zen jatekoagaz espetxera. Abokatua 3.000 pezeta kostatu zitzaien. Kartzelatik irten eta Olabeagan egon zen hiru urtez izeko baten etxean, herrira bueltatu barik, saltariak ikus ez zezan.

  • Isabel Agirrebeitia Beste familia bat bizi zen beraien etxean

    Isabel Agirrebeitia Uribe (1926) Durango

    Isabelen etxekoak Torrelavegatik bueltatu zirenean gerraostean, beste familia bat topatu zuten etxean, etxea erre zitzaielako haiei. Ez zuten inongo arazorik izan ez zieten ezer kendu-eta.

  • Encarna Ormaetxea Kartzelako urte gogorrak

    Encarna Ormaetxea Munitxa (1921) Durango

    Aita jesuiten erretorearekin Burgosko "Conde de Rodezno" militar ospetsuarekin hitz egitera joan zen, eta semea ez zutela hilko agindu zien konde horrek. Kartzelan gauero fusilatzen zituzten preso batzuk. Semea hil zutela pentsatuz, gurasoak Duesora joan ziren.

  • Encarna Ormaetxea Aita txapel gorria janztera behartuta

    Encarna Ormaetxea Munitxa (1921) Durango

    Aita Garaikoa eta ama Santa Anakoa zituen. Aita igeltseroa zen. Bonbardaketa ostean, aita txapel gorria janztera derrigortu zuten.

  • Encarna Ormaetxea Aita garbiketa lanetan derrigortuta

    Encarna Ormaetxea Munitxa (1921) Durango

    Enkarnaren aita garbiketa eta berreraikitze lanetan derrigortuta erabili zuten.

  • Jose Antonio Olea Etxe barik alde batetik bestera

    Jose Antonio Olea Garaita (1930) Durango

    Beraien etxea guztiz erreta gelditu zen. Bere aitita eta bi anai bertan hil ziren, eta aititaren gorpua 14 egunetara atera zuten harri artetik. Apatamonasterion egon ziren bizitzen denboraldi batez. Bere aita sukaldari eta suhiltzaile bezala aritzen zen, eta alondigan egoten zen janaria prestatzen. Gerora, Bilbora joan ziren. Herrira bueltatuta, beraien etxe aurreko etxea sartu ziren. Behean "Bar Chimbo" egon zen.

  • Jose Antonio Olea Apurtutako etxeak ardiz (arkakusoz) beteta

    Jose Antonio Olea Garaita (1930) Durango

    Bonbardaketa ostean, apurtutako etxeetatik etxerik etxe ibiltzen ziren zerbait topatu nahian, eta beti bueltatzen ziren ardiz (arkakusoz) beteta etxera. Zikinkeria asko zegoen.

  • Mikel Aretxaga Arreba brodatzailea, irakaslea eta emagina

    Mikel Aretxaga Motxobe (1932) Durango

    Bere arrebak kartzelatik irten eta bordatzen ikasi zuen. Batek eta besteak eskatuta, euskara irakasten hasi zen ikasleen etxeetan. Gero emagin ikasketak egin zituen Valladoliden.

  • Txomin Ibarluzea Urte askoan etxe berririk ez Markinan

    Txomin Ibarluzea Garro (1929) Etxebarria

    Garai batean urte asko pasako zirela ia etxe berririk egin gabe uste du. Gerra garaian Urkaregin egon zen frontea eta Markinako etxe bat erre egin omen zuten. Gerraostean etxea berreraiki zuten; berrogeita hamar mila ogerleko kosta zela esaten zuten.

  • Txomin Ibarluzea Etxera itzultzean hutsik aurkitu zuten

    Txomin Ibarluzea Garro (1929) Etxebarria

    Urria hasieran alde egin eta apirilean itzuli ziren etxera. Hutsik aurkitu zuten. Lanean hasi behar aurrera ateratzeko. Etxean tiroek egindako zuloak zituzten.

  • 811 Gerraostean senarra non zegoen ez zekiela egon zen

    Pilar Arregi Garate (1918) Elgoibar

    Gerraostean, errazionamendu garaian, kalean ezer ez zegoen eta izebarengana joan zen baserrira bi alabekin. Senarra non zegoen ere ez zekien, lehenengo Frantzian eta gero Espainian kontzentrazio-esparruetan aritu zen lanean. Behin senarra bisitatzera joan zen. Orduko bizipenak.

  • 811 Familiako baten laguntza trenean itzultzeko

    Pilar Arregi Garate (1918) Elgoibar

    Gerraostean Donostiatik Elgoibarrera etorri behar zen batean tren-geltokian familiako bat ikusi zuen (Kleto Rementeria) eta hark lagundu egin zion.

  • 811 Muga pasatzeaz bat berriz kontzentrazio-esparrura preso

    Pilar Arregi Garate (1918) Elgoibar

    Gerra amaitzean etxera itzuli behar ziren. Hasieran zalantzak izan zituzten harrapatu egingo zituzten beldurrez, baina azkenean muga pasatu zuten. Hasieran Iruneraino etorri ziren. Euskadiko pezeta batzuk zituen eta beldurrez bota egin zituen. Mugara heltzearekin batera gizona atxilotu egin zioten eta hilabeteetan ezer jakin gabe egon zen. Espainiako kontzentrazio-esparru txarrena izan omen zenean egon zen.

  • 811 Gerraostean Eibarren bizi izan ziren

    Pilar Arregi Garate (1918) Elgoibar

    Muga pasatu eta senarra eraman ziotenean Elgoibarrera etorri zen. Hasieran bakarrik egon zen, baina gero izeba batengana joan zen baserrira. Kalean ez zegoen ezer eta han, behintzat, jatekoa zuten. Ez zekien senarra non zegoen kontzentrazio-esparrutik idatzi zion arte. Gerraostean Eibarren bizi izan ziren. Eibar guztiz txikituta zegoen.

  • Pepita Unzueta Iriondo Mutrikutik bueltan Elgoibar apurtuta aurkitu zuten

    Pepita Unzueta Iriondo (1922) Rosa Unzueta Iriondo (1919) Elgoibar

    Mutrikutik Elgoibarrera bueltatu zirenean, herria puskatuta eta oso triste aurkitu zuten. Elgoibarren eliza barruan babesten ziren bonbatatik. Markina aldera ere joaten omen ziren babes bila.

  • JOSE GURRUTXAGA San Pedro bezperaz etxera, ia hiru urte kanpoan eginda gero

    Jose Gurrutxaga Ondartza (1921) Elgoibar

    Padrongo errefuxiatuen esparruan luzaro egon zen etxera etortzeko aukera izan zain. Azkenik, ikusi zuen bere izena zerrendan. Etxetik irten eta ia hiru urtera itzuli zen, San Pedro bezperan. Etxean ez zekiten zetorrenik.

  • JOSE GURRUTXAGA Guardia zibilen kuartelera

    Jose Gurrutxaga Ondartza (1921) Elgoibar

    Elgoibarrera heldu eta,kuartelera presentatu aurretik, karlista batengana jo zuen eta harekin batera joan zen guardia zibilengana. Tratu ona eman zioten. Luzaroan presentatu izan behar zuen kuartelera.

  • Agurne Muguruza "Ama, hau da zuk esaten zenduan gure aitta?"

    Agurne Muguruza Alberdi (1935) Nati Muguruza Alberdi (1938) Elgoibar

    Bera umetxoa zela joan zen aita gerrara. Itzuli zenean, Agurnek esan zion: "Ama, hau da zuk esaten zenduan gure aitta?". Bizi guztian gogoan geratu zitzaion aitari. Oso gogorra egin zitzaion. Natik oso memoria ona du, Agurnek ez.

  • 886 Valentziatik Eibarrera bueltan

    Benigna Sarasketa Maiztegi (1922) Eibar

    Eibarrera bueltatu zirenean eskoletan atxilotuta egon ziren gau batez. Trenez bueltatu ziren. Eibar apurtuta zegoen; beraien bizilekua aipatzen du.

  • 894 Gerratik bueltan

    Ana Mari Aldazabal Guridi (1924) Eibar

    Gerratik bueltan, etxea hondatuta zegoen. Barakaldo kalera joan ziren bizitzera, euren etxea konpondu bitartean. Berreraikuntza. Zinema eta dantzaldia. Bilbora joan ziren ama eta bi ahizpa. Tiburzianeko denda.

  • 895 Eibarko tabernak

    Mertxe Ugarte Atxotegi (1927) Eibar

    Badeteneko tabernako kontuak. Pipar kalean, ileapaindegia eta Buruneko taberna. Ardoa, zahagikoa. Abesteko ohitura. Kontzeju zaharra. Gerraostean, Telefonica eta beraien etxea bakarrik geratu ziren zutik.

  • 900 "Zatixa" elkartea erreka ondoan dago eraikita

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Eibarko errekaren zatirik gehiena estalita dago. Erreka gainean eraikitako lehenengo etxea udaletxea izan zen, Untzaga plazan. Ondoren Dos de Mayo (Toribio Etxebarri) kalearen zati bat egin zuten eta gerra ostean beste zati bat. Bartoloren eta Agustinen elkartea egin zenean, zuloa egin behar izan zuten erreka-zulora.

  • 906 Gerran Eibar txiki-txiki eginda geratu zen

    Serafin Basauri Arteaga (1935) Eibar

    Eibarko erdi inguru guztia apurtuta geratu zen gerran. Aita Bilbora joan zen lanera, armamentuan, eta Serafin Apatamonasteriora joan zen amarekin eta senideekin. Eibarrera itzultzean, Eibar guztia txiki-txiki eginda zegoen: Errebal, Barrenkale... Ondo gogaratzen ditu eskonbro artean egiten ziren prozesioak. Umeak obra-hondakin artean ibiltzen ziren. Urteak pasa zituen Eibarrek horrela. Serafinen jaiotetxea eta auzoa, Legarre, hobeto zeuden; gerrak ez zuen eragin zuzenik izan.

  • 907 Santander erori zenean

    Emilia Unamuno Zamakola (1915) Eibar

    Hegazkinak, kanoikadak, tankeak... Santanderren, erori zenean. Itsasontzirako ilara egiten egon ziren, Donostiara joateko. Zilarrezko sei hogei duroko zituzten. Aitak duro bat eman zion Eibarko gizon bati, eta handik 4-5 urtera bueltatu zion hark.

  • 907 Buelta Eibarrera

    Emilia Unamuno Zamakola (1915) Eibar

    Santanderren eroritakoei zer kenduko zebilen jendea. Inazio Anaitua aitaren laguna zen. Eibarrera sartzeko sinadura behar zen. Trenean joan ziren. Donostiako geltokian igaro zuten gau osoa.

  • 907 Bueltan, etxerik ez

    Emilia Unamuno Zamakola (1915) Eibar

    Eibarrera bueltan, etxerik ez zuten: Kalbetoi kaleko etxea, errekisatuta. Familia baten etxera joan ziren. Lana topatu zuen; ez zen zaila, gizonik ez zegoelako.

  • 907 Barrenkale, laua?

    Emilia Unamuno Zamakola (1915) Eibar

    Bi lagun Santa Agedan elkartu ziren, eroetxean. Gerraren ondorioz, Barrenkale laua geratu zela esan zion batak, eta besteak sinestu ez.

  • 910 Tailerretan, emakume mordoa

    Mari Carmen Agirre Berezibar (1924) Julita Arregi Etxeberria (1924) Eibar

    "Beisteginean" (BH bizikletak) 15-16 urterekin hasi zen. Hortxe eta Orbeanean emakume gehiago zegoen lanean gizonak baino. Koadroak egiten. Eskuz margotzen ziren. Gizonak kartzelan zeuden. Moisesen tailerrean, Matsarian, dena emakumeak ziren. Gasteizera eraman zuten lantegia, gero.

  • 945 Emakumeen elkartea ez zen ohikoa

    Mari Tere Gantxegi Juaristi (1923) Eibar

    Eibarko Goi Argi elkarterako diru bila kutxara joan eta gertatutako anekdota bat kontatzen du. Garai hartan ez zen normala emakumeen elkartea ikustea, emakumeak gizon eta senargaiekin joaten ziren eta "bolauak" eta txokolatea hartzen zituzten bertan.

  • 945 Emakumeak tabernara sartzea gaizki ikusia

    Mari Tere Gantxegi Juaristi (1923) Eibar

    Emakumeak tabernara sartzea gaizki ikusia zegoen eta Eibarko Goi Argi elkartera joaten ziren arratsaldea pasatzera. Elkartea sortu zutenak izendatzen ditu.

  • Danel Zenarruzabeitia Ermuko "Rancho" etxearen nondik norakoak

    Danel Zenarrutzabeitia Badiola (1927) Eibar

    Ermutik Eibarrera bueltatzerakoan Txantxazelaira. Armeria eskolan aritu ostean "Olabe Solozabal y Compañía"n, Kaskon, hasi zen lanean. Aitonagandik datorkio familiari "Pepitxua" gaitzizena. Ermuko etxean bizi zen bere aitonaren arreba, eta etxeari "Rancho" deitzen zioten, bertako alabaren senarra Pancho Villarekin egon zelako Mexikon, eta lortutako diruarekin egin zuen etxea.

  • Danel Zenarruzabeitia Arraindi kalea erreta

    Danel Zenarrutzabeitia Badiola (1927) Eibar

    Gerratik bueltatu zenean, Eibar nola aurkitu zuten kontatzen du Danelek. Arraindi kalea guztiz erre zuten eta komentua ere aipatzen du.

  • Felisa Urzuriaga Gerra ondoren eskolara berriro

    Felisa Urzuriaga Ugarteburu (1928) Eibar

    Gerra ostean, etxera bueltatu zirenean, eskolan hasi ziren berriro. Tarte batean Santa Kurutzko elizan eman zituzten eskolak. Maistrak non bizi ziren kontatzen du.

  • Agustina Askasibar Eibar erreta

    Agustina Askasibar Lauzirika (1929) Eibar

    Gerra bukatzerakoan Eibarrera bueltatzerakoan dena erreta aurkitu zuten, Isasi inguruan beraien etxea geratu zen tente. Plaza merkatuan zegoen "Convento de Las Agustinak", Barrenkaleko eliza... dena ere erre zuten.

  • 491 Ermua eta Benidorm, gehien hazi ziren herriak

    Alberto González Atxa (1935) Eibar

    Baserriek beren lurrak saldu zituzten etxeak egiteko. Baserriko gizonak tailerretan hasi ziren lanean. 1.000 biztanle inguru zituen gerra ostean. Benidorm baino gehiago hasi zen sasoi batean Ermua.

