Errepresioa

  • Gaspar Alvarez Lucio Kartzelan konforme

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Kartzelan egon zenean gipuzkoarrekin egon zen. Eibartar asko zeuden beraiekin. Kartzelan ongi jaten zuela eta gustura egoten zela kontatzen du Gasparrek.

  • Gaspar Alvarez Lucio Kartzelan gerraostean

    Gaspar Alvarez Lucio (1918) Eibar

    Gerra bukatu eta kartzelan sartu zuten Gasparren batailoia. Komandantea hil zuten, baina beste guztiak bizirik irten ziren. Kargu altuko gizon asko kartzelatu zituzten.

  • Aurora Baskaran Kartzelako bizimodua

    Aurora Bascaran Martínez (1933) Eibar

    34ko iraultzaren ondoren Benigno Bascaran kartzelan egon zen eta alabari kontaturikoa azaltzen du. Kartzelan Eibartarren artean kooperatiba bat bezalakoa sortu eta jatekoa denen artean banatzen omen zuten. Kartzelan lasai egon zirela eta lagunartean ongi bizi izan zirela esaten zuten Eibartar askok. Benignoren inguruko pertsonaia garrantzitsuez hitz egiten du Aurorak; Toribio Etxeberria, Julian Etxeberria, Madinabeitia eta Lucas Alberdi adibidez.

  • Aurora Baskaran Kartzelatik bueltan

    Aurora Bascaran Martínez (1933) Eibar

    Benigno Bascaran eta Eibartar sozialistak kartzelatik irten zirenean herrian egindako ongi etorria kontatzen du Aurorak.

  • Aurora Baskaran Gerraosteko errepresioa

    Aurora Bascaran Martínez (1933) Eibar

    Sendatu eta lanean eta politikan sartu zen berriro Benigno Bascaran. 1950ean atxilotu egin zuten eta Martutenen zazpi hilabete pasa zituen. Irunera eraman zituzten lehenengo eta aitak bertan bizi izandako anekdota bat kontatzen du Aurorak.

  • antonio-maria-yraolagoitia-orbea Eibar gerra ostean; “Batallón de trabajadores” erreka berregiten

    Antonio María Yraolagoitia Orbea (1925) Eibar

    Eibar gerra ostean; “Batallón de trabajadores” erreka berregiten

  • Paulino Larrañaga Gerra garaia; Santoñan preso, “Batallón de Trabajadores”

    Paulino Larrañaga Longarte (1918) Eibar

    Gerra garaia; Santoñan preso, “Batallón de Trabajadores”

  • Anastasio, Paul eta Edurne Udaletxeko kide guztiak kartzelara

    Edurne Astigarraga Landaluze (1927) Paul Astigarraga Landaluze (1925) Abadiño

    Udaletxeko kide guztiak preso hartu zituzten gerra garaian, hasi alkatetik eta udaltzainera arte. Euren anaia ere Bilboko kartzelara eraman zuten 16 urterekin, udaletxean lanen bat egiten ari zelako. Hernaniko "Dragones" batailoia zetorrela eta, herriko karlistei Bilbora joateko esan omen zieten udaletxekoek. Gero, nazionalak etorri zirenean, udaletxeko guztiak preso hartu eta lehen Bilbora alde egindakoek hartu omen zuten udaletxearen ardura.

  • Anastasio, Paul eta Edurne Anaia 16 urterekin preso

    Edurne Astigarraga Landaluze (1927) Paul Astigarraga Landaluze (1925) Abadiño

    1937an 16 urteko anaia kartzelan sartu zuten, udaletxean idazkariaren laguntzaile lanetan ari zelako. 17 urteak han bete zituen. Etxera etorri eta urtebetera, 18 urterekin, soldadu joan behar izan zen, eta 24 urterekin itzuli zen etxera.

  • Anastasio, Paul eta Edurne Emakume abertzaleei ilea mozten zieten

    Edurne Astigarraga Landaluze (1927) Paul Astigarraga Landaluze (1925) Abadiño

    Gerra garaian abertzaleen ondasunak errekisatu egiten zituzten eta "Círculo carlista" Angulo abertzalearen txaletean jarri zuten. Anastasioren emaztearen izebari ilea zerora moztu omen zioten bertan, emakume abertzale baten etxean lanean jardun zuelako. Edurnek kontatzen du bere bi ahizpa ere ilea mozteko eraman zituztela, baina azkenean libratu egin ziren.

  • Bittor Garaigordobil Salaketen ondorioz hildakoak eta kartzelaratuak

    Bittor Garaigordobil Berrizbeitia (1915) Abadiño

    Gerra garaian, ezinikusien ondorioz, kartzelaratu eta hil zituzten hainbat lagun. Auzokoen edo herrikoen arteko salaketa asko egon ziren herri askotan.

  • Joxe Mari Lertxundi Gerran, anaia kartzelan 38 hilabetez

    Joxe Mari Lertxundi Zuloaga (1932) Aia

    Anaia gerran harrapatu egin zuten, eta 38 hilabete eman zituen kartzelan. Astero, etxetik arrautzak bidaltzen zizkioten kartzelara, han gosea baitzegoen. Garai hartan, epaiketarik gabe hiltzen zituzten gizonak kartzelan.

  • Axun Zuloaga Gerra Aiara iritsi zeneko oroitzapen tristeak

    Axun Zuloaga Azkue (1922) Ignazio Zuloaga Azkue (1928) Mari Ixabel Zuloaga Azkue (1925) Aia

    Gerra hasieran, ez zuten beldurrik pasa; gerora, ordea, bai. Nazionalak Aian sartu zirenean, Aiako udaletxeko idazkaria jipoitu zuten; gazte batzuk kanposantuan hil zituzten.