  • 491 Pikatxoi eta palaz lurra kentzen

    Alberto González Atxa (1935) Eibar

    Orduan (1950 ingurua) ez zegoen hondeamakinarik. Gailegoek pikatxoi eta palaz lur kentzen. Istripuak sarri. Horrela egindakoak dira Eibarko eta Ermuko auzo asko.

  • Begoña Zaldibar Poza, baina egoera zaila

    Begoña Zaldibar Oianguren (1926) Eibar

    Etxera itzultzerakoan, alde batetik poz handia sentitu zuen, baina bestaldetik ez zuten ezer. Aita bihar barik zegoen eta egoera oso zaila zen. Karitatetik bizitzen egon ziren.

  • Begoña Zaldibar Eibarrera lanera

    Begoña Zaldibar Oianguren (1926) Eibar

    Aita, abertzalea izatearren, lan gabe geratu zen. Eibarren lanean zegoen osaba baten bitartez aitak eta anaiak lana aurkitu zuten. Handik gutxira ama, eta denborarekin, 48an, Begoña ere Eibarrera joan zen bizitzera.

  • Roberto Altuna Iriondo Frantziako ama eta hemengo ama

    Roberto Altuna Iriondo (1930) Eibar

    Jaso zuen familiarekin karta harremana mantendu izan du beti. Han zegoen bitartean ere izan zuen Eibarko berri. Frantziako amak ez zuen Roberto bueltatzea nahi. Bakarrik bueltatu zen Frantziatik, hiru urtez egon zen. Aurretik itzuliko ziren gainontzeko umeak. Ez du oso argi zer sentitu zuen.

  • Roberto Altuna Iriondo Amandrearen etxean hamalau lagun

    Roberto Altuna Iriondo (1930) Eibar

    Frantziatik itzultzean Eibar guztiz suntsituta zegoela goratzen du. Amandrearen etxera hamalau lagun joan behar izan ziren bizitzera.

  • 341 1938an hil zitzaion aita 40 urterekin

    Juan Untzetabarrenetxea Askasibar (1929) Elgeta

    Aita 1938an hil zitzaion. Aitak gerra denboran intendentziatik jeneroa eramaten zien soldaduei idiekin. Eurak Egoarbitza baserrian egon ziren bien bitartean. Gerra amaitu eta etxera itzuli ostean, hagineko minez Bergarara joan zen aita. Han hagina puskatu zitzaien ateratzerakoan. Etxera itzuli eta arbitarako sahatsa ateratzen ari zela, haren gasarekin hortza gangrenatuta, zortzi egunen buruan hil zen. Ilberrian sahatsa ondu egiten omen da; ilargiaren gorabeheren inguruko azalpenak. Ama alargun geratzean, aitona-amonek Frantzian bizi zen semeari etxera bueltatzeko eskatu zioten eta ama senarraren anaia harekin ezkondu zen.

  • 538 Jatekoaren truk lanean

    Antonio Iturricastillo Askasibar (1930) Elgeta

    Maiorazgoa garrantzitsua zen lehen, izan ere, beste anai arrebek aukera gutxi izaten zuten: fraide, moja edo neskame joan edo Ameriketara alde egin. Entzunda dauka XIX. mende bukaeran jendea tripa-truke joaten zela baserrietara lanera. Gerra-ostean ere hainbat langilek janariaren truk lan egiten zuen.

  • 891 Neskarik ez tabernetara

    Antoni Arantzabal (1929) Elgeta

    Neskak ez ziren tabernara sartzen, baina mutilak bai. Mutilek neskei madariak erosten zizkieten eta haiek janez elkarrekin berriketan egoten ziren. Senargaia umetatik ezagutzen zuen.

  • 908 Gizarte matxista

    Juan Erostarbe Olañeta (1921) Elgeta

    Neskak tabernara sartzea gaizki ikusia zegoen eta beren aldetik ibiltzen ziren kalean. Emakumeek erre edo edaten bazuten fama txarra hartzen zuten, baita gona motza edo eskote handia eramaten bazuten ere. Apaizak, eskote handia eramateagatik, neska bati jauna ukatutakoa kontatzen du.

  • 908 Gerra ondoren altzari denda Bilbon

    Juan Erostarbe Olañeta (1921) Elgeta

    Gerra amaitu zenean Bilbon geratu zen altzari dendan lanean. Etxea bonbekin txikitu zitzaien eta hura nola konpondu zuten azaltzen du.

  • 1016 Gerra ostean andaluziarrak herrira

    Angeles Arantzeta Alberdi (1917) Maria Luisa Arantzeta Alberdi (1919) Elgeta

    Gerra ostean udaletxe berria egin zuten, herria erabat suntsituta geratu zen eta. Andaluziatik jendea sartu zen herrira lanera. Bidea bizkaitar batzuek egin zuten.

  • 1033 Gerrak herria apurtuta utzi zuen

    Juanita Beretxinaga (1924) Elgeta

    Gerrak herri osoa apurtu zuen eta herritarrek konpondu zuten ondoren.

  • 1033 Errotak itxita; errazionamendua

    Juanita Beretxinaga (1924) Elgeta

    Gerraostean gosea pasa zuten. Errotak itxi egin ziren eta ogia egiteko irina egiten gauez aritzen ziren ezkutuan. Janaria, ogia, etab. errazionamenduan izaten ziren. 1941 urte inguruan jendeak ez zuen ondo jandako itxurarik.

  • 1155 Gerra amaitu zenean etxera buelta

    Jose Luis Arantzeta Arregi (1925) Elgeta

    Espainian gerra bukatu zenean etxera bueltatzeko agindua iritsi zen, baina Jose Luisek aita preso zeukan eta ez zuen etxera itzuli nahi. Aita gaixorik itzuli zen kartzelatik baserrira eta bi hilabeteren buruan hil zen. Jose Luis morroi bidali zuten 13 urterekin baserri batera, etxean asko ziren eta.

  • 1420 Gerran galdutako koinatua ezustean agertu

    Luis Izagirre Belategi (1924) Elorrio

    Koinataren etxera joan zen morroi 14 urterekin, Gazetako Matsorriaga baserrira. Hango seme bat gerran galdu zen, inork ez zuen haren berririk. Eta hara non, Luis idiekin Elorriora jaitsi zen batean, mutil hori agertzen den. Inori ezer ez esateko eskatu zion eta sekretua gorde behar izan zuen.

  • Maria Igarza Agintari berriak lapurretarako gertu

    Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

    Alkateak, apaizak, baita barrenderoak ere, aldatu ziren gerra ostean. Aurrenengo sei urteak izan ziren txarrenak. Nahikoa lapurtu zutenean baretu omen ziren apur bat. Aitari gertatutako kasua.

  • Maria Igarza Gerra osteko errepresioa

    Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

    Udaletxean agintzen jarri zirenak ez ziren izan lehengo karlista nabarmenenak. Karlistak asko kexatzen omen ziren eurek sufritutakoaz. Norbaiten aldeko sinadura eske etorritakoan, zenbaitek ez omen zuen ondo erantzuten.

  • Herminio Urizar Kantu eta sinbolo frankistak eskolan

    Herminio Urizar Suinaga (1927) Elorrio

    Eskolak itxita ego ziren gerra denboran. Herria Gipuzkoako iheslariz beteta egon zen. Elorriok suertea izan ei zuen, ez zen asko apurtu gerraren ondorioz. 38an ireki ziren berriz eskolak. Banderari agurrak, kantu frankistak...

  • begona-lizaso-eizmendi Errenteriakoa sentitzen naiz

    Begoña Lizaso Eizmendi (1922) Errenteria

    Hamalau urterekin herritik alde egin behar izan eta itzultzeko aukerarik izan ez zuen arren, Errenteriakoa sentitzen da Begoña

  • Miren Mendarte Emakumearen kaxuelarekin gizona soziedadera

    Miren Mendarte Kasares (1929) Errenteria

    Emakumeak ez ziren tabernetan sartzen; terrazetan bai, egoten ziren udan. Elkarte gastronomikoak eta sagardotegiak gizonentzat bakarrik; emazteak preparatutako kaxuelatxoekin, hori bai.

  • Inaxito Albisu Gerrak soldaduengan utzitako ondorioak

    Inaxito Albisu Mendarte (1924) Errenteria

    17-18 urteko gazteak gerrara eraman zituzten soldadu Errenteriatik. Gerratik itzuli zirenean, barrua hustuta eta burua nahastuta zeukaten askok. Mutil haietako asko edaten hasi ziren orduan.

  • Mari Kruz Mendizabal Aita lanik gabe, bueltan

    Mari Kruz Mendizabal Etxeberria (1923) Errenteria

    Batzokiko giroa desagertu egin zen. Dena kendu zuten. Aita lan gabe; kamioiak kendu zizkioten. Arazoak izan zituen. Bederatzi seme-alabak aurrera ateratzeko, gogor egin zuen lana.

  • Miren Lete Aitaren izaera eta trebeziak

    Miren Lete Oiartzabal (1935) Errenteria

    Aitak, "Batallón de Trabajadorestik" itzulitakoan, ospitale batera joan behar izan zuen, ez baitzegoen ondo. Aita zaku batekin etorri zen etxera, dena jasotzea gustatzen baitzitzaion noizbait behar izango zenerako. Aita abila zen konponketak egiten.

  • Miren Lete Aita gerratik itzultzeko egindako ahaleginak

    Miren Lete Oiartzabal (1935) Errenteria

    Gerra bukatutakoan, aita etxera itzuli zenean, Luzuriagan hasi zen berriro lanean. Langileen Batailoira joan baino lehen, ama saiatu zen aita etxera itzul zedin laguntzen; baina jendeak trabak jarri zizkion eta ezin izan zuen etorri urte batzuk igaro arte.

  • Jesus Aranburu Gerratik itzuleran Francoren aldekoek lehentasunak

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    1944an itzuli zen herrira preso izatetik. Herria aldatuta ikusi zuen. Kaputxinoetan hasi zen lanean berriro. Gerran Francoren alde egondako soldaduek lehentasuna zuten lana bilatzeko eta etxeak erosteko.

  • Mari Tere Paskual Santurtzitik itsasontziz alde egiteko pasatako momentu latzak

    Mari Tere Paskual Zapirain (1931) Errenteria

    Gerra garaian, Santurtzitik itsasontzi handi batean sartu zituzten gauez: jendea oso larrituta zegoen, eta asko uretara erori eta ito egin ziren. Inguruko barkuetatik bonbak botatzen zizkieten, oso gogorra izan zen hura. Azkenean, Pasaian gelditu ziren eta beraiek atera egin ziren itsasontzitik. Gainerakoek Frantzia eta Errusia aldera egin zuten.

  • Mari Tere Paskual Gerratik itzulitakoan, amonaren etxera

    Mari Tere Paskual Zapirain (1931) Errenteria

    Gerran Bilbon egon ziren eta handik Errenteriara itzulitakoan, amonaren etxera joan ziren bizitzera. Garai batean aitonak egin zuen etxe hura.

  • Mari Tere Paskual Aitarekin komunikazioa, Langileen Batailoian egon zen bitartean

    Mari Tere Paskual Zapirain (1931) Errenteria

    Errenteriara itzuli zirenean, noizean behin aitaren berri izaten zuten, gutun bidez komunikatzen baitziren. Guda bukatu zenean, aita Langileen Batailoian egon zen. Etxera itzuli zenean, alokairuan bizitzera joan ziren Gaztainora.

  • Mari Tere Paskual Gerra ostean euskarak atzerakada handia

    Mari Tere Paskual Zapirain (1931) Errenteria

    Gerra garaian Bilbon egon ziren, eta Errenteriara itzulitakoan giroa oso aldatuta zegoela konturatu ziren: kanpoko jende asko etorri zen. Euskarak atzerakada handia izan zuen garai hartan Errenterian. Baserritarrei "Pellos" deitzen zien kanpotik etorritakoek mespretxu gisa, eta horregatik baserritar asko erdarara jotzen hasi ziren.

  • joseba-goni Aita gerran Bilbon; itzulitakoan panorama zaila Errenterian

    Joseba Goñi Galarraga (1935) Errenteria

    Gerra garaian, Josebaren aitak badaezpada Errenteriatik alde egin zuen. Bilbo erori zen arte egon zen han, anaiarekin eta koinatuarekin batera. Errenteriara itzuli zenean lana galdu zuen; denbora batez amak tratutik lortutako diruari esker atera ziren aurrera. Zenbait lagun karlistaren laguntza ere ba omen zuen aitak.

  • Jesus Aranburu Herrira itzuli eta etxea hutsik topatu

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Gerra Zibilean herrietan geratu zen jendea ihesi joandakoen etxeetan sartu eta hustu egiten zituztela dio Jesusek. Hustutako etxeen jabeak itzuli eta etxea hutsik topatzean, isilik egon behar, ordea.

  • Juanita Getaria Aitaren tailerra

    Juanita Getaria San Pedro (1927) Errenteria

    Ondartxo auzoko lauzpabost solairuko etxe batean jaio zen. Aitak tailer txiki bat zuen bertan, "Fábrica de lejías Euskalduna", eta ikatza eta lixiba saltzen zituen. Gerra ostean preso eraman zuten, ordea, eta familiak urte gogorrak igaro zituen.

  • Joxe Gaztelumendi "Aita etxean dago!"

    Joxe Gaztelumendi Aiestaran (1925) Errenteria

    Aita preso eduki zuten bitartean Joxeri ez zioten hura bisitatzera joaten utzi. Asko sumatu zuen haren falta, eta poz handia hartu zuen etxeratu zenean. Kasualitatez, Joxeren ama bisitan joan zitzaion egun batean askatu zuten aita.

  • Joxe Gaztelumendi Errenteria erdi hutsik

    Joxe Gaztelumendi Aiestaran (1925) Errenteria

    Gerra garaian ihesi ibili ondoren Errenteriara itzuli zirenean, erdi hutsik topatu zuten herria, baina osorik.

  • 1348 Garbantzuak 100 gramoka saltzen

    Mari Carmen Pagalday Garro (1930) Eskoriatza

    Dendaren hasierako bitxikeria batzuk. Garbantzuak 100 gramoka saltzen ziren; errealetik pezetara aldaketa; gerraosteko paperezko diru-baleak. Azkenengo paperezko dirua Errepublikakoa izan omen zen.

  • 1348 Gerraosteko miseriak

    Mari Carmen Pagalday Garro (1930) Eskoriatza

    Hegazti-gripearen ondorioz gaixotu zitzaizkien oiloak ortuan pilatu, gasolinaz igurtzi eta erre egin zituzten, edo lurperatu. Diru-baleak kolore ezberdinetakoak ziren, balioaren arabera. Erosketak ordaintzeko nahikoa diru ez zutenei izena hartzen zitzaien dendan, dirua zutenean ordain zezaten.