  • Axun Zuloaga Apaizaren nahigabea

    Axun Zuloaga Azkue (1922) Ignazio Zuloaga Azkue (1928) Mari Ixabel Zuloaga Azkue (1925) Aia

    Gerra Aiara iritsi zenean, 4 apaiz fusilatu nahi izan zituzten; egun bat barkatu zieten azkenean, baina apaizetako bat hil egin zen nahigabeak eta kezkak jota.

  • Miren Odriozola Aita kartzelara

    Miren Odriozola Jaio (1919) Ajangiz

    Bere aita EAJkoa zelako atxilotu zuten. Edozer esaten nahikoa ei zen preso sartzeko. Atxiloketa-prozesua zelan izan zen dakar gogora. Berez, auzoko batek eman behar izan zion aitari kuartelera aurkezteko errekadua, baina ez zion eman. Basoan zegoela atxilotu zuten. Mirenek 18 urte zituen eta ez zen ikaratzen.

  • Miren Odriozola Kuarteletik kartzelara

    Miren Odriozola Jaio (1919) Ajangiz

    Gerra Zibilean bere aita atxilotu eta kuartelera eroan zutenean, lehenago alkatea izan zena ere bertan aurkitu zuen. Guardia zibilak ezagunak izaten ziren, karta-jokoan baserritarrekin aritzen ziren-eta. Hala ere, ez zieten tratu hobea eman. Trenean eraman zituzten Indautxuko (Bilbo) ikastetxe batera Larrinagako kartzelara sartu aurretik.

  • Miren Odriozola Aitaren epaiketa

    Miren Odriozola Jaio (1919) Ajangiz

    Gerratean aita atxilotu eta Bilbora eraman zuten epaitzera. Herriko beste gizon bat bere aginduz hil izana leporatzen zioten. Jende asko joan zen epaiketara eta orduan gertatutakoak kontatzen ditu pasarte honetan. Heriotza-zigorra ezarri ez eta urte eta erdi egin zuen preso.

  • Miren Odriozola Aita kartzelan eta miaketak etxean

    Miren Odriozola Jaio (1919) Ajangiz

    Gerran aita atxilotu eta urte eta erdiz egon zen preso. Oraindik 10 urtetik beherako hiru ume zeuden etxean eta aurrera egin beharra zegoen. Ama asko ikaratzen zen, baina Miren ez. Beraien etxea errota ere bazen eta prezintatuta izan zuten. Behin miatzera etorri zen Guardia Zibila, baina ez zuten ezer ere aurkitu. Beste behin, guardia zibilak agertu zaizkien etxean ea ehotzen zuten galdezka. Amak baietz erantzun zien, baina Mirenek amak ez zekiela erdaraz argudiatu zuen. Hala ere, ez zitzaien ezer gertatu.

  • Miren Odriozola Ama bonbardaketa ostekoa garbitzera behartua

    Miren Odriozola Jaio (1919) Ajangiz

    Gernika bonbardatu ostean dena suntsituta gelditu zen. Emakumezko asko bertako zikinkeriak-eta garbitzera behartu zituzten, Mirenen ama horien artean.

  • Miren Odriozola Bizkargira armak eroan eta hildakoak bajatu

    Miren Odriozola Jaio (1919) Ajangiz

    Gernika bonbardatu ostean bere ama beste hainbat emakumerekin batera eroan zuten bertako zikinkeriak garbitzera. Beraien aita, ostera, behiak buztartu eta gauez Bizkargi mendira, frontea zegoen tokira, armak eroaten zituen. Handik behera hildakoak bajatzen zituzten.

  • joxe Malbadi Olano Emakume batzuei ilea moztu

    Joxe Malbadi Olano (1921) Albiztur

    Nazionalista bati etxea kendu zioten, kontrakoak agintzen jarri zirenean. Emakume batzuei ilea moztu zieten eta orduan ikara pasa zuten. Hura zigor handia izaten zen.

  • Santos Irazustabarrena Ermina Gerra hasierako egoera eta bandoak

    Santos Irazustabarrena Ermina (1928) Alegia

    Osaba nazionalista bat zuen; eta, Bilbon harrapatu ondoren, kartzelan bi urte baino gehiago pasa zituen. Alegian, gehienak errepublikazaleak zirela dio. Ihes egindakoak bueltatu zirenerako, erreketeak sartuta zeuden Alegian. Errepublikak pattal jokatu zuela uste du, baserritako mutilak erreketeen esku utzi zituztelako. Aitona karlista zuen. Orendainen amonaren anaiaren etxean egon ziren, baina laster bueltatu ziren Alegiara. Maisua egon zen idazkari hasieran, beste inor ez zegoelako.

  • Juan Joxe Agirre Begiristain Gudariei laguntzeko antzerkiak

    Juan Joxe Agirre Begiristain (1930) Alegia

    Gerraostean, Eguberri eta Pazko inguruan, antzerkiak egin ziren preso zeuden herriko gudarientzat dirua biltzeko. Herriko apaizak eta hainbat herritarrek antolatzen zuten antzezlana. Antonio Maria Labaien antzerkigile tolosarrak idatziko obrak antzeztu ohi zituzten. Emanaldi horiek isilka egiten ziren. Juan Joxek koruarekin parte hartu zuen antzezpen batean. Jende asko biltzen zen emanaldiak ikustera.

  • Inaxio Zabala Goikoetxea Gerra tristea da

    Inaxio Zabala Goikoetxea (1921) Altzo

    Gerra garaian, Alegian gizon bat fusilatu zuten. Gerra tristea dela esaten du, gerrari buruzko hausnarketak adierazten ditu.

  • Inaxio Zabala Goikoetxea Gerrako paradoxak eta basakeriak

    Inaxio Zabala Goikoetxea (1921) Altzo

    Beraiek Beasaingo tiro-hotsak entzuten zituzten. Beasaingo Guardia Zibilen kapitainari buruz hitz egiten du: karlista amorratua izan arren, Errepublikako gobernuaren alde egin zuen; etsaiek, ordea, harrapatu egin zuten eta hil aurretik torturatu egin zuten.

  • Pepa Bikandi Zornotzako emakumeak Saturrarango kartzelan

    Pepa Bikandi Ibarretxebea (1922) Amorebieta-Etxano

    Espetxeratutako baserritar batzuek den-dena galdu zuten. Zornotzako emakume asko Saturrarango kartzelan egon ziren, batzuk hiru urte. Batzokiko zerrendatan zeuden emakume guztiak eraman omen zituzten kartzelara.

  • Emilio Iturriondobeitia Fusilaketak Larreako komentuan

    Emilio Iturriondobeitia Larruzea (1924) Amorebieta-Etxano

    Komentuan abertzale batailoi asko egon zen. Erreketeak bertara sartu, eta komentuan bertan fusilatu zituzten hainbat abertzale.

  • Emilio Iturriondobeitia Izeko lapurtzat hartu zuten gerra ostean

    Emilio Iturriondobeitia Larruzea (1924) Amorebieta-Etxano

    Gerratik bueltatu zirenean, izekoren taberna apurtuta topatu zuten. Istilu asko zegoen orduan. Izekok, esaterako, jertse bat aurkitu eta mutiko bati eman zion. Izeko lapurtzat hartu zuten orduan eta beste lapurreta batzuk egotzi zizkioten. Kartzelara eraman zuten eta hiru hilabetean hil zen, disgustuaren disgustuaz.

  • inaki-arregi Izebei ilea "zerora" moztu zietenekoa

    Iñaki Arregi Moraza (1927) Andoain

    Gerra garaian, Oriora joan ziren egoera pixka bat lasaitu arte. Itzuli zirenean, etxea prezintatuta aurkitu zuten. Komandantziara joan behar zutela esan zieten eta halaxe joan ziren bere bi izeba. Han ilea "zerora" moztu zieten, abertzaleak izatearren. Gero txapela jantzita ibiltzen ziren. Izebetako bat oso ausarta omen zen eta behin erreketeekin joan zen kotxean Donostiara autostop eginda.

  • Pedro Jauregi Anaien ibilerak gerra garaian

    Pedro Jauregi Sorondo (1922) Andoain

    Gerra garaian enpresak militarizatu egin zituzten. Anaien ibilerak. Andoainen hil zuten gizona. Belabietako borroka. Anaia batek zazpi urte egin zituen langile batailoietan eta denbora horretan ez zuten ikusi. Gero Irunera eraman zuten, eta sukaldari jarri zuten. Hantxe bilatu zuen bikotekidea ere. Anaiaren emazteari buruzkoak: arrautzak saltzera joaten zen.

  • Miren Zarraga Aita atxilotuta eraman

    Miren Zarraga Pagola (1932) Andoain

    Gerra denborako oroitzapenak. Aita atxilotuta eraman zuten, bizilagun batek salatuta.

  • Miren Zarraga Etxera buelta

    Miren Zarraga Pagola (1932) Andoain

    Mirenen aitak gutunak idazten zituen, eta Gurutze Gorriaren bitartekaritzaz bueltatu ziren Frantziatik Andoainera ama eta lau anai-arrebak. Trenez iritsi eta aita ikusi zueneko oroitzapena. Herrira bueltatu zirenean, ezer gabe utzi zituztela jabetu ziren.

  • Miren Zarraga Aitaren kartzelaldia

    Miren Zarraga Pagola (1932) Andoain

    Mirenen aitarekin batera kartzelan egon ziren andoaindarrak: Pedro Arregi, Fidel Arrieta eta Felix Balastrain. Laurak egon ziren kartzelan eta Langileen Batailoietan. Burgosko penalean, Santoñan eta Donostiako Ondarretan egon zen preso Mirenen aita. Asuako abokatu batek atera zuen espetxetik.

  • Miren Zarraga Francoren bisitak

    Miren Zarraga Pagola (1932) Andoain

    Pena du etxean gaztelaniaz hitz egiten zutelako. Aita Asuatik Andoainera bizitzera joan zenean, euskaraz hitz egiten zuen. Gero, ordea, jazarpen handia egon zen, eta gaztelaniaz hitz egiten hasi zen. Francoren bisitaren bat izaten zen bakoitzean Mirenen aita eta beste bost gizon kartzelan sartzen zituzten.

  • Juan Bautista Arruti 1936ko ekaineko bertso txapelketa

    Juan Bautista Arruti Iturriotz (1925) Andoain

    Gerra aurreko giroa du hizpide. 1936ko garagarrilaren (ekainaren) 5ean bertso txapelketa bat ospatu zen, eta abuztuaren 15ean sartu ziren soldaduak Goiburun. Gerora, urte askoan egon ziren bertso txapelketak galaraziak. Kartzelan egondako hainbat bertsolari izendatzen ditu.