  • 1626 Olaetatarrak Frantziara

    Maria Dolores Basterretxea Santiago (1933) Gernika-Lumo

    Olaetatarrek Frantziara egin zuten alde; Elai-Alai dantza-taldeko neska-mutikoak hartuta egin zuten ihes. Gernikar asko ei daude Olaetatarrekin Frantzian egondakoak. Apurka-apurka etxerantz bueltatzen hasi ziren; lehenengo ama bi alabekin, eta beranduago, Segundo bera gainerakoekin.

  • Juanita Guardia Zibilen kuartelera deitu zuten

    Juanita Irigoras Zabala (1917) Gernika-Lumo

    Frantziatik bueltan, Guardia Zibilen kuartelera joateko errekadua eman zion aguazilak. Arratsaldeko 5etan bertan agertzeko esan zion; eta, 5etan agertzen zirenak 6etako trenean Bilboko kartzelara eramaten zituztenez, Juanita maleta eta guzti azaldu zen bertara. Azaldu zen, baina etxera bueltatu zen, esan zioten ez egiteko inon errekaduei kasu.

  • Claudio Zabala Neba-arreben bila Basaurira astoz

    Claudio Zabala Kaltzada (1922) Gernika-Lumo

    Gerra bukatu ostean, neba-arreben bila joan behar izan zuen Basauriko Dos Caminosera (Bidebieta). Astoz eta bizikletaz joan ziren bera eta aita bertara, baina ez zituzten bertan aurkitu. Hurrengotan, bera bakarrik joan zen astoarekin. Astoak behin egindako bidea ezagutzen zuen. Etxera bueltan anaia eta arreba asto-otzaretan ekarri zituen; gainerakoak trenez etorri ziren. Astoz trenez baino lehenago egin zuten bidea.

  • Enrique Aranzabal Herria berreraikitzen

    Enrike Aranzabal Olaeta (1924) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa ostean herri garbitzeko eta berreraikitzeko, hasieran presoak ekarri zituzten. Enrique bera azoka eta Banco de Vizcaya eraikitzen ibili zen arotz bezala. Altxatu ziren lehenengo eraikinak zeintzuk ziren aipatzen du.

  • Pilar Candina Frantziara errefuxiatu

    Pilar Candina Elgezabal (1918) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa ostean, Olabarrira joan ziren amaren familiarengana. Handik Bilbora joan ziren, eta itsasontziz Santanderrera eta Frantziara. Hiru hilabetez egon ziren Frantzian. Bere aita ez zen beraiekin joan; eta, gutun bidez esan zienean Landaberden zegoela, beraiek ere bueltatu egin ziren. Herrirantz zetozela, mugan plater bat jateko lortzeko, Cara al Sol ikasi eta kantatu behar zuten. Irundik, animaliak garraiatzeko tren batean etorri ziren. Beste gernikar batzuk ere egon ziren beraiekin Frantzian.

  • Rafa Armendariz Presoak Gernika berreraikitzen

    Rafa Armendariz Gainza (1926) Gernika-Lumo

    Institutua dagoen tokian, lehen agustindarren ikastetxea zegoen; gerora, kartzela egon zen, bertara ekarri zituzten Gernika berreraikitzen ibili ziren presoak.

  • Rafa Armendariz Emakume abertzaleak garbitzera behartuta

    Rafa Armendariz Gainza (1926) Gernika-Lumo

    Bere arreba Andra Mariako eliza garbitzera behartu zuten, beste emakume abertzale batzuekin batera. Bonba su-eragileak bota zituzten Gernikan; hori dela-eta, denak hartu zuen su. Hilabetegarrenean-edo etorri ziren Gernikara.

  • Rafa Armendariz Erdiko kalea; udaletxea beraien etxe gainera jausi zen

    Rafa Armendariz Gainza (1926) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa ostean, Pasealekuko arkupeetan denda antzeko batzuk jarri zituzten. Jateko eskasia handia izan zuten. Foruko "Santixene" baserrian egon ziren. Beraien etxe guztiz suntsituta gelditu zen, udaletxea bera ere beraien etxe gainera erori zen. Beraiek sekula ez diote "Artekale" deitu kaleari, "Erdiko kalea" edo "la media calle".

  • Juanita Gangoiti Dotore jantzita etxera

    Juanita Gangoiti Etxebarria (1923) Gernika-Lumo

    Etxekoen berri izaten zuen tarteka Frantziatik eta dirua ere bidali zioten. Jantzi dotoreak erosi zituzten eta haiekin etxeratu ziren. Fika, baina, dena apurtuta zegoen. Izarak tindatu eta haiekin arropak egiten zituzten. Frantsesez agurtzen ikasi zuen, ez besterik.

  • Juanita Gangoiti Frantzian dantzalekuetan, etxean lan eta lan

    Juanita Gangoiti Etxebarria (1923) Gernika-Lumo

    Frantzian zeudela, antzerki bat ere egin zuten. Bertako jendeak dantzalekuetara eramaten zituen. Ondo pasatu zuen. Etxera itzultzea izan zen gogorra Juanitarentzat; zortzi senide ziren eta lan asko egin beharra izaten zuen, nagusiena baitzen.

  • Maria Luisa Olaeta Gernikara itzulitakoan aurkitu zutena

    Maria Luisa Olaeta Berrojaetxebarria (1926) Gernika-Lumo

    Gernikara bueltatu zirenean zer aurkitu zuten kontatzen du. Errepidea altxatuta zegoen. Dirua zuen jendea Bilbora joaten zen trenez erosketak egitera, herrian ez baitzegoen ezer ere. Beraiek kutxa gotor batean lurperatuta gorde zuten dirua.

  • Xexili Mintegia Gernika hondakinez eta bazez

    Xexili Mintegia Zabalgojeaskoa (1927) Gernika-Lumo

    Bi urtetara bueltatu ziren Paristik Gernika-Lumora, eta obra-hondakinak eta baza baino ez zegoen kalean.

  • Xexili Mintegia Paristik Gernikarako bidea

    Xexili Mintegia Zabalgojeaskoa (1927) Gernika-Lumo

    Parisen bi urte pasatu ostean, beste gerra bat heldu zelakoan-edo, bere aitak erreklamatu egin zituen Xexili eta bere ahizpa; horregatik, lehenago bueltatu ziren etxera. Poliziak lagundu zien Paristik trenez. Bere aitak lana zuen garai hartan, baina jende gehienak ez zuen lanik.

  • Xexili Mintegia Paristik Gernikara bueltan, aitona-amonen etxean

    Xexili Mintegia Zabalgojeaskoa (1927) Gernika-Lumo

    Paristik Gernikara bueltatu zirenean aitona-amonen etxean egin zuten beraientzako etxebizitza, Errenteriako zubia eta trenbidearen artean.

  • Josefina Usatorre Gernika berreraikitzen zeudela, etxe batetik bestera

    Josefina Usatorre Lejarzegi (1933) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa ostean Eibarrera joan eta 7 urterekin herrira bueltatu zen Josefina. Hiru familia bizi ziren batera Gernikako "Barrio Chino"n (gaur egungo Saraspe plazatik behera doazen kaleak). Gero Kaixao tabernakoek egindako etxe batera joan ziren Industria kalera. Erdiko kalea eraikitzen zeuden sasoi hartan, "Regiones devastadas"ek zuen horrek ardura. Industria kalean hiru urtez egon ostean, Kaltzada egoitza aurreko etxeetara, estatuko etxeetara, joan ziren osaba-izekoei tokatu zitzaien-eta.

  • Presen Alberdi Gernikan bizimodu berria hasi behar

    Presen Alberdi Zubiaurre (1920) Gernika-Lumo

    Beraien bizi ziren zonaldean ez zegoen babeslekurik. Arrapaladan zapatilak galdu zituen, baserritar batzuek eman zizkieten oinetako berriak. Bere aita babeslekuan egon zen, eta hasieran ez zuten bere berririk izan. Gerran Frantziara joan zen, eta handik bueltan, beraien terrenoan Guardia Zibil baten oilategia aurkitu zuten; ezin izan zuten ezer egin. Bera Frantzian egon arren bere gurasoak herrira bueltatu ziren. Hasieran beste batzuekin konpartitu zuten etxe bat beraien eraiki aurretik.

  • Pili eta Maria Antonia Ikazuriaga Bonbardaketa ostean batetik bestera

    Maria Antonia Ikazuriaga Ugalde (1930) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa eta gero Ibarruriko (Muxika) baserri batean egon ostean, Gautegiz-Arteagan eta Errigoitin egon ziren, gurasoen jaiotetxeetan. Bonbardaketan, ama eta neba arto artean ezkutatu ziren Gernikako Ibarran. Ama eta etxeko zerbitzariak, hotelekoak, denak joan ziren Gautegiz-Arteagara. Handik gero Errigoitira joan ziren berriro ere herrira bueltatu baino lehen. Geltoki plazan jarri zuen atzera ere taberna beraien aitak. Bonbardaketa ostean trenean lan egiten zuen kargudun bati eskerrak zabaldu zuen aitak taberna.

  • Kruzita eta Jesus Bonbardaketa ostean, Peioneko denda zabaldu zuten

    Kruzita Etxabe Garro (1930) Gernika-Lumo

    Kruzitaren etxekoak, bonbardaketa ostean, Bilboko Sombrereria kalera joan ziren. Handik, bera Frantziara joan zen eta gurasoak Aulestira, senitartekoen etxera. Beranduago, Jesusen jaiotetxea zegoen tokian, bere gurasoek txabola bat eraiki zuten: denda, ezkaratza eta gela bat jarri zuten. Handik Erdiko Kalera joan ziren eta han zabaldu zuten denda berria, "Peio". Baserrirako produktuak saltzen zituzten: abarkak, zapak...

  • Kruzita eta Jesus Hiru urteren ostean bueltatu ziren Kortezubitik Gernikara

    Jesus Kortabitarte Madariaga (1927) Gernika-Lumo

    Jesusen etxekoak Kortezubiko Lendara joan ziren bizitzen; handik hiru urtera bueltatu ziren Gernikara, San Juan kaleko tejabana batera. Kortezubin bizi zirela ere, egunero etortzen ziren Gernikara, lanera zein eskolara.

  • Kruzita eta Jesus Bonbardaketa osteko Erdiko Kalea

    Kruzita Etxabe Garro (1930) Jesus Kortabitarte Madariaga (1927) Gernika-Lumo

    Kruzitaren aita abarkak-eta konpontzen aritzen zen dendan. Geltoki ondoko txabola batean jarri zuten lehenengo denda, presoek Erdiko kalea eraiki aurretik. Hasiera batean estatuarenak ziren dendak, baina gerora saldu egin zituzten. Hainbat denda eta taberna zabaldu ziren bertan: beraiena "Peio", Pio, Boyra, "Ferretería de los alemanes", "Surtidor bilbaíno", Sebera, Ojanguren, Elvira, Zuñiga, Adela Garteiz, Carmen Zabaleta, Pilarren taberna, Blaskoren tabako-almazena, Melchorren taberna... Presoei eskerrak berreraiki zen Gernikako herria.

  • Beatriz Lejarraga Kanposantura joan ziren bizitzera

    Beatriz Lejarraga Kalzakorta (1932) Gernika-Lumo

    Bere aitak eta ahizpa bik gerran garaian alde egin behar izan zuten. Handik bueltan, aita udaletxera joan zen lan eske, lehenago ere bertako behargina zen-eta. Lurperatzaile postua eman zioten eta bertara joan ziren bizitzera. 12 pertsona bizi ziren; ahizpa gazteena bertan jaio zen. Ez zuten goserik izan soloa zuten-eta.

  • Luzina Arriola Olaetatarren eta Altuberen etxean bizitzen

    Luzina Arriola Zabalia (1925) Gernika-Lumo

    Parisen zeudela, etxekoekin gutun bidez komunikatzen ziren. Bitartean, bere gurasoak Bilbon eta Gernikan egon ziren. Arana "Arane" auzoko Olaetatarren etxean egon ziren bizitzen. Ostean, Seber Altuberen etxean egon ziren.

  • Jesus Mari Agirre-Amalloa Frantziatik bueltan mojek atetik "bota" zituzten

    Jesus Mari Agirre-Amalloa Ozamiz (1931) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa ostean hiru urtez Frantzian egon ziren. Euskal Herrira bueltatu ostean, mojen ikastetxe batean sartu zituzten; hara joan zitzaien aita bila. Aita heldu orduko atetik "bota" egin zituztela dio.

  • Jesus Mari Agirre-Amalloa Arana kondearen garajean jarri zuten tailerra

    Jesus Mari Agirre-Amalloa Ozamiz (1931) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa ostean Frantzian hiru urtez egon ostean, amaren jaiotetxera joan ziren, Ibarrangeluko Merru auzora. Arana kondearen semeak bere aitaren lagunak zirenez, beraien garajean hasi zen aita beharrean, bertan jarri baitzuen errementari-tailerra. Jesus Mari ere bertan hasi zen lanean.

  • Jesus Mari Agirre-Amalloa Torrezuri jauregian bizi izan ziren

    Jesus Mari Agirre-Amalloa Ozamiz (1931) Gernika-Lumo

    Teodoro Arana Torrezuriko ugazaba zen (gaur egun zaharren egoitza dena). Beraiek Sevillan bizi zirenez eta aitaren lagunak zirenez, bertan bizitzeko baimena eman zien bonbardaketan etxea galdu baitzuten. 7-8 urtez egon ziren bertan.

  • Jesus Mari Agirre-Amalloa Saraspeko errementari tailerra

    Jesus Mari Agirre-Amalloa Ozamiz (1931) Gernika-Lumo

    Aita errementaria zen eta beraien etxe azpian zabaldu zuen tailerra, Saraspe plazan (gaur egun Dia supermerkatua dagoen tokian). Errementari eta mekanika tailerra jarri zuen bere aitak beste bi bazkidegaz batera. Batez ere errementari bezala aritzen ziren oraindik ez baitzegoen auto askorik. Gurpilak, torlojuak... errazionamenduan ematen zituzten. Horrela parte hartu zuten herriaren berreraikitzean.

  • Pilar Txopitea Bonbardaketa ostean Arratzutik Errenteria auzora

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Gainontzekoek taloa jaten zuten bitartean, errazionamenduko ogia etxeko gizonentzat izaten zen, lan egin behar izaten zutelako. Errenteria auzoan antzina bizi izan ziren etxe bat ez zuten apurtu, eta bertara itzuli ziren bonbardaketa ostean.