  • Bittori Zabala Kanposantuko fusilamenduak

    Bittori Zabala Zalakain (1924) Andoain

    Gerran, etxetik ikusten zuten nola fusilatzen zuten jendea kanposantuan. Andoainen, hainbat hil zituzten; baina arrazoi politikoengatik baino, ezinikusiengatik eta inbidiengatik.

  • Joxe Manuel Erkizia Aita fusilatu zutela esan zieteneko estutasuna

    Joxe Manuel Erkizia Uria (1923) Andoain

    Gerra hasi zenean, anaia bat frontera joan zen, 17 urte zituela; eta aita ezik etxeko beste guztiak Zumaiara joan ziren. Han zirela, aita fusilatu zutela esan zieten; baina gezurra zen. Zergatik esan zieten hori azaltzen du: aita ozta-ozta libratu zen heriotzatik.

  • Joxe Manuel Erkizia "Fusilatzeko ez zen askorik behar"

    Joxe Manuel Erkizia Uria (1923) Andoain

    Gerra garaian, jendea fusilatzeko ez zen askorik behar. Gizon bat ia-ia fusilatu egin zuten, erdaraz ez zekienez, ezin zuelako bere burua defendatu. Azkenean, Joxe Manuelen aitak lagundu zion, eta salbatu egin zen.

  • Joxe Manuel Erkizia Fusilatu aurretik idatzitako gutuna

    Joxe Manuel Erkizia Uria (1923) Andoain

    Gerran fusilatu zituzten gehienak ezagutzen zituen. Haietako bik dantzak erakusten zizkieten, eta abertzaleak izateagatik fusilatu zituzten. Gizon batek, fusilatu aurretik, gutun bat idatzi zion bere familiari: fusilatu behar zutenei barkatzeko eskatzen zien familiakoei.

  • Joxe Manuel Erkizia Andoainen fusilatutakoak eta gerrara eramandakoak

    Joxe Manuel Erkizia Uria (1923) Andoain

    Andoainen 20 bat lagun hil zituzten gerra garaian. Gerra hasi zenean, gazteak frontera eraman zituzten, arma gutxi batzuekin. Frontea pixkanaka Andoaina hurbiltzen joan zen.

  • Joxe Manuel Erkizia Arrebari ere ilea moztu nahi izan zioten zigor gisa

    Joxe Manuel Erkizia Uria (1923) Andoain

    Gerra garaian, Andoaindik Zumaiara joan ziren ihesi. Garai hartan, neskei ilea mozten zieten zigor gisa; Joxe Manuelen arreba zigortu egin nahi izan zuten; baina, osabari esker, salbatu egin zen neska-talde bat, haien artean arreba.

  • Xalbadora Roldan Gerra hasi zen; fusilamenduak

    Xalbadora Roldan Iturrioz (1922) Andoain

    Gerra hasi zenean, ez zuten inora alde egin. Aita ez zen politikan sartu. Militar talde bat herrira nola sartu zen. Anaia zaharrena. Elkarren inbidia izan zen, eta 12 andoaindar fusilatu zituzten. Beldurra eta pena.

  • Xalbadora Roldan Gerra: lapurretak hutsik geratutako etxeetan

    Xalbadora Roldan Iturrioz (1922) Andoain

    Lapurretak etxeetan: altzariak eramaten zituzten, kamioietan. Batek eskuetan argazki bat zuen, senarra agertzen zen, eta eskatu egin zion. Fusilamenduak. Oker asko egin zituzten Andoainen.

  • Xalbadora Roldan Emakume abertzaleei ilea moztu zieten

    Xalbadora Roldan Iturrioz (1922) Andoain

    Nazionalak sartu aurretik, ez zen hildakorik izan. Gero jende asko hil zuten batere errurik gabe, "Gora Euzkadi" esateagatik. Emakume batzuei ilea moztu zieten, abertzaleak izateagatik. Bizarginari ere malkoak ihes egiten zion.

  • Martin Zabala Gerrako garai latzak

    Martin Zabala Agirre (1926) Andoain

    Garai latzak pasatzea tokatu izan zaie: errepublika, gerra... Andoainen 17 gizon fusilatu zituzten, gizon zintzo askoak. Errepublika etorri zenean, apaizak ez zituzten onartzen. Gero, ordea, gerra iritsitakoan, mendekua etorri zen. Gerra bukatu eta egoera normaldu arte urte batzuk pasa ziren.

  • Martin Zabala Gizonak fusilatu eta emakumeak umiliatu

    Martin Zabala Agirre (1926) Andoain

    Gerran gizonak fusilatu egin zituzten, baina emakume batzuei ilea moztu zieten umiliatzeko. Emakume haietako bati buruz hitz egiten du: nazionalista izateagatik moztu zioten ilea, lagunek salatu zuten. Margaritek zer egiten zuten azaltzen du. Emakume batzuei olio erretxinaduna ematen zieten zigor moduan.

  • Martin Zabala Gerra garaiko desfileak Andoainen

    Martin Zabala Agirre (1926) Andoain

    Andoainen desfileak egiten ziren nazionalek herriren bat hartzen zutenean. Egun haietan, etxeetako leihoak paper horiarekin eta gorriarekin estali behar izaten zituzten.

  • Roke Etxeberria Bi anaia gerran

    Roke Etxeberria Alkain (1928) Andoain

    Anaia "Batallón de Trabajadoresen" egon zen Santander aldean. Bi anaiek egin zuten alde etxetik gerra hasi zenean, Rokek gogoan du aitak anaiari esandakoa arma bat etxera ekarri zuen egunean.

  • Gurutz Ganzarain Aita kartzelan zegoela, arreba hil

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Gerra garaian, aita Ondarretako kartzelan sartu zuten; handik Burgosa eraman zuten, eta geroago Astorgara. Gerra garaian, Gurutz ama eta anaiarekin Donostian izan zen aste pare batez: orduko oroitzapenak kontatzen ditu. Donostiatik Zarautza joan ziren eta han bi hilabete inguru pasa zituzten. Aita Ondarretako kartzelan zegoela bisitatu zuten: han esan zion amak aitari alaba hil zela.

  • Gurutz Ganzarain Salataria eskua ematera, eta txapel gorriarekin futbolean jokatzera

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Gerra garaian, aita kartzelan egon zen; eta, Andoaina bueltatu zenean, bera salatu zuen gizona eskua ematera inguratu zitzaion; Gurutzen aitak agur hari uko egin zion. Gerra garaian, "pelaioak" desfilatzen ibili ziren herrian, harrotuta. "Pelaioak" eta "margaritak" nola ibiltzen ziren aipatzen du. Etxean txapel gorri handi bat zeukaten, eta harekin baloi bat sortu zuen Gurutzek. Txapel harekin ibiltzen ziren futbolean auzoko mutilak.

  • Gurutz Ganzarain Andoaingo karlisten jarreraren larritasuna

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Gerra Andoaina iritsi aurretik, beldurra zegoen herrian. Zerrenda bat eginda zeukaten herriko karlistek Andoainen, familia bakoitzeko gizon bat fusilatzeko. Gerora, karlista haiek konturatu ziren egin zutenaren larritasunaz.

  • Gurutz Ganzarain Kartzelako agonia "libertad absoluta" emango ote zieten beldur

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Aita ia fusilatu egin zuten. Ondarretako kartzelan fusilatzen zituztenei ez zieten apaizarekin konfesatzen uzten hil aurretik. Errekete fin bat horretaz enteratu zenean, ordea, denek izan zuten apaizarekin egoteko aukera hil aurretik. Aitarekin kartzelan izandako mutil gazte bati buruz hitz egiten du Gurutzek. Kartzelakoen eguneroko agonia kontatzen du Gurutzek: "libertad absoluta" esaten zieten fusilatzera eramaten zituztenei.

  • Gurutz Ganzarain Gurutzen aitaren epaiketa eta hitzaren indarra

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Aita Ondarretako kartzelatik Burgosko kartzelara eraman zuten. Harako bidean, aitak Gurutz ikusi zuen autobusetik eta eskuarekin agurtu zuen. Gerran epaiketarik gabe fusilatzen zituzten gizonak: Gurutzen aita izan zen lehenengotarikoa epaiketa izan zuena. Epaiketa hartan aitaren eta epailearen jokaerek garrantzi handia izan zuten. Epaiketan gertatutakoa kontatzen du Gurutzek.

  • Gurutz Ganzarain Aitona fusilatua izatetik libratu zuten

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Aitona Arantzazun gordeta egon zen gerra garaian. Aitona urte askoan egon zen Bergaran "Banco Guipuzcoano"ko zuzendari. Han zegoela, salatu egin zuten eta fusilatzeko agindua eman; baina aitonak salbatzea lortu zuen ingurukoen gizatasunari esker. Aitonaren istorio hunkigarria kontatzen du Gurutzek.

  • Gurutz Ganzarain Aguazila fusilatu zutenekoa

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Gurutzen amaren lehengusina baten senarra herriko aguazila zen, gizon ona, Gurutzen esanetan, eta fusilatu egin zuten.

  • Gurutz Ganzarain Aita preso Burgos eta Leongo kartzelatan

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Aita Burgos eta Leongo kartzeletan egon zen preso. Itzuli zenean ezin omen zen janariarekin ase.

  • Gurutz Ganzarain Maistrari ilea moztu

    Gurutz Ganzarain Ansa (1927) Andoain

    Gurutzen aitaren arreba maistra zen. Komisariara aurkezteko eskatu zioten eta ilea moztu zioten. Etxera bidali zuten gero. Gurutzek dio orduan sufritutako lotsak eta umiliazioak utzitako arrastoek gaixotu arazi eta hil zutela izeba.

  • Erramun Ansa Gerrako salatarien erantzukizuna

    Erramun Ansa Zinkunegi (1928) Andoain

    Gerran salatariek zeresan handia izan zuten nor hil aukeratzean: karlistek salatzen omen zituzten abertzaleak. Andoainen 17 gizon hil zituzten. Hernanin apaizak ere hil zituzten.

  • Erramun Ansa Gerra emakumeen ikuspuntutik

    Erramun Ansa Zinkunegi (1928) Andoain

    Normalean gizonak bakarrik fusilatzen zituzten. Emakumeei beste era batzuetako zigorrak jartzen zizkieten. Herriko emakume batzuk nola defendatu zituzten azaltzen du.

  • Erramun Ansa Botoa "sekretua eta librea"...

    Erramun Ansa Zinkunegi (1928) Andoain

    Denboraldi bat soldadu nazionalentzako janaria ematen pasa ostean, 2.000 pezetako isuna jarri zieten beraiei eta inguruko baserriei; baserritar karlistei ez, ordea. Garai hartan, botoa ez zen librea: beraiek maizter ziren baserrian, eta nagusiak esaten zien nori bozkatu. Beldur handia zegoen lehen, jende xumeak ez zuen babesik jauntxoen aurrean.