  • Hirune Etxebarria "Gernike geure herri politte ikusten" joan zirenekoa

    Hirune Etxebarria Bastegieta (1923) Gernika-Lumo

    Gernika erre eta hiru urtetara bueltatu zen herrira, denek deseatzen zuten hori. Mairuek dena lorrindu zuten eta ezin izan zuten etxeetatik ezer jaso. Bilbo hartu eta hurrengo gunean joan ziren lehen aldiz Gernikara, "Gernike geure herri politte ikusten". Foruan leku desberdinetan bizi ostean bueltatu ziren behin betiko; Gernikara hurreratu ahala, pozez zoratzen zirela dio.

  • Hirune Etxebarria Abarketa-lantegira bizitzen

    Hirune Etxebarria Bastegieta (1923) Gernika-Lumo

    Bere aitak abarketa-lantegian egiten zuen la, eta lana zuenez ez zuten arazorik izan aurrera egiteko. Lantegian bertan egon ziren bizitzen estatuko etxeetara joan arte. Estatuko etxeak aurrez izendatuta egoten ziren askorentzat: Guardia Zibilak, gaixoak... Eskaera egiteko ere beldurra zuten.

  • Hirune Etxebarria Soldadu batek eman zion koltxoia

    Hirune Etxebarria Bastegieta (1923) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa ostean, Foruan egon ziren. Gernikara bueltatu zirenean, Foruko soldadu batek emandako koltxonetan egiten zuen lo, "Catre" batean. Hasiera batean amak ez zuen gura hura hartzerik zikin zegoelako-edo, baia beste ezer baino hobea ei zen. Errekan sartu zuten garbitzeko. "Catre" hori gero beste familia bati eman zion.

  • Mertxe Hidalgo Aitaren atxiloketa

    Mertxe Hidalgo Rekondo (1928) Gernika-Lumo

    Gerran Frantzian eta Valentzian egon ostean, Euskal Herrira bueltatu ziren, Bilbora hain zuzen ere. Aita atxilotu eta amak bost umegaz egon behar izan zuen aurrera. Aita bisitatzen joaten zirenean jatekoa eramaten zien. Presoak leihora irtenez gero, zentinelak (zaintzaile militarrak) tiroka hasten ziren.

  • Mertxe Hidalgo Txakurraren agur beroa

    Mertxe Hidalgo Rekondo (1928) Gernika-Lumo

    Gerran errefuxiatuta egon ostean, etxera bueltatu eta Lobik egin zion agurrik beroena, beraien txakurrak. Baserritik geltokira joan zen beraiengana, arrapalan, trotean, joan zen beregana.

  • 589 Zizurkilen ezkondu eta Bilbora ezkon-bidaian

    Luisa Ugartemendia Labaka (1909) Getaria

    Senarra. Zizurkilen ezkondu ziren eta Amasan egin zuten banketea. Ezkon-bidaian Bilbora joan ziren. Gerraostea zenez, Bilbo txikituta omen zegoen. Euren lagun batzuk eurekin batera ezkondu ziren.

  • Maria Iruretagoiena Gerra amaitutakoan, Euskal Herrira itzuli eta senideak sakabanatu

    Maria Iruretagoiena Olano (1928) Getaria

    Bartzelonan zeudela bukatu zen gerra, eta zeukaten dirua baliorik gabe geratu zen; ezer gabe geratu ziren. Donostiara trenez itzuli ziren eta senideak sakabanatu egin zituzten. Gerora, Bartzelonako familiarekin harremana mantendu zuten, baina azkenean galdu egin zen.

  • Maria Iruretagoiena Euskal Herrira itzulitakoan, familia sakabanatu

    Maria Iruretagoiena Olano (1928) Getaria

    1939an, gerra bukatu zenean, Bartzelonatik etxera etorri ziren trenez. Zarautzera iritsi eta familiakoak joan ziren beren bila. Pixkanaka, senideak sakabanatzen joan ziren: Maria Zarautzera joan zen eta handik Getariako izeba baten baserrira eraman zuten 1940an.

  • Begoña Zaldibar Poza, baina egoera zaila

    Begoña Zaldibar Oianguren (1926) Eibar

    Etxera itzultzerakoan, alde batetik poz handia sentitu zuen, baina bestaldetik ez zuten ezer. Aita bihar barik zegoen eta egoera oso zaila zen. Karitatetik bizitzen egon ziren.

  • Begoña Zaldibar Eibarrera lanera

    Begoña Zaldibar Oianguren (1926) Eibar

    Aita, abertzalea izatearren, lan gabe geratu zen. Eibarren lanean zegoen osaba baten bitartez aitak eta anaiak lana aurkitu zuten. Handik gutxira ama, eta denborarekin, 48an, Begoña ere Eibarrera joan zen bizitzera.

  • Juana Unzueta García Amaren ondoan berriro

    Juana Unzueta García (1924) Eibar

    Bizitza oso desberdina zen Eibarren. 1956. urtean itzuli ziren, Crimea ontzian Valentziako portura lehenengo. Ama zuten Valentzian zain, anaiak ere ezagutu zuen nahiz eta oso txiki joan zen Errusiara.

  • Aitaren azken musua

    José Antonio González Acha (1931) Eibar

    Eibar guztiz suntsituta aurkitu zuen. Gerra aurreko oroitzapenik handiena aitak, tuberkulosiarekin ospitalean zegoela, eman zion musua da. Itzuli zenean aita hilda zegoen. Ama, amona eta anaia txikia zeuden Eibarren zain.

  • Roberto Altuna Iriondo Amandrearen etxean hamalau lagun

    Roberto Altuna Iriondo (1930) Eibar

    Frantziatik itzultzean Eibar guztiz suntsituta zegoela goratzen du. Amandrearen etxera hamalau lagun joan behar izan ziren bizitzera.

  • extefana irastorza Gerla bukatu zela ospatzeko besta

    Extefana Irastorza (1925) Hendaia

    Besta egin zuten gerla amaitzean, meza ere ospatu zuten. Lehen aldiz utzi zien aitak gau guztia bestarako. Hendaiako plazan izan zen besta goizeko laurak arte.

  • Eulali Aranburu Gerrako umezurtzentzat ikastetxea

    Eulalia Aranburu Urkizu (1932) Hernani

    Bederatzi urterekin Biteri eskolara joaten hasi zen. Gerrako umezurtza izatearren, ikastetxe berezi bat bazuten eta hara joateko deia jaso zuen.

  • Eulali Aranburu Gerrako umezurtzen ikastetxea Oronoz-Mugairen

    Eulalia Aranburu Urkizu (1932) Hernani

    Galizia, Zaragoza, Burgos eta beste hainbat lekutako umeak zeuden gerrako umezurtzentzako ikastetxean. Oronoz-Mugairen zegoen, militarren eskuetan. Non zegoen eta nolakoa zen kontatzen du.

  • Anttoni Egaña Gerratik itzulita, taberna irekitzeko lanak

    Anttoni Egaña (1918) Hernani

    Ahizparekin eta haren haurrekin Fuenmayorrera joana zegoen, haur baten osasun kontuengatik. Gerra hasitakoan ez zeukaten etxekoen berririk. Urrian etxeratu zen, gerra betean, eta ez zuen inor aurkitu etxean. Taberna nola zabaldu zuten kontatzen du, auzokoen elkartasunarekin.

  • Ixabel Zubillaga Ihes egin eta herrira itzulitakoei zigorrak

    Ixabel Zubillaga Huici (1930) Hernani

    Gogoan dauka gerra garaian Hernanin soldaduak ikusi izana. Alde egin eta herrira itzultzen ziren hernaniarrak zigortu egiten zituzten. Emakumeei ilea moztu eta olioa ematen zieten.

  • Rufina telletxea Sei urterekin Hernanira

    Rufina Telletxea Ollokiegi (1931) Hernani

    Sei urte zituela aitaren arrebaren etxera etorri ziren, 1937an. Eskolan Agustina Zapiain eta (Presen) Miner izan zituen maistra, hernaniarrak.

  • Rufina telletxea Ospitalean bizitzen

    Rufina Telletxea Ollokiegi (1931) Hernani

    Bederatzi urtera arte Karabelen bizi izan zen. Izebak oinaze handiz bizi izan zuen aita fusilatu izana. Amona inude egon zen etxekoek ospitalean bizitzeko kuota ordaitzen zieten Rufina eta senideei. Umezurtzak eta nagusiak bizi ziren.

  • Regina Gorrotxategi Desfileak

    Regina Gorrotxategi Miranda (1921) Hernani

    Herri bat hartutakoan, desfilea egiten zen. Bera ere aritzen zen inguruan eta etxean, beldurragatik, ez zioten galarazten. Uniformearekin joaten ziren.

  • Regina Gorrotxategi Margaritak

    Regina Gorrotxategi Miranda (1921) Hernani

    Margarita bera ere izan zen. Soineko beisa eta txapela erabiltzen zuten. Lagunak nazionalen aldekoak zituenez, han ibiltzen zen. Ez zen konturatzen. Fletxak karlistenak eta pelaioak falangearenak ziren.

  • Mari Kruz Alkain Bueltan, interina eta arraina saltzen

    Mari Kruz Alkain Jauregi (1926) Hondarribia

    Frantzia aldetik bueltan, dendarik ez zuten, eta etxerik ere ez, alokairuan zutelako lehen. Zazpi urte egin zituzten bueltatu gabe. Altzaririk ere ez zuten. Interina hasi zen lanean, ama-eta bueltatu zirenean. Etxeko arraina saltzen ere ibilia da, otarrearekin; Irunera joaten ziren, tranbian.

  • Fermin Larrarte Irun sutan ikusi zuen, etxetik

    Fermin Larrarte Zuzaia (1927) Hondarribia

    Bost urte egin zituen La Sallen, gerra ondoan. Irun kiskalita zegoen. Etxetik ikusten zuten sua. Berria egin zuten dena. Tranbiak geratu egin ziren. Amuteko zubia bota egin zuten, dinamitaz.

  • carmen gonzalez Bueltan, etxeak hustuta

    Carmen Gonzalez Oiarbide (1922) Hondarribia

    Bueltan, etxeak erdi hustuta zeuden. Emakume bati ilea moztu zioten. Desfileak izaten ziren. Falangistak eta erreketeak.

  • Adelaida Etxeberria Hendaiako egonaldia; Irun erreta

    Adelaida Etxeberria Arozena (1929) Hondarribia

    Osabaren itsasontzian joan ziren Hendaiara. Lasto artean egin zuten lo. Aitak 13 pezeta ordaintzen zituen pentsio gisa. Buelta gogorra izan zen. Irun erreta ikusi zuen bueltan.

  • Dionisio Amundarain Alegria Gerra Zibila bukatu ondoren, Europako gerrara joateko beldurrez

    Dionisio Amundarain Alegria (1922) Ibarra

    Anaiak gerratik bizirik itzuli zirenean, pozik jarri ziren. Ondoren, Europako gerra hasi zen eta anaiek ia berriro joan behar izan zuten. Franco gerran sartu ez izanaz poztu ziren.

  • Laura Arrizabalaga Kantina besapean hartuta, etxeetara esnea saltzera

    Laura Arrizabalaga Zarraonaindia (1929) Ibarrangelu

    Negu bat Bibon egin zuen, Telleria familian neskame. Astoan hiru kantinplora edo kantina sartzen ziren esnea eramateko. Elantxoben, astotik kantina atera, besapean jarri eta etxeetara igotzen ziren esnea banatzera. Hiruretako bati semea gaixo etorri zitzaion gerratik eta bera ere kutsatu egin zuen; orduan utzi egin zion esnea banatzeari. Inguruko baserri askotatik joaten ziren esnea saltzera herrira.

  • Joxepa Setien Mimizaneko itzulera eta herri erdalduna

    Josefa Maria Setien Aranburu (1934) Irun

    Andino delakoaren gurdira igota sartu ziren Irunen Joxepa eta familiako denak, Mimizanetik trenean itzuli eta gero. Irungo kalean jende gehienak gazteleraz egiten zuenez, Joxepak uste izaten zuen euskaraz entzuten zituen guztiak familikoak zituela.

  • Joxepa Setien Mimizanetik Irunerako bidaia

    Josefa Maria Setien Aranburu (1934) Irun

    Gerra ondoren 8 urte egin zituzten Mimizanen, eta itzuleran, Hendaian egin zuten gau batez lo, Irunera iritsi baino lehen. Han ikusi zuen Joxepak bainuontzi bat, lehendabizikoz.

  • Joxepa Setien Aiako Harriarekin harrituta

    Josefa Maria Setien Aranburu (1934) Irun

    Mimizan inguruan oso mendi gutxi ikusita zeuden Joxepa eta haren bi anaiak. Irunera itzuli zirenean, Aiako Harria ikusteak harritzen zituen.

  • Joxepa Setien Larretxipi kaleko etxegabetze-agindua

    Josefa Maria Setien Aranburu (1934) Irun

    Txikitako eta gaztetako kontuan idatzi zale da Joxepa. Orri-beteko kontakizunak dira gehienak, eta publikatuta ditu asko eta asko, egunkari zein aldizkaritan. Larretxipi kalean bizi zirela, gau batean, etxegabetze baten testigu izan ziren.

  • 1073 Errota martxan jarri zutenekoa

    Visitacion Larrinaga Arrese-Igor (1920) Irura

    Anaiek gerratik bueltatu zirenean, errota martxan jarri zuten elektrizitatearekin. Aitak bazekien errotaren berri, Zornotzan bazuten eta. Errazionamendua zegoen garai hartan (artoarena), eta ogia etxean egiten ikasi zuten. Noaingo irin-lantegi bateko semearekin gertatutakoa azaltzen du.

  • 1223 Errazionamendua eta estraperloa

    Migel Gorostidi Zuaznabar (1940) Itsasondo

    Gerra ondoreneko estraperlo eta errazionamenduaren inguruko pasadizo bat kontatzen du.

  • Jose Txintxurreta Frantziatik etxera bueltan

    Jose Txintxurreta Garmendia (1929) Iurreta

    Frantzian eskolara joan zen Jose, eta frantsesez berba ondo egiten ikasi zuen. Aita Santoñako kartzelan preso zegoen; eta, libratu zutenean, familia ere Frantziatik etxera bueltatu zen. Barrenkaleko etxea suntsituta aurkitu zuten, eta amaren senide batzuen baserrira joan ziren bizitzera.

  • Bittori Zarrabeitia Patxikonekoak Frantziara joan ziren, eta bueltan, etxea okupatuta

    Bittori Zarrabeitia Lauzirika (1926) Kortezubi

    Patxikoneko baserrikoek txerria hil zuten behin eta beraien izekonera ekarri zuten, baina udaletxean entregatu beharra zegoen. Raimundita izeneko oiloa ere ekarri zuen bere izekok. Hala ere, gerora, Patxikonekoak Frantziara joan ziren, luzaro egon ziren bertan. Frantziatik bueltatu zirenean, etxea okupatuta aurkitu zuten, Errenteria auzoko batek okupatu zuen, bonbardaketan etxe barik gelditutako batek. Etxea libre geratu arte, beraien etxean egon ziren Patxikonekoak.

  • valentina yeregi Semearekin Lasartera; senarra kartzelara

    Valentina Yeregui Inza (1915) Lasarte-Oria

    Lasartera joan zen umearekin, baserrira. Paperak egiten, senarrarentzat. Mugara joan ziren bila; semea granoz beteta zegoen. Kontrolak. Senarra Miranda de Ebrora eraman zuten eta gero Madrilera kartzelara. Koinatuaren laguntzaz atera zen.

  • valentina yeregi Bigarren ezkontza, elizaz

    Valentina Yeregui Inza (1915) Lasarte-Oria

    Senarra etxera etorri zenekoa. Ahizpak galdetu ziona. Elizaz ezkondu ziren handik hiru urtera. Ortuellara joan ziren paper bila. Aldatuta zegoen herria; bonbardatutako eskola, taberna itxita...

  • valentina yeregi Michelin lantegian lanean

    Valentina Yeregui Inza (1915) Lasarte-Oria

    Hiru urte Miarritzen. Bueltan, senarra zaindari ibili zen obra batean. Michelin lantegian hasi zen lanean bera, 27 urterekin. Baserritarrak ez ziren lantegira joaten normalean, beti neskame.

  • 345 Gurdiz Vitoria aldera bizimodua ateratzera

    Jose Saenz de Biteri Saenz de Biteri (1925) Migel Saenz de Biteri Saenz de Biteri (1923) Nemesio Ugarte Ortiz de Zarate (1925) Legutio

    Ama Aramaiokoa eta aita legutioarra zituzten. 11-13 urte zituztela gurdia hartu eta familia osoa joan ziren Vitoria aldera, Villarrealera (Legutiora), bizimodua ateratzera, eta hango etxe batean hartu zituzten.

  • garbine-diaz-de-mendivil-viteri Gerraosteko bizimodua

    Garbiñe Diaz de Mendibil Biteri (1932) Legutio

    Gerraostean, etxera buelta nolakoa izan zen azaltzen du. Anaia zaharrenak morroi zeuden, ama hil egin zen, eta etxean hiru ume eta aita geratu ziren. Aita lanean aritzen zenean, Elosuko amandrea joaten zitzaien baserrira.

  • Zioriano Diaz de Mendivil Gerran dena galdu

    Cipriano Diaz de Mendibil Biteri (1924) Garbiñe Diaz de Mendibil Biteri (1932) Legutio

    Gerra aurrean, aita errotaria zen. Gerra denboran, baserritik ihes egin behar izan zuten. Bueltatu zirenean, errota apurtuta, etxea hondatuta.. zegoen. Gerra denboran dena galdu omen zuen. "Gorrien dirua" baliorik gabe geratu zen.

  • Gregorio Biteri Mendieta Zeanuritik Bilbora, eta handik etxera

    Gregorio Biteri Mendieta (1922) Legutio

    Zeanuritik Bilbora joan ziren, oraindik geratzen zitzaizkien azken behi biekin. Martxotik San Pedroak arte egon ziren Bilbon. Oinez itzuli ziren etxera. Osaba ere Bilbon zegoen gordeta familiarekin, bere behi pare eta gurdiarekin joanda.

  • Gregorio Biteri Mendieta Etxeak hutsik edo erreta aurkitu zituzten

    Gregorio Biteri Mendieta (1922) Legutio

    Osaba, lehengusua eta bera etorri ziren Bilbotik etxera behiekin. Elosuko etxea, osabarena, hutsik eta belarrez josita aurkitu zuten. Gregoriorena Nafarreten berriz, erreta. Aurreko azaroan soroetan ereindakoak ia heltzear aurkitu zituzten.

  • Gregorio Biteri Mendieta Gerra aurretik ereindako uzta

    Gregorio Biteri Mendieta (1922) Legutio

    Bilbotik bueltan, lehenengo Olalde baserrian egon ziren. Nafarreten gerraurrean ereindakoaren uzta Olaldera ekarri zuten. Seme bi izan ditu Lola Garmendiarekin. Emaztea oso dantzazale alaia izandakoa da.

  • 345 Lehertu gabeko bonbak kamaran

    Jose Saenz de Biteri Saenz de Biteri (1925) Legutio

    Legution etxe asko suntsitu zituzten gerra garaian. Beraiek alde egin zuten ebakuatuta eta itzultzerakoan, etxea hankaz gora topatu zuten; kamaran (ganbaran) lehertu gabeko lau bonba topatu zituzten. Ardiak Arakara eraman zituzten, baina 40 bat ardi kendu egin zizkieten.

  • Jesus Astola Nafarrete Gerratik bueltan etxea zutik, baina hutsik

    Jesus Astola Nafarrete (1933) Maria Pilar Astola Nafarrete (1939) Legutio

    Gerra Zibilean Gasteizera joan ziren ihesi. Bueltan etxea zuloz beteta topatu zuten, baina zutik. Dena lapurtu zien, bueltan lurrean egin behar izan zuten lo.

  • Anjel Elorza Beitia Gerra Zibilean etxetik ihesi jaiotakoa

    Anjel Elorza Beitia (1937) Legutio

    Bere etxekoak Gerra Zibilean Duranara joan ziren ihesi eta bertan jaio zen Angel. Etxera bueltatu zirenean, etxea guztiz hondatuta topatu zuten.

  • Juana Elorza Beitia Neba bonba batek lehertuta hil zen

    Juana Elorza Beitia (1924) Legutio

    Gerratik bueltatu zirenean, oraindik gerra garaia zen, etxea jausita topatu zuten eta ez zuten ganadurik ez ezer. Bere neba Sabino, belar artean zegoen bonba bateko kordelari tira egin eta hil egin zen, zatitu egin zuen.

  • Juana Elorza Beitia Etxea berreraikitzen

    Juana Elorza Beitia (1924) Legutio

    Gerra garaian Duranan egon ostean etxera bueltatu eta dena hondatuta topatu zuten. Teilatua aitak eta neba batek konpondu zuten soldaduek mendiko txaboletan utzitako materialarekin. Aita arotza zen. Urte asko pasatu zuten teilatu erdia txapazkoa zela. Apurka-apurka konpondu zuten. Inork ez zien lagundu.

  • Juana Elorza Beitia Gerraosteko zailtasunak

    Juana Elorza Beitia (1924) Legutio

    Apurka-apurka hasi ziren aurrera egiten: ez zuten lurra lantzeko ganadurik, belar artean bonbak zeuden eta beldurra zen nagusi. Inork ez zien ezertarako laguntzen eta ezin ziren kexatu kartzelara joateko beldurrez.

  • Karmen Iturriaga San Vicente Herrira buelta

    Karmen Iturriaga San Vicente (1930) Legutio

    Gerra denborako kontuak. Hainbat hilabete herritik kanpo pasa eta gero, herria eta euren etxea nola zeuden kontatzen du. Herriko mutil batek bonba bat aurki zuen, eta haren leherketaren ondorioz hil egin zen. Etxea berreraiki bitartean, erdipurdi zegoen beste etxe batean bizi izan ziren errentero.

  • Karmen Iturriaga San Vicente Ganadua, auzokoak eta esnezalea

    Karmen Iturriaga San Vicente (1930) Legutio

    Gasteiztik bueltan, pixkana ganaduak jarri zituzten berriro. Lau behi, txerri parea eta astoa zituzten. Soroko lanetarako behiak erabiltzen zituzten. Labrantza lanetan auzokoek elkarri laguntzen zioten. Biltzen zuten esnea Gasteizera bildatzen zuten, esnezalearekin.

  • Imanol Garaigordobil Berriozabal Aita Madrilen hizlari

    Imanol Garaigordobil Berriozabal (1932) Legutio

    1940ko hamarkadako "Hermandad de Labradores"ko ordezkari hautatu zuten Imanolen aita. Madrilen nekazaritza eta abeltzaintzari buruzko mitina eman omen zuen, Francoren ondoan eserita. Aita herrian jazarri egin zuten gerraostean. Guardia zibilek etxeko tabernan hartzen zituzten jatorduak.

  • 1571 Hiru hilabeteren ostean, etxera

    Jesusa Akarregi Aboitiz (1920) Lekeitio

    Frantzian hiru hilabetez egon ziren ebakuatuta, baina II. Mundu Gerra hasiko zela-eta, etxera bueltatu ziren. Lekeitiora heldu zirenean, bertako askok txarto hartu zituzten. Berak ez zituen Lekeitioko erasoak ezagutu, lehenago egin baitzuten alde.

  • 1571 Otoio eta Kalbarioko banderak ikusterakoan ezkutatu

    Jesusa Akarregi Aboitiz (1920) Lekeitio

    Lekeitioko herriari eraso egin zioten hegazkinak itsaso aldetik sartu ziren. Otoion eta Kalbarion banderak altxatzen zirenean, jendea ezkutatzen hasten zen. Lekeitiora heldu zirenean, bertako askok txarto hartu zituzten.

  • Pedro Juan Akarregi Lekeitiora heltzerakoan dirua farolan ezkutatu

    Pedro Juan Akarregi Aboitiz (1921) Lekeitio

    Gerra sasoian, Santoñatik Lekeitiora bueltatu zirenean, dena kentzen zutela-eta, zuten diru guztia ezkutatu zuen farolaren barruan. Hala ere, ikarak jota entregatu egin zuen. Zuten guztia txalet batera entregatu behar izaten zuten.

  • Daniela, Lourdes eta Anastasio Behi bat bakarrik eta soroak lantzeko

    Anastasio Urizar Belakortu (1923) Mañaria

    Mañarira bueltatu zirenean, behi batekin, artoa ereiteko sasoia zen. Idi bat erosi zuten uztarria osotzeko. Gerraostean, Anastasio ez zen eskolara itzuli. Jende gutxik zekien erdaraz hitz egiten.

  • Daniela, Lourdes eta Anastasio 'Cara al Sol'ak eta Espainiako bandera

    Daniela Bernaola Agirre (1938) Lourdes Bernaola Agirre (1932) Anastasio Urizar Belakortu (1923) Mañaria

    Eskolatik elizara formatuta joaten ziren. Cara al Solak eta "¡Viva España!"k gogoratzen ditu Danielak. Espainiako bandera ikusi orduko, agurtu egin behar izaten zuten. Eskolara joaten zirenean, bandera atera eta irteten zutenean gorde egiten zuten.

  • Adrian Amantegi Belgikatik bueltan Durangoko maristetara

    Adrian Amantegi Arteaga (1928) Mañaria

    Gerra Zibilean Belgikara ebakuatuta joan aurretik izan zuten maisu bera izan zuten etxera bueltatu zirenean. Kanpoan zeuden umeei buruz propaganda txarra zabaldu zuten, komunistekin-eta zeudela zioten-eta. Baina eurak ez ziren maisu horrengana bueltatu, Durangoko maristetara joan baitziren.

  • 1281 Estraperloa; bizkaitarrak Gipuzkoara eta alderantziz

    Juli Larrañaga Garate (1921) Mendaro

    Behin Berriatuako batzuk etorri eta kartila ahaztu zitzaiela eta berea uzteko eskatu zioten. Berak halaxe egin zuen, baina irin-fabrikakoak esan zion berriz ez egiteko halakorik, haiek debekatuta zutela Gipuzkoa partera etortzea eta. Etxe bakoitzak kartila bat izaten zuen eta hura irin-fabrikan erakutsi egin behar izaten zen eta bertan apuntatzen zuten jasotako irin kopurua. Eurak ere Bizkaia aldera joaten ziren estraperloan, baina han ez zuten kartilarik eskatzen.

  • 941 Gerraosteko gosea eta errazionamendua

    Luis Ondarra Larrañaga (1928) Mendaro

    Gerraostean, gosetea etorri zen eta garai gogorrak bizi izan zituzten. Patataren ordez boniatoa izaten zuten jateko. Olioa eta azukrea ere urri izaten ziren eta kontrabandotik lortzen zituzten halako elikagaiak. Errotak itxita zeuden.

  • 941 Kontrabandoan Bizkaira

    Luis Ondarra Larrañaga (1928) Mendaro

    Gerra ostean, arreba eta biak sagarrak saltzera joaten ziren Eibarrera, goizeko 5etan jaikita. Kontrabandoan joaten ziren eta Bizkaian sartzeagatik isuna ordaindu behar izaten zuten. Ganaduaren kontrabandoa ere egiten zen. Arnobaten egoten zen muga; han egoten ziren zain guardia-zibilak eta hura saihesten saiatzen ziren beti.

  • 1241 Garai hartako dirurik eza

    Manuel Arrizabalaga Agirregomezkorta (1913) Mutriku

    Garai hartan ez zen diru sobrarik eta erosten zena apuntatzen joaten ziren; gehienetan zorretan izaten zen jendea.

  • 1243 Arrain salmentarekin arropetarako lain

    Maritxu Ituarte Lizardi (1923) Mutriku

    Arraina saltzera Debara eta Mendarora joaten ziren. Diru gutxi ateratzen zuten, arropatarako justu-justu. Erosketetarako ez zen dirurik erabiltzen, koadernoan apuntatu eta gero ordaintzekotan uzten zuten.

  • 1245 Kokozko olioa eta boniatoa errazionamenduan

    Angel Basterretxea Elezgarai (1936) Mutriku

    Olioak ehun pezeta balio zuen eta jende askok 10 pezeta irabazten zituen egunean. "Alondegian" (alhondigan) egoten ziren errazionamenduko jakiak. Familia bakoitzeko hainbesteko bat izaten zen eta koaderno batzuetan apuntatzen zuten bakoitzaren zorra zigilu batekin. Kokozko olioa eta boniatoa ematen zizkieten, adibidez, errazionamenduan, eta desatseginak izaten ziren. Jaki hauen erruz tuberkulosia harrapatutako jendea ere izan zen.

  • 1296 Errazionamendu garaia

    Benita Bernedo Lariz (1917) Mutriku

    Gerra garaian errazionamendua ezagutu zuen. Dirurik ez zutenek zorrak apuntatzeko eskatzen zuten dendetan. Latako esnea hartzen zuen umeentzat errazionamenduan. Honen inguruko anekdota bat kontatzen du.

  • Ines Lezea Amarekin Eibarrera bueltatu

    Ines Lezea Txurruka (1932) Mutriku

    Gerrako kontuak. Mutrikun egon eta gero, amarekin Eibarrera bueltatu zeneko oroitzapenak kontatzen ditu. Trena Maltzagara arte bakarrik joaten zen gerraren eraginez. Maltzagatik etxerako bidea oinez egin zuten. Eibar guztian 7 lagun zeudela dio: jendeak herritik alde egin zuen.