  • Joxe Forcada Beldurrik gabe itzulitakoen patua

    Joxe Forcada Arrieta (1930) Andoain

    Andoaindik jende askok egin zuen alde. Gerora, asko bueltan etorri ziren. Itzulitako asko fusilatu egin zituzten; Andoainen, guztira, 18.

  • Joxe Forcada Osabek gerran pasa beharrekoak

    Joxe Forcada Arrieta (1930) Andoain

    Bi osaba frontean ibili ziren borrokan, eta kontzentrazio-esparruetan egon ziren; beste bat desagertu egin zen borrokan. 1942 inguruan itzuli ziren osabak esparru haietatik. Langileen Batailoietako baldintzak eta lanak aipatzen ditu.

  • Joxeba Amutxastegi Bizartegiaren garrantzia familiako ekonomian

    Joxeba Amutxastegi Aranzabal (1927) Andoain

    Familian bizartegia zeukaten: aita bizargina zen; eta amak, ezkondu zenean, ile-apaintzaile izateko ikasi zuen. Gerran, aita kartzelan sartu zuten eta heriotza-zigorra izan zuen; garai hartan amaren ile-apaindegiko lanari esker atera zen familia aurrera. Aitak Donostian ikasi zuen lanbidea, eta hara joateko bizikleta hartzen zuen.

  • Joxeba Amutxastegi Gerra garaian emakumeei jarritako zigorrak

    Joxeba Amutxastegi Aranzabal (1927) Andoain

    Ama ia fusilatu egin zuten. Emakumeei ilea mozten zieten umiliatzeko. Emakume haien erruak zein ziren aipatzen du. Amari ez zioten ilea moztu, baina nahi izan zuten.

  • Joxeba Amutxastegi Aita Andoaina itzultzera atrebitu eta kartzelan bukatu zuenekoa

    Joxeba Amutxastegi Aranzabal (1927) Andoain

    1937-38 inguruan, aita Andoaina itzuli zen. Orduan bodegan hasi zen lanean, eta ama ere sukaldari egon zen han. Gerran espioia zegoen Andoainen, eta harekin aitak tratua izan zuen, nahiz eta amak kontuz ibiltzeko esaten zion. Azkenean, aita udaletxe azpiko kartzelara eraman zuten guardia zibilek: hiru hilabete egin zituen kartzela hartan, eta gerora 29 hilabeterako eraman zuten Ondarretako kartzelara. Bi epaiketa izan zituen denbora hartan.

  • Joxeba Amutxastegi Bigarren epaiketan jakin zuen zergatik epaitzen zuten

    Joxeba Amutxastegi Aranzabal (1927) Andoain

    Aita kartzelan sartu zuten, eta bigarren epaiketa egin ziotenean jakin zuten zergatik eta nork salatu zuen.

  • Joxeba Amutxastegi Aita salatu zuena oso gertukoa zen

    Joxeba Amutxastegi Aranzabal (1927) Andoain

    Aita bilera klandestinoak egiteagatik eraman zuten kartzelara. Salataria aitaren aitajaunaren semea izan zen. Lehen herritarren artean lagunagoak ziren.

  • Joxeba Amutxastegi Fusilatu zituztenen istorio tristeak

    Joxeba Amutxastegi Aranzabal (1927) Andoain

    Soldaduak hilabetez eduki zituzten etxean, baina bitarte horretan ez zuten alde egiterik pentsatu. Andoainen fusilatu zituzten gizon batzuei buruz hitz egiten du: ez zuten errurik eta horregatik beldurrik ere ez; baina horrek ez zien bizia salbatu.

  • Joxeba Amutxastegi Bederatzi urte zituela kartzelara eraman zutenekoa

    Joxeba Amutxastegi Aranzabal (1927) Andoain

    Bederatzi urte zituela, ordu eta erdi kartzelan eman zuen Joxebak. Delitua? UHP idatzi izana. Kartzelan sartu zuteneko inpresioak gogoan ditu oraindik: kirats izugarria zegoen, beste bi lagunekin batera egon zen, inoiz baino gehiago errezatu zuen orduan... Kartzelan zeudela jakin zuenean amak, alkatearengana joan zen. Azkenean, libre utzi zituzten.

  • Migel Irazusta Ondasunak eta bizia salbatzeko egin beharrekoa

    Migel Irazusta Larrea (1930) Andoain

    Andoainen hiru bonba bota zituztenean, non erori ziren aipatzen du. Beraiek orduan Urnietan zeuden, eta Andoaindik Joxe Goya joan zen gurasoei abisatzera etxeak lapurtzen ari zirela. Gurasoak Andoainera itzuli ziren, beraien ondasunak babestera. Handik gutxira, soldadu batzuk etorri ziren etxera gurasoen bila, baina ordurako irtenak ziren haiek; ordutik gordeta ibili behar izan zuten soldaduek harrapa ez zitzaten. Gerran Andoainen hil zituzten gizonek ez zuten inongo errurik.

  • Maria Pilar Beloki Soldaduak inguruan ziren bitartean, beraiek gordeta

    Maria Pilar Beloki Ormazabal (1932) Andoain

    Gerra iritsi zenean, Maria Pilarrek gogoan du hegazkinak pasatzen zirela Andoaindik, soldaduak etxe inguruan ibili zirela, kalteak eragin zizkietela... Soldaduak etxean ziren bitartean, beraiek gordeta egon ziren sukaldearen azpiko zulo ezkutu batean. Bi aste inguru egon ziren gordeta; eta, Frantziara alde egitekotan egon ziren arren, azkenean, etxean geratu ziren.