  • Ines Lezea Trenei begira

    Ines Lezea Txurruka (1932) Mutriku

    Gerraosteko Eibarko oroitzapenak. Trenak martxan hasi zireneko azalpenak. Etxetik trenei begira egoten zen Ines. Lurrunezko tren-makinak kendu eta elektrikoak jarri zituzten.

  • Ines Lezea Gerraosteko Eibar

    Ines Lezea Txurruka (1932) Mutriku

    Herria txikituta gogoratzen du. Ez dauka gerra aurreko oroitzapenik. Parrokia ondoan aurrezki kutxa zegoen, eta aurrezki kutxan telefonoa. Igandetan, meza ondoren, Mutrikuko senideekin telefonoz hitz egiten zuten handik.

  • Ines Lezea Etxeak txikituta

    Ines Lezea Txurruka (1932) Mutriku

    Gerran, Kapitantxukua etxea zutik geratu zen. Etxe handia zen, eta ohe asko zituzten. Herriko etxe asko apurtuta geratu ziren. Eibarrera bueltatu eta etxegabe zeuden familia batzuk beraien etxean egon ziren etxeak berregin edo konpondu arte.

  • Carmen Irusta Nebak frontean

    Carmen Irusta Alakano (1922) Muxika

    Bi neba izan zituen frontean. Bat Larrabetzu aldean harrapatu zuten preso. Gaztea Langileen Batailoian egon zen, eta, Gernikako bonbardaketa ostean, kamiñero aritzea egokitu zitzaion. Carmenek ez du gogoan noiz joan zen lehen aldiz Gernikara erre ostean. Oso txarto pasatu zuten sasoi hartan.

  • Rufino eta Pilar Gaztetan harrobian eta errementari ibilitakoa

    Rufino Etxebarria Petralanda (1922) Muxika

    Soldadu joan orduko Gorozika bertako harrobian ere egon zen. Gernika berreraikitzeko lanetan bertako harri asko erabili ziren. Iluntzetan errementari lanak ere egiten zituen.

  • Juanita Esturo Itsasontzian bueltatu ziren etxera

    Juanita Esturo Orue (1924) Muxika

    Etxera bueltatzerakoan, bideak, zubiak... apurtuta aurkitu zituzten. Ganadu barik bueltatu behar izan ziren konfiskatu egin baitzizkieten. Santanderreko portura joan ziren etxera bueltatzeko. Hiru egun pasa zituzten portuan. 4.000 pertsonatik gora etorri ziren itsasontzian. Komunik gabe zelan konpontzen ziren. Zorrotzaurrera heldu eta bi egun egin zituzten bertan. Txabola batzuetara sartu eta errebisatu egin zieten.

  • Deunoro Sardui Bi urtez ebakuatuta; etxea erdi suntsituta

    Deunoro Sardui Enbeita (1934) Muxika

    Bizkaiko frontean nazionalak sartu zirenean, etxetik alde egin behar izan zuten. Beraien etxea erreta aurkitu zuten bueltatzerakoan, ezkutuan izan zituzten koltxoi batzuk baino ez zituzten aurkitu. Bizkargiko fronteak bederatzi hilabete iraun zuen eta beraiek bi urtez egon ziren kanpoan.

  • 808 Goizuetako bidean, Arano

    Joxepa Zabalegi Lazkanotegi (1916) Oiartzun

    Gerraren ondoren, gosea. Goizuetara ogi bila joan izan da. Arano ikusi zutenean Jesu Kristok zer esan zuen gogoratu ziren.

  • 864 Diru mugimendu gutxi: trukaketa eta errazionamendua

    Maria Jesus Enbil Urdanpilleta (1940) Oiartzun

    Lehen erosi adina trukatzen zen. Dendara arrautzak eraman eta etxerako behar zena hartzen zen. Gerra ondorengo errazionamendua ere gogoan du: hiru kategoriatan banatuak zeuden kartillak.

  • 876 Lantegiko errazionamendua

    Rufino Arbelaitz Sarasola (1924) Oiartzun

    Errenteriako Esmalterian lanean ari zela, langileei errazionamendua ematen zieten. Aza eta moniatoaz gogoratzen da Rufino. Lantegian, gordean, patata errea jaten zutela ere gogoan du.

  • 1277 Zubillagako industria gerra ostean

    Pedro Irizar Guridi (1916) Oñati

    Gerran artillerian egon zen. Gerratik itzuli zenean Altuna lantegia eta ola zeuden Zubillagan. Olak ez zuen arrakastarik izan. Gero Enara izango zena jaio zen. Fanderian ere jarraitzen zuten lanean.

  • 1285 Anaiak espetxean osasuna galdu

    Ascension Arregi Leturiaga (1916) Oñati

    Bartzelonan gose handia pasatuta, Zaragozara eraman zuten anaia. Handik etxera itzuli eta gutxira, pleuraz gaixotu eta birika bat kendu zioten.

  • 1285 Etxerako garia Arabatik estraperloan

    Ascension Arregi Leturiaga (1916) Oñati

    Bigarren anaia bat ere eraman zuten gerrara. Ourenseko ospitalean zortzi hilabete gaixorik egon ondoren itzuli zen etxera, gerrarako alfertuta. Bitartean, etxeko garia udaletxean entregatzera behartuta zeudela, etxean errazionamenduan jasotako ogi jangaitzarekin bizi behar. Arabatik gauez estraperloan ekartzen zuten garia, eta kaleko Tokilloko errotara eramaten zuten ehotzera, hori ere gauez.

  • Eusebio Lazkano Hildakoari zapatak kenduta

    Eusebio Lazkano Lizarralde (1917) Oñati

    Toledon zeudela bukatu zen gerra. Bartzelona alderaino joan zen gerra bukatu aurretik. Zapatak apurtuta zituen, eta hildako bati kendu zizkion; beste batek kazadora hartu nahi zuten, baina balaz zulatuta zegoen.

  • Eusebio Lazkano Etxera bueltatu eta gero, ezkontzea onena

    Eusebio Lazkano Lizarralde (1917) Oñati

    Etxera bueltatu zenean, amak esan ziona: garai txarrak zirela, eta onena ezkontzea zuela. 26 urterekin ezkondu zen Errastiko alaba batekin.

  • mARIBI aRREGI Dantzak eta bekatuak

    Maribi Arregi Zufiria (1943) Oñati

    Umetan plazan egiten zuten dantza, bandarekin. Zer egiten zuten gustuko mutilekin dantza egiteko. Garizumako debekuak eta kongregazioak. Beraiek ez zieten kasu handirik egiten; bikinia. Jazbana, Bergaran. Txokoko festa.

  • Jesus Artetxe Francoren denboran Ondarroako kale-izenak aldatu egin zituzten

    Jesus Artetxe Malaxetxebarria (1928) Patxi Etxaburu Ajarrista (1929) Ondarroa

    Erribera kalean jaio zen. Baina Francoren denboran "Jose Cruz Allo" jarri zioten, errekete baten izena. Franco hil geroztik berreskuratu zuen kaleak izena. Beste kale askorekin ere gauza bera gertatu zen, gerra denborako "arrain zatar" guztiak alde egin arte ez ez zuten berriz hartu izen zaharra. Gaur 31 urte Tejero Madrilgo Parlamentuan sartu zela.

  • Lore Egurrola Valentzian hiru urtez

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Valentzian eskolara joaten ziren. Ia hiru urte egin zituzten han. Gurasoek jakin gabe, etxera bidali zituzten autobusean. Erdaraz berbetan etorri ziren. Aitak errietan egiteko erdara xelebrean esaten ziena kontatzen du. Naranja lapurretan ibiltzen ziren Valentzian. Bainatzera eramaten zituzten.

  • Lore Egurrola Etxerako altzari berriak Azpeititik

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Izeba Isabelek altzariak ekarri zituen Ondarruko etxerako neskame egon zen lekutik, Azpeititik. Bere koltxoia beste etxe bateko balkoi batean ikusi zuen.

  • Lore Egurrola Valentziatik etxera

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Valentziako alkateak autobusa jarri zuen Lore eta beste guztiak Bilbora eramateko. Zaragozan sikiatrikoan pasatu zuten gaua. Bidaia guztian zehar zaintzaileak izan zituzten. Bilbotik Ondarrura autobusez joan ziren. Etxeratutakoan denak harrituta laga zituzten.

  • Domeka Markuerkiaga Frankistek Bilbo hartu, eta Ondarroara bueltatu zen

    Domeka Markuerkiaga () Ondarroa

    Frankistek Bilbo hartu eta handik 5 egunera, osaba Pedroren emaztearekin etorri zen Bilbotik Ondarroara. Lehenengo Atxurin trena hartu zuten, gero autostopean, Amorebietatik Durangora oinez, eta Durangon berriz trena hartu zuten Debaraino.

  • Juanito Arantzamendi Gerraostean baserritarrekin trukea

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    1939ko Gabonetan bueltatu zen etxera gerraostean. Hala ere, langile-batailoira eraman zuten eta beste bi urte eta erdi egin zituen. Gerraostea lana ez zuenarentzat izan zen gogorra, arrantzan bazegoen lana-eta. Baserritarrek ekartzen zuten jatekoa plazara. Trukea egiten zuten arrantzaleek baserritarrekin.

  • Miren Lore Ibazeta Aita salbokondukto eske

    Miren Lore Ibazeta Solabarrieta (1936) Nekane Ibazeta Solabarrieta (1925) Ondarroa

    Aita preso egon zen Miren Lore oso ume txikia zela. Kartzelatik etorritakoan, salbokonduktoa behar zuela eta, agiri eske joan zeneko pasartea. Aita abertzalea zen.

  • 1110 Txikiteoa, lagun arteko ohitura

    Pedro Urretagoiena Murgiondo (1924) Ordizia

    Lagunekin ateratakoan txikiteoa eta zurruta egiten zutela-eta eskopeta erosi zuen parranda utzi eta mendira joateko. Ardoa edaten zen txikiteoan; taberna asko zeuden Ordizian. Neskek debekatua zuten tabernara sartzea.

  • 1111 Soraluzetik etxera bueltan gertatutakoak

    Iñaki Ormazabal Garmendia (1927) Ordizia

    Etxera bueltan etorri zirenean, Zumarragan geratu behar izan zuten eta orduko kontuak kontatzen ditu. Soldaduekin gertatutako anekdota bat.

  • 1111 Errazionamenduaren inguruko kontuak

    Iñaki Ormazabal Garmendia (1927) Ordizia

    Dendetan kupoiak ematen zituzten errazionamendurako. Ogi txarra izaten zen errazionamendukoa.

  • 1115 Xaboia, olioa, azukrea eta abar errazionamenduan

    Alejandro Ormazabal Garmendia (1934) Ordizia

    Errazionamendua xaboi, olio, azukre eta abarrekin egiten zen. Ogia eta olioa oso kalitate txarrekoak ziren. Alejandro etxe onekoa zen eta ez zuen sekula goserik pasa, baina lagunek bai. Estraperloa dendariek eta gutxien uste zenak egiten zuen: komeriak izaten ziren ezkutuan jana eramaten.

  • 1230 Eguneroko jakiak; angulak merke-merke

    Felipe Korta Gurrutxaga (1928) Ordizia

    11-12 urte zituela gerra amaitu zen eta gosetea etorri zen orduan. Etxean behiak izaten zituzten, baina maizterrak ziren. Ekonomikan ogia egiten zuen amak. 12-14 lagun elkartzen ziren etxean eta gaztaina, talo eta sagardo nahikoa izaten zuten. Otorduetan barazkiak eta potajea jaten zuten eta igandeetan garbantzuak ziren jaki berezi. Arrain ugari izaten zen eta kalitate onekoa. Angulak merke izaten ziren; arrainen bat erosiz gero, eskukada angula oparitzen zuten.

  • 1230 Errazionamendua eta estraperloa

    Felipe Korta Gurrutxaga (1928) Ordizia

    Estraperlotik jende asko aberastu zen. Caf lantegian 15 urterekin zuen soldatarekin ezin zen litro bat olio erosi. Estraperloko jakiak Nafarroa aldetik ekartzen zituzten gauez. Tabakoa ere errazionamenduan hartzen zen; estraperlokoa, bestalde, oso garestia izaten zen.

  • 1218 Berriro etxera

    Kontxa Intxausti Peña (1919) Ormaiztegi

    Osaba etxera joan zenean, dena hustuta zegoen, dena eraman zieten. Herriko lagunek lagundu egin zieten, eta gauza batzuk eman zizkieten; beste batzuk erosi egin zituzten. Donostiako Beñaran enpresarentzat egin zuen lan Kontxak. Familiako guztiak pixkanaka elkartu ziren berriro etxean.

  • 1218 Senide ugari kartzelara berriro

    Kontxa Intxausti Peña (1919) Ormaiztegi

    Egun batean polizia etorri zen etxera, eta bertan zeuden lau senideak atxilotu zituen. Zumarragan bizi zen anaia ere atxilotu zuten. Baina osaba eta berak egunero udaletxera joan behar izaten zuten. Egun batean gutuna iritsi zitzaien Donostiako auzitegira joateko esanez, eta harrezkero ez zuten presentatu beharrik izan. Baina beste guztiek kartzelan jarraitu zuten oraindik. Haiek bisitatzeko nola egiten zuten azaltzen du.

  • 1218 Denak aske aita ezik

    Kontxa Intxausti Peña (1919) Ormaiztegi

    Gerora aske utzi zituzten denak, aita ezik. Aita Alcázar de San Juaneko (Ciudad Real) kartzelara eraman zuten. Eta harako bidean, Ormaiztegitik pasatzerakoan, trenean agurtu ahal izan zuten. Handik gutxira itzuli zen, eta Martuteneko kartzelara eraman zuten. Laster askatu zuten.

  • 1218 Pistolaren istorioa

    Kontxa Intxausti Peña (1919) Ormaiztegi

    Ezagun batzuk etxe paretik pasa ziren, eta pistola bat utzi zuten etxean, bueltakoan hartuko zutela esanez. Gerora, poliziak harrapatu egin zituen haiek biak, eta Kontxiren anaia deklaratzera eraman zuten. Pistola non zegoen esan behar izan zien.

  • 1218 Alkatearen mehatxua

    Kontxa Intxausti Peña (1919) Ormaiztegi

    Gerraostean herrian egon ziren alkateak beren aurka zeuden. Alkate batek behin beldurra sartu zien, ondasunak bahituko zizkietela esanez. Baina ez zen halakorik gertatu.