  • Maria Pilar Beloki Gordeta egon zireneko bizimodua

    Maria Pilar Beloki Ormazabal (1932) Andoain

    Gerran, soldaduak etxera etorri zirenean, beraiek gordeta egon ziren etxe azpian. Isil-isilik egoten ziren zuloan. Jatekoa prestatzera, noizean behin, sukaldera igotzen ziren. Kaletik gertu bizi arren, urik ez zuten etxean; eta nola-hala moldatu ziren egarria asetzeko, gordeta egon zirenean.

  • 294 Errepublikazaleak Francoren garaian

    Juan Lizarralde Mujika (1912) Antzuola

    Aita Bergaratik Antzuolara joan zen bizitzera. Olaran lantegian jardun zuen bizi osoan lanean. Aita errepublikanoa zen, eta lanean jarraitu zuen bertan Francoren garaian. Aita eta Olarango nagusia kartzelara eraman zituzten Bergarara. Hurrengo egunean, beste 14 langile ere preso hartu zituzten, tartean Juan bera zegoelarik. Bederatzi hilabetera aske utzi zituzten.

  • 396 Euskara vs. erdara; debekuak

    Kontxita Anduaga (1923) Luis Anduaga Lamariano (1922) Cecilia Kortabarria Araiztegi (1928) Antzuola

    Erdaraz nola ikasi zuten. Kaleko umeak eskolara gehiago joaten ziren; kalean ere erdaldun gehiago, etab. Garai batean, erdaraz egitea dotoreagoa zen. Antzuolan egondako maisu-maistrak. Gerra garaian, Oñatin desterratua izan zen irakasle euskaldunaren inguruko aipamenak.

  • 1323 Gerra denboran, anaia kartzelan

    Bernardina Zubillaga Leunda (1919) Antzuola

    Gerra denboran, Bernardinaren anaia Bilbon atxilotu eta Iruñeko kartzelara eraman zuten. Bernardina hamabostean behin joaten zen anaiari arropa garbiak eta jakiak eramatera; eta oinez joaten zen Deskargatik Zumarragara trena hartzeko. Iruñetik bueltan, Zumarragan "Tren Txikito" hartuta itzultzen zen etxera; arropak aldatu eta lanera joaten zen.

  • 1323 Bernardina ia-ia preso

    Bernardina Zubillaga Leunda (1919) Antzuola

    Behin anaia agurtzen larregi luzatu eta kartzelako atea itxi zioten bera barruan zela. Atea berriz irekitzean, denek barre egin zioten. Anaia lehenengo Bermeon egon zen preso; denera lau urte inguru egin zituen kartzelan. Epaitu zutenean heriotza-zigorra jarri zioten arren, gero zigor hori kendu egin zioten. Kartzelan, bisita orduaren aurretik, eramaten zuen den-dena miatzen zioten.

  • 1364 Aita kontzentrazio eremuan

    Andoni Azkarate Larrañaga (1932) Antzuola

    Osaba bati heriotza-zigorra jarri zioten. Eibarren bizi zen eta sindikalista zen. Azkenean libratu egin zen. Aita italiarrek espetxeratu zuten Laredon. Valladolideko kontzentrazio-esparru batean egon zen, beste euskaldun askorekin batera. Senitarteko moja batzuen laguntasunarekin, eta isuna ordaindu ostean, lortu zuten aita etxeratzea.

  • 1364 Kartzelako kontuak

    Andoni Azkarate Larrañaga (1932) Antzuola

    Gerrara joan ziren bere senide guztiak bizirik itzuli ziren. Osaba Manueli Bilboko Eskolapiotako kartzelara 'paketea' eramaten zioten noizean behin. Salbokonduktoa atera eta trenez joaten ziren. Han ikusitako pasadizo gogorrak kontatzen digu. Beste zumarragar preso baten istorio bitxia ere kontatzen digu.

  • Gregorio Madariaga Lamariano Osabak frontean eta kartzelan

    Gregorio Madariaga Lamariano (1930) Antzuola

    Hainbat osaba izan zituen frontean eta ostean kartzelan. Osaba bat bi aldiz kondenatu zuten heriotza zigorrera eta lau kartzela ezagutu zituen. Gainerako osabak Ondarretako kartzelan egon ziren.

  • Edurne Galartza 1936ko urrian hartu zuten preso

    Edurne Galartza (1914) Antzuola

    Arabako Zuiako Domaika herriko eskolan aritu zen maistra eta gerrak bertan harrapatu zuen. 1936. urteko urriaren 14an atxilotu zuten. Lau erreketek Gasteizera eraman zuten. Bertan ea Gasteizen senitartekorik zuen galdetu ostean izeko baten etxera joan zen, baina izekoaren etxera heldu eta segituan joan zitzaizkion berriro bila. Gaueko hamabietan polizia sekretu bat bila joan zitzaion eta beste toki batera eraman zuen. Preso zeuden beste emakumeak gasteiztarrak ziren, abertzaleak. Labastidakoak ere bazeuden, errepublikazaleak ziur asko. Haurdun zegoen emakume batek ez zekien bere senarra fusilatu zutenik. Hiru astez egon zen bertan Oñatira, gurasoen etxera, bueltatu arte.