  • Koldo Pildain Bilboko bazkariak

    Koldo Pildain Gonzalez de Langarika (1931) Otxandio

    Koldok oraindik gogoan du zer gustu zeukaten Bilboko Ingeniarien Eskolako jantoki sozialean jaten zituen arroz eta garbantzuek. Milizianoek txokolate asko edukitzen omen zuten. Bilboko denda guztiak itxita zeuden. 1939an etorri zen errazionamendua. 1938. urtea amaitzear zegoela itzuli ziren etxera. Urte horretan bertan, eskolan jai izaten zuten Francoren armadak beste hiri bat hartzen zuen bakoitzean.

  • Koldo Pildain Etxera itzuli ziren

    Koldo Pildain Gonzalez de Langarika (1931) Otxandio

    Otxandiok bonbardaketa asko jasan zituen; eta, Koldo eta familia Bilbotik itzuli zirenean, etxea erdi suntsituta zegoen, beste hainbat etxe bezala. Beste etxe batera joan ziren bizitzera. Gerraostean otxandiar askok zituzten senideak kartzelan. Aita Bizinai tailerrean hasi zen lanean; gerra aurretik, arduradun lanpostua zuen han. Omega lantegiak marrazketa linealeko kurtsoak ematen zituen Zentro Republikanoan.

  • Koldo Pildain Astiro-astiro bizimodua aurrera

    Koldo Pildain Gonzalez de Langarika (1931) Otxandio

    Aitari Bizinai tailerrean oso baldintza kaskarretan itzuli zioten gerra aurrean zuen lanpostua. Koldoren arreba bi neskame joan ziren, anaia bat tailerrean hasi zen eta berak 14 urte zituela jornalean, "aloberien", nekazaritza lanetan ekin zion, orduko pezeta bat edo bi irabazten. Behin amari entzun zion norbaitek Pilarika egun batean ira ebakitzen zortzi pezeta irabazi zituela. Bada salatu egin omen zuten, eta egun horretan lana egiteagatik 9 pezetako isuna jarri.

  • Joxe Sagarzazu Gerratik itzultzeko pasatako komeriak

    Joxe Sagarzazu Etxebeste (1933) Pasaia

    Gerra bukatu arte Katalunian egon zen Joxeren familia. Aitak frontetik deskantsuak izaten zituenean, baserri batean lurra goldatzen zuen. Baserri hartakoei esker, aitak ibiltzeko baimena (salbokonduktoa) lortu zuen etxera etortzeko. Euskal Herrira itzuli zirenean, etxean ez zieten utzi sartzen aita gorriekin ibili izanagatik; horregatik, Pasaiara joan ziren. Lana bilatzeko ere arazoak izan zituen aitak.

  • Joxe Sagarzazu Gerratik itzulitakoan aitak lana lortzeko izandako arazoak

    Joxe Sagarzazu Etxebeste (1933) Pasaia

    Gerratik itzulitakoan, aitak arazoak izan zituen lana bilatzeko; baina azkenean lortu zuen arrantzako barku batean hastea lanean. Barkuan ikatza nola kargatzen zuten azaltzen du Joxek.

  • Manoli Calafell Etxera bueltatu

    Manoli Calafell Trecet (1931) Pasaia

    Frantzian zirela, Pasai Donibanen erreketeak bakarrik zeudela eta etxera bueltatzeko abisua jaso zuten. Talaitik guardiek identifikatzeko eskatu zietela gogoratzen du. Erreketeekin tratu ona zuten. Etxea nola zegoen.

  • Reme Gaztelumendi Gerratik itzultzean, etxera sartzeko baimena behar

    Reme Gaztelumendi Goikoetxea (1925) Pasaia

    Gerratik itzuli zirenean, baimena behar izan zuten sartzeko. Lagun karlista bati esker, azkenean, lortu zuten baimen hori; lortu bitartean, amonaren etxean egon ziren. Garai hartan, oraindik gerra ez zen bukatu, eta jende asko falta zen herrian, ihes eginda baitzeuden.

  • Reme Gaztelumendi Kartzelan egon izanagatik, lana bilatzeko zailtasunak

    Reme Gaztelumendi Goikoetxea (1925) Pasaia

    Gerra garaian, senarra 3 urtez egon zen atxilotuta. Handik herrira itzuli zenean, ez zioten eman nahi izan lanik, ezta itsasoan lan egiteko pasaporterik ere. Azkenean, ahalegin handiak egin eta gero, lortu zuen pasaportea.

  • Pasaiako tertulia Bueltan, lana bilatzeko arazoak

    Luisa Otero Atorrasagasti (1920) Anttoni Segurola Egia (1919) Claudia Sein Legorburu (1919) Pasaia

    Donibanera bueltatu zirenean egin zutena kontatzen dute. Luisaren aita botearekin jendea pasatzen hasi zen lanean. Luisa non ibili zen lanean.

  • Pasaiako tertulia Ihesa eta buelta

    Luisa Otero Atorrasagasti (1920) Anttoni Segurola Egia (1919) Claudia Sein Legorburu (1919) Pasaia

    Gauza gutxiren joan ziren ihesi. Luisaren familian janari denda zuten, eta bueltan ezer ez. Errazionamendu garaian ogia txarra zen, baina artoarekin ondo moldatu ziren. Mojetan zebiltzan garaian, gaileta apurtuen bila joaten ziren Errenteriako lantegietara.

  • 324 Gose-urte gogorrak; errazionamenduko janaria

    Juan Arizaga Larreategi (1927) Jose Luis Unamuno Gorrotxategi (1928) Soraluze

    Gose-urte gogorrak pasa zituzten. Baserritarrak, hala ere, moldatzen ziren jatekoarekin, baina kaletarrak gaizki ibili ziren. Errazionamenduan jasotzen zuten ogia, azukrea eta "boniatoa" (batata); ganaduak ere nahi ez zuen jana izan ohi zen.

  • 322 Limonada naturala egiten zen azukre eta "Orange"-arekin

    Pastora Iraola Larrañaga (1916) Soraluze

    Sakarina erabiltzea debekatuta zegoen eta behin sustoa pasatu zuen inspektorearekin. Azukrearekin eta "Orange" limoiarekin egiten zen limonada. Kanpotik ekartzen zuten "Orange"-a eta gerra aurretik 50 pezeta balio zituen. Lehengo limonada natural-naturala eta askoz goxoagoa zen.

  • 398 Patata esandako tasatik gora saltzearren udaletik abisua

    Maria Urizar Murua (1919) Soraluze

    Patatarekin gertatutakoa. Patata gorri ederra zuten etxean maiatzerako heltzen zena. Errazionamendua zegoen garaian patatak bi pezetako tasa zuen, baina berak 2,50ean saldu zuen, estimazio handia zuen eta. Udaletik abisua eman zioten ez deskuidatzeko berriz tasatik gora kobratzen, hori Francoren aurka egitea zela eta. Bi emakume goizean patatarik gabe geratu zirela eta baserrira joan zitzaizkien bila.

  • 398 Errazionamenduko jateko eskasa; oliorik ez

    Maria Urizar Murua (1919) Soraluze

    Gerra-denboran eta razionamendu denboran jendeak gosea pasa zuen kalean. Emakume bati arto-irina eta ogirina saldu zizkioten eta hurrengo egunean esker modura anis botila eta txokolatea eman zizkion Mariari. Errazionamenduan ematen ziren ogia eta boniatoa (patata) nolakoak ziren. Oliorik ez zegoen eta seboarekin moldatzen ziren. Azukre beltza egoten zen; inguruko emakume batek Frantziatik ekartzen zuen azukre zuria eta hari erosten zioten. Baserrian izaten zuten jatekoa, hala ere.

  • 1321 Bueltan, ilea moztu zioten bati

    Benita Gallastegi Galartza (1923) Soraluze

    Plazentzian karlista asko zegoen. Haiek han geratu ziren. Beraiek Frantzian zeudela, batzuk bueltatu ziren, eta bati ilea moztu zioten, plazan. Olioa ere edanarazi zioten. Hark esaten zuena, zuen pezeta bakarra eman ziola ilea moztu zionari. Propina bezala, lotsarazteko. Nork moztu zion ilea.

  • Manuel Galarraga Herriaren aldaketak

    Manuel Galarraga Aldai (1924) Soraluze

    Azken eskopetagileak jubilatu ziren, eta gaur ez da inolako armarik ekoizten Soraluzen. Herriaren fisonomia trenbide zaharraren inguruan aldatu da gehien. Etxe berriak ere asko eraiki dira. Ezkondu zen arte ez zuen dutxa etxean eduki. Etxe berrira igotzeko 144 eskailera maila igo behar izaten zituen. Lehen galdategi bat zegoen lekuan bizi da orain.

  • Manuel Galarraga Gerraostean janaririk ez; kanoi lantegiko ekonomatoa

    Manuel Galarraga Aldai (1924) Soraluze

    Gerraostean baserrietara joaten ziren arto eta gari eske. Gero errotan irinagatik trukatzen zuten. Kanoi lantegiak ekonomatoa jarri zuen bertako langileentzako. Errazionamenduko ogia oso txarra zen jateko.

  • Manuel Galarraga Hildako txerri bat ekarri zuten estraperloan Arabatik

    Manuel Galarraga Aldai (1924) Soraluze

    Ekonomatotik aparte, bizpahiru denda zeuden herrian. Errazionamenduko txartelarekin joaten ziren erostera. Ehiztari soraluzetar batzuek txerria ekarri zuten estraperloan Arabatik. Hil, garbitu eta gero txaketa eta prakak jantzi zizkioten autoaren atzeko aulkian jartzeko, belarriak txapel batekin estalita. Patata eta garia ere ahal zuten moduan ekartzen zuten estraperloan.

  • Abertzaleak iraindu eta mehatxatu egiten zituzten

    Lucia Etxabe Zubizarreta (1927) Soraluze

    Abertzaleei mehatxuak eta irainak egiten zizkieten. Emakumeei ilea moztu eta kalean erabiltzearena entzunda dauka.

  • Herrira itzultzean, etxeetan lapurretak eta irainak

    Lucia Etxabe Zubizarreta (1927) Soraluze

    Aita frontean eta kartzelan egon zen. Familia herrira bueltatu zenean, etxe askotan lapurretan egin zituztela konturatu ziren. Karlistak tente ibiltzen ziren. Berak ez zeukan gorrotorik.

  • Estraperloko gantza erosten zuten, olioa garestia zen

    Lucia Etxabe Zubizarreta (1927) Soraluze

    Eguneroko gauzen prezioak esaten ditu. Olio botilaren prezioa hilabete guztiko soldata beste zen. Gantza erosten zuten gehienek, estraperlokoa.

  • Maria Luisa Tolosako batzokia

    Maria Luisa Sancho Olareaga (1929) Tolosa

    Gerra aurretik, Tolosako batzokiak Euskal Jaiak antolatzen zituen. Gerra denboran, batzokia itxita egon zen; "PNV-ri kenduta zeukaten". Gaur egungo toki berean zegoen batzokia.

  • 1690 Maistra erdaldunak

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Maistra eta maisua eskolaren gainean bizi ziren. Maistra erdaldunak izan zituen beti. Doña Petra maistra gogoratzen du. Herritar bat kartzelan sartu zuten Espainiako bandera ez agurtzeagatik.

  • 1690 Aita kartzelatik bueltan

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    San Pedro egun batean bueltatu zen aita kartzelatik etxera. Bera nola agurtu zuen gogoan du, baita herriak eman zion harrera ere. Amak manta bat bidali zion senarrari kartzelara, bi zatitan erdibituta, osorik handiegia zelako.

  • Kontxita Igerategi Ikaragarri aldatu da Urnieta

    Kontxita Igerategi Santa Cruz (1931) Urnieta

    Dena belazeak ziren Kontxitaren etxe inguruan. Belarra biltzen laguntzen zien auzoko emakume batek. Gorde-gordeka pozik ibiltzen ziren jolasean. Orain dena etxez bete da. Ikaragarri aldatu da Urnieta. Ia ez zegoen saltokirik Urnietan. Farmazia ere gerora jarri zen.

  • David Barandiaran Frantsesak laguntzera joaten ziren

    David Barandiaran Iturriotz (1927) Amasa-Villabona

    Eskuineko jende asko zegoen Frantzian. Elizara zapia eta txanoa jantzita joaten ziren. Herrira bueltatzean, txapelgorriak ezagutu zituzten, eta falangistek euskaraz ez hitz egiteko esan zieten.

  • 351 Gose denborako lapurretak.

    Inaxio Lertxundi Ameztoi (1932) Zarautz

    44 urte inguruan errazionamendua eta gosea ziren nagusi. Aldapetan zain egoten ziren kamioietatik janaria lapurtzeko.

  • 352 Gerraosteko itzulera gogorra

    Ander Alberdi Arregi (1933) Zarautz

    Gerra aurrean jende ugari kanpoan zegoen, atzerrian edo "Batallón de Trabajadores" delakoetan. Urteak behar izan zituzten herrira itzultzeko; itzultzean ere lana lortzea zen lehenengo kontua, eta hori ere zaila. Gerra ostean kultur ekitaldiak antolatzen jardun zuten gehienak gazteak ziren, berriak.

  • 354 Alcalá de Henareseko burua hil zeneko kontuak

    Juan Ezenarro Barrenetxea (1911) Zarautz

    Gerratik itzultzean, Zarautz aldatuta ikusi zuen. Alcala de Henaresen jesuita bat zuten buru, ingeniaria. Burua hil zenean, hainbat euskaldun eraman zituzten autobusez hiletetara Madrilera.

  • 354 Aske utzi zuteneko kontuak

    Juan Ezenarro Barrenetxea (1911) Zarautz

    Gipuzkoako Eusko langileetako nagusia zegoen Madrilen eta hark esaten zien miloi bat preso euskaldun zeudela. Epaiketen ostean, igandero GUardia Zibiletan aurkeztu behar zen eta kanpora ezin zen atera. Bi urte egin zituen horrela. Gero libre utzi zuten.

  • 354 Herrira itzultzean tapizero lanetan aritu zen

    Juan Ezenarro Barrenetxea (1911) Zarautz

    Zarautzera itzuli zenean tapizero ibili zen. Lehenbizi Arrutinean aritu zen lanean. Bera etxera iristerako bere lehengo nagusia bere zain zeukan etxean.

  • 357 Gerraostean zer jaten zuten

    Juana Lizarralde Buenetxea (1914) Zarautz

    Gerra-ostean ez zuten goserik pasatu, babarruna eta ogia izaten zuten eta. Garia egiten zuten eta gero Errota-berrira joaten ziren, etxean ogia egiteko. Zer jaten zuten. Orduan arraina merkeago egoten zen arrautzak baino eta amak arrautzak saldu eta arraina ekartzen zuen.

  • 359 Gerraosteko gosea; gauez errotara.

    Antonio Eizagirre Uranga (1933) Pakita Uria Mancisidor (1937) Zarautz

    Gerraostean gose handia pasa zuten. Ogia asko estimatzen zen arrazionamendu garaian. Etxean egiten zituzten taloa eta ogia. Errotara joatea debekatua zegoen eta gauez joaten ziren errotara. Kalekoak okerrago egon ziren baserrikoak baino.

  • 362 Giro politikoa Zarautzen gerraostean

    Juan Iturria Astiazaran (1921) Zarautz

    Nazionalak. Zestoan zegoen kuartela edo ospitale militarra eta handik etortzen ziren soldaduak. Frankismoko lehenengo urteak gogorrak: gosea eta arriskua.

  • 362 Giro-politikoa gerra ostean. Garai gogorra

    Juan Iturria Astiazaran (1921) Zarautz

    Kuadrillan denak abertzaleak ziren. Harremanak konfiantza handirik gabekoak izaten ziren. Gerra ostean euren artean bakarrik hitz egiten zuten, isilean. Pintadak. Politika-giroa. Zirkulura joaten ziren batzokia itxita egon zenean. Hiru aldiz bota zuten be

  • 362 Frankismo garaia

    Juan Iturria Astiazaran (1921) Zarautz

    Aitak nola bizi izan zuen frankismo garaia. 5.000 pezetako multa jarri zioten aitari abertzale izatearren. Aitari buruzko kontuak.

  • 363 Gosea eta errazionamendua

    Jose Agustin Etxabe Olaskoaga (1924) Zarautz

    Garai gogorrak izan ziren. Harategian errazionamendua jarri zutenean, jendea goizeko 4tako zain egoten zen. Arraina nahikoa izan arren oliorik ez zuten izaten.

  • 363 Tabakoa errazionamenduan

    Jose Agustin Etxabe Olaskoaga (1924) Zarautz

    Etxean inork ez zuen erretzen, baina purua erretzen zuten egun berezietan, eta gero mareatuta. Errazionamenduan tabakoa hartzen zuten eta gero saldu.

  • 364 Gerra garaiko miaketa eta hustuketak

    Francisco Javier Aranburu Aranguren (1921) Zarautz

    Aireplano batek Zarautzen lur hartu zueneko kontuak. Beti beldurrez ibiltzen ziren. Gudari joan zen jendeari etxeak miatu eta husten zizkieten. Errazionamendua.

  • 364 Herritik irteteko baimen-eskatzea

    Francisco Javier Aranburu Aranguren (1921) Zarautz

    Gerra-ostea. Batailoietan harrapatutako semeak kontzentrazio zelaietara eramaten zituzten lanera. Haiek ikustera joan nahi izanez gero komandantziara joan behar zen baimena eskatzera. Herritik ateratzeko ere baimena eskatu behar izaten zuten.

  • 365 Arrazionamendu garaia; ogi-eskasia

    Juan Jose Markaide Etxabe (1935) Pako Olazabal Iruretagoiena (1936) Zarautz

    Arrazionamendua. Egunero babarrunak jaten zituzten, baina ezer gabe, oliorik ere ez zegoelako. Ogi zuririk ez zen egoten eta garai batean arto lokotsekin egiten zuten ogia. Orduko janariaren inguruko kontuak.

  • 58 Razionamendua; goserik ez zuten izan

    Agate Loiola Antzuola (1925) Ignacia Loiola Antzuola (1927) Rosario Loiola Antzuola (1922) Zarautz

    Goserik ez zuten pasatu. Neurtuta jaten zuten baina oliorik, babarrunik edo ogirik ez zitzaien falta izan. Razionamenduko ogia beste batzuei ematen zieten.

  • 58 Ogi-beltza nolakoa zen

    Agate Loiola Antzuola (1925) Ignacia Loiola Antzuola (1927) Rosario Loiola Antzuola (1922) Zarautz

    Okindegiak. Lehenago ogi beltza egoten zen eta gerora hasi zen ogi zuria. Latza eta txarra izaten zen ogi beltza eta askotan poztu egiten ziren errazio txikia ematen zietelako.

  • 64 Jendeari maletak eramaten egindako lana

    Jose Mutiozabal Begiristain (1930) Zarautz

    Jendea trenez etortzen zen lehenago maletekin. Mutikoa zenean treneko atean egoten ziren maletak eramaten laguntzeko zain. Soldaduei ere laguntzen zieten patata-zakuak eramaten. Ez zuen goserik pasatu.

  • 387 Lehengoa beste bizimodu bat zen, auzotarren artean beti elkarri laguntzen

    Pio Illarramendi Arizaga (1942) Zarautz

    Gose garaian jaio zen, gerraostean. Berak ez zuen goserik pasa. Umetako kontua ondo gogoratzen du, oso garai zoriontsua. Etxeak ez ziren ixten, sekula ere ez, ezta ezkatzak ere. Hori ez da berriro itzuliko. Etxean zerbait apurtzen bazen ere, auzokoek beti laguntzen zuten edozer gauza konpontzen. Beste bizimodu bat, auzotarren artean beti elkarri laguntzen.

  • 390 Bere anaien itzulera Ingalaterratik

    Imanol Murua Arregi (1935) Zarautz

    Bere bi anaia nagusiagoak Ingalaterratik etorri zireneko oroitzapena du. Nola gogoratzen duen une hori.

  • 1147 Lotuan dantza egitea bekatu!

    Fermin Sukia Goikoetxea (1929) Victor Sukia Goikoetxea (1924) Zaldibia

    Ez zuten tabernarako eta txikiteorako ohiturarik. Neskak tabernara sartuz gero gaizki ikusiak izaten ziren. Lotuan dantza egitea bekatu zen eta harrapatuz gero kongregaziotik botatzen zituzten. Lehenbiziko festara Donostiara joan zenekoa kontatzen du Victorrek.

  • 1147 Estraperloa eta errazionamendua

    Fermin Sukia Goikoetxea (1929) Victor Sukia Goikoetxea (1924) Zaldibia

    Estraperloa eta errazionamendua ezagutu zituzten. Etxean behiak zituzten eta etxeko lanetan morroiek laguntzen zieten. Aitaren inguruko kontuak aipatzen dituzte.

  • Benita Goikuria Egiluz Ubidetik etxera, oso eguraldi txarrarekin

    Benita Goikuria Egiluz (1930) Zeanuri

    Ez du gogoan zenbat denbora egon ziren Ubiden. Baina bai itzulerako eguna. Euria, trumoiak, oinaztuak... Aitita eta amama oso zaharra ziren. Aita ez zetorren eurekin. Udaberria izango zen, etxera heltzean belarra oso altu zegoen eta. Iturrira joaten zirenean, pitxarra bizkarrean eraman behar izaten zuten, hazirik sar ez zedin pitxarrera. Garia hartu zuten urte hartan, baina uzta txarra, soroak zaindu barik zeudelako. Artorik eta horrelako beste uztarik ez zuten hartuko, ziurrenik. Gauza bat kendu eta beste bat ipini, txandaka erabiltzen zuten lurra, zuten apurra ondo aprobetxatzeko.

  • Milagros Telleria Azurmendi-Gregori Telleria Mintegi Ez zieten ezer lapurtu gerra denboran

    Milagros Telleria Azurmendi (1927) Gregori Telleria Mintegi (1922) Zerain

    Etxera itzuli zirenean, ez zuten ezeren faltarik sumatu, ez zen lapurretarik izan. Tirorik ere ez zen izaten goiko mendian; bai, ostera, Ormaiztegi aldeko mendian.

  • 1286 Zestoako tabernak eta giroa

    Javier Aristi Aizpurua (1930) Zestoa

    Neskak ez ziren tabernetara sartzen, gaizki ikusia zegoen eta. Jokoan (gehienbat musean) aritzeko ohitura zuten mutilek. Zestoako tabernak izendatzen ditu: Uztapide, Portxu, Agustin...

  • 1304 Gerra garaian, "katiluko ogia"

    Felix Olaizola Alkorta (1928) Zestoa

    Gerra garaian errazionamenduan izaten zen jana eta txartel batekin joan behar izaten zuten janari bila. "Katiluko ogia" ezagutu zuen, etxean ere egiten zuten. Estatuak gariaren hainbesteko bat kentzen zien. Errotan ezkutuan aritzen ziren.

  • 1305 Errazionamenduko ogi beltza

    Juan Azkue Irastorza (1928) Zestoa

    Aizarnako Ezenarro baserrian egon zen 2 urtez morroi. Ogia ekonomikan egiten zuten. Errazionamenduan ematen zuten ogi beltza nolakoa izaten zen azaltzen du. Txartel bat hartzen zuten udaletxean eta jana hartu ahala han eramaten zen kontua.

  • 1305 Otorduetako jakiak

    Juan Azkue Irastorza (1928) Zestoa

    1940-41 urteetan gosea zen nagusi. Egunero talo-esnea gosaltzen zuten eta bazkaltzeko baba izaten zen normalean. Garbantzua igandeetako jaki preziatua izaten zen. Noizean behin arraina ere jaten zuten.

  • 1309 Bizikletari erremolkea erantsita opilak banatzera

    Lazaro Garate Aristondo (1927) Zestoa

    Bainuetxean "botones" lanetan aritu zenean enkarguak egitera herrira joan behar izaten zuen bizikletaz. Bizikletari atzean erremolkea jarri eta han eramaten zituen 700 lagunentzako opilak. Errazionamenduko kartila bat izaten zuten eta egunero hartutako janariarekin zigilua botatzen zitzaien kartilan. Ogiaren errazionamendua.

  • 1309 Bainuetxeko ogiak, estraperlokoak

    Lazaro Garate Aristondo (1927) Zestoa

    Estraperlotik isun ugari jasotzen ziren. Lazarok berak eramaten zituen bainuetxera estraperloko ogiak. Garraioa nola egiten zuten azaltzen du. Etxean aitak bakarrik erretzen zuen eta orduko tabako ezberdinak izendatzen ditu.

  • 1309 Estraperloan zebilela gertatua

    Lazaro Garate Aristondo (1927) Zestoa

    Estraperloarekin lotutako anekdota bat kontatzen du.

  • 1310 Etxerako itzulera gogorra; kalean lo egin beharra

    Matilde Aizpurua Zubizarreta (1926) Zestoa

    Laredotik Riañora eraman zituzten. Atzera etxera bueltan, abiatu zirenean beraiek bezala ihesean zebiltzan milaka lagunekin elkartu ziren. Laredoko kalean lo egina da Matilde. Bidean zetozela, soldadu zegoen anaia aurkitu zuten. Gogoan du Bilbotik etxera trenez bueltatu zirela.

  • 1310 "Gorrien" diruak baliorik ez

    Matilde Aizpurua Zubizarreta (1926) Zestoa

    "Gorriek" beraien diru propioa atera zuten eta Matilde eta sendikoak etxera bueltatu zirenean diru hark Euskal Herrian ez zuen baliorik, beraz, ezer gabe zeuden. Ezagun batek dirua eman zion Matilderen amari. Orduko dirua nolakoa zen deskribatzen du.

  • 1310 Gerratik itzultzean etxea errekisatuta

    Matilde Aizpurua Zubizarreta (1926) Zestoa

    Anaiak preso geratu behar izan zuen eta handik frontera eraman zuten. Matilde eta etxekoak Zestoara bueltatu ziren. Anaia Teruelgo frontean eta beste zenbaitetan ibili zen, eta karta bidez jartzen ziren harremanetan berarekin. Kanpoan hainbeste denbora igaro eta etxera bueltatzean, etxea errekisatuta aurkitu zuten eta kalean geratu behar izan zuten; Elgoibarrera joan ziren amaren senitarteko batzuen etxera.

  • 1310 Gerratik bueltan ume zaintzaile eta zerbitzari lanetan

    Matilde Aizpurua Zubizarreta (1926) Zestoa

    Zestoara itzuli zenean eskolan hasi zen berriz ere eta bitartean ume-zain ibili zen. Zestoako taberna batean zerbitzari lanetan ere aritu zen. Hileta ondorenetan Matilde neskame zegoen etxean ematen zuten lunch-a. Eskola ondorenean joaten zen tabernara lanera.

  • 868 Gerraostean gose handia pasatakoa

    Juan Egaña Etxabe (1932) Zumaia

    Gerra hasi zenean lau urte zituen. Gose handia pasa zuten, soroak izan arren."Muakillakin" (irina egosita) salbatu zirela dio, hark alimentu handia ematen ziela eta. Baserrietan jenero gehiago izaten zuten eta haien inbidiatan egoten ziren. 1952an joan zen soldadutzara eta artean errazionamendua zegoen. Soldadutza kritikatzen zuen jendeak, baina beraiek behintzat han janaria izaten zuten. Hemen gose handia pasatzen zuten eta, gainera, astileroan gogor lan egin behar. Narrondoko errotan baino Txabola ingurukoan gehiago ematen zutela eta amak hara bidaltzen zuen artoarekin kargatuta, urrunago egon arren. Olio botilak 20 ogerleko balio zituen eta aste osoa lan egin beharra zegoen hori ordaintzeko. Razionamentuan klaseak egoten ziren eta beraiek bajuena zuten, terzerakoa.

  • 913 Sagarrak eta errazionamentuko boniatoak okindegira eramaten ziren erretzera

    Joseba Garate Elosua (1936) Zumaia

    Sagardoa ere edaten zen, baina gehienbat txotxeko sagardoa, sagardo gozoa, "muztioa" esaten zitzaiona. Parrokiatik behera egiten zen sagardoa. Udazken-negu aldean izaten zen hori eta garai horretan sagar-erreak jateko ohitura zegoen. Sagarrak okindegira eramaten ziren erretzeko. Errazionamenduan ematen ziren boniatoak ere halaxe erretzen zituzten. Errazionamendua 50era arte egon zen.

  • Errazionamenduko jakiak

    Faustino Urbieta Zinkunegi (1924) Zumaia

    Ez zuten goserik pasa etxean. Errazionamenduan ogia, boniatoa, etab. izaten ziren.

  • Boniatoa patataren ordez

    Faustino Urbieta Zinkunegi (1924) Zumaia

    Boniatoa ezagutu zuteneko anekdota kontatzen du. Olioa, ogia etab. izaten ziren errazionamenduan eta kartila bat izaten zuten .

  • Maria Jesus Manterola Frantziatik gaitza ekarri zutelakoan ospitalera

    Maria Jesus Manterola Amas (1927) Zumaia

    Gerra garaian, Santandertik Frantziara bidali zituzten. Zumaiara itzuli zirenean, Frantziatik gaitza ekarri zutela-eta ospitalera eraman zituzten. Aita kartzelan zuten. Don Carmelo joan zitzaien bisitan, Zumaiako medikua, eta hark etxera bidali zituen.