  • Edurne Galartza Gerra-kontseiluan epaitua

    Edurne Galartza (1914) Antzuola

    Donostian ere preso egon zen bi urtez. Gerra-kontseilua izan zuten: 24 gizon, abade bat eta Edurne bera. Denak ziren oñatiarrak. Kursaal azpiko lokal batean umeei dantzak, abestiak, antzerkia... erakusten zien eta bertara joaten zen ikastera Edurne. Gero, asteburuetan Oñatin irakasten zien eta hori izan omen zen bere bekatua. Bere aurkako akusazioan beraiek asmatutako gauza bat ere jarri zuten. 20 urteko eskaera egin arren, bi urtera murriztu zioten kondena.

  • Edurne Galartza Preso zegoela mojekin eskolan ematen zituen

    Edurne Galartza (1914) Antzuola

    Bi urteko kartzela-zigorra mojekin pasatu zuen umeei eskolak ematen. Bi urteren ostean, delegazioan kargu-orria eskatu zuen. Bertan bost urtez Hego Euskal Herriko eta inguruko lurraldeetan lan egitea galarazten zioten.

  • Edurne Galartza Euskal Herrian ezin eskolarik eman, baina Segovian ere arazoak

    Edurne Galartza (1914) Antzuola

    Bi urte preso egon ostean, delegazioan kargu-orria eskatu zuen. Bertan bost urtez Hego Euskal Herriko eta inguruko lurraldeetan maistra moduan lan egitea galarazten zioten. Segoviako Fente el Olmo herrira bidali zuten, etxean denek esan arren ez joateko bera joan egin zen. Segovian ere maistra komunistarik ez zutela nahi esan zioten, gurasoen artean sinadura-bilketa egin baitzuten. Baina azkenean lortu zuen lanpostua.

  • Edurne Galartza Sei urte eta erdiz Segovian maistra

    Edurne Galartza (1914) Antzuola

    Gerra Zibilean preso egon ostean, galarazi egin zioten Euskal Herrian eta inguruetan eskolak ematea. Segoviako Fuente el Olmora joan zen. Edurne komunista zela uste zuten, baina bera ez zen komunista, bertako herritarrak zirela komunistak dio; izan ere, oso oso txiroak ziren. Sei urte eta erdi egin zituen bertan.

  • Maria_Igartza Hainbat antzuolar Bilbon preso

    Maria Igartza (1915) Antzuola

    Antzuolan Gerra Zibilean bi aldeetako jendea ibili zen. Elizan armak aurkitu zituzten eta hainbat lagun eraman zituzten Bilbora, Larrinagako kartzelara.

  • Luzia Arrizabalaga "Trabajadoreak"

    Luzia Arrizabalaga Irasuegi (1923) Aramaio

    "Trabajadoreak" zer ziren. Amorebietan lau edo bost fraide hil zituzten. Aita Onaindia asko etortzen zen Aramaiora.

  • inaki-larranaga-eta-marina-padilla Gerra denboran, Santanderren atxilotu

    Iñaki Larrañaga Victoriano (1915) Aramaio

    Durangotik itzuli zenetik, etxean egon da beti, gerra denbora kenduta. Bilbo galdu zutenean, atzera zihoazela, Santanderren harrapatu zituzten. Futbol zelaira lehenengo, seminariora gero, eta azkenik Corbanera eraman zituzten. 4.800 lagun egon ziren preso Corbanen.

  • inaki-larranaga-eta-marina-padilla ”Batallón de Trabajadores”era zigortuta

    Iñaki Larrañaga Victoriano (1915) Aramaio

    Corbanetik laurehun lagun Mirandara eraman eta “Batallón de Trabajadores” bat eratu zuten. Handik Gironara, eta geroago Toledora joan ziren. Gerra bukatu eta gutxira itzuli zen etxera, baina hiru hilabetez igandero aurkeztu behar izan zuen Aramaioko Guardia Zibilen kuartelean, eskuineko eskua altxatuta aurkeztu ere.

  •  Mondragon Abadearen esker ona

    Kepa Mondragon Jauregi (1934) Aramaio

    Don Vicente abadea Francoren aldekoa zen; Keparen familia, berriz, abertzalea. Gerra aurretik maisu jardundako osaba batek, gerraren ondorioz, zazpi urte eman zituen kartzelan. Beste osaba batek hiru urte eman zituen. Aitak mehatxuak eta etxean lapurretak jasan zituen; orduan galdu omen zuen osasuna. Milizianoak Don Vicente abadea hiltzera etorri ziren; baina, Keparen osabak eskatuta, ez zuten hil. Geroago, Don Vicente abadeak osabaren heriotza-zigorra sinatu omen zuen.

  •  Mondragon Osabak kartzelan ezagutu zuen andregaia

    Kepa Mondragon Jauregi (1934) Aramaio

    Osaba, Cirilo Mondragon, kartzelatik irten eta gero ezkondu zen. Laudioko kartzelan ezagutu zuen bere emaztea izango zena. Bi seme-alaba izan zituzten.

  • 1369 Abertzalea izateagatik arazoak

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Domeke fitxatuta zegoen udaletxean, abertzaleen propaganda banatzeagatik, eta kartzela-mehatxua jaso zuen “Orden Público”tik.

  • 1369 Kaleak eta kuartela garbitzera zigortuta

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Cáritasekoek arropa eta janariak ekartzen zizkieten. Etxera itzuli zirenean, ez zegoen militarrik herrian, Guardia Zibilak bakarrik. Domekeren bila etxera etortzen ziren, Nazionalen ospakizunetan dantza egitera joan zedin. Frantzian egondako denak, herriko kaleak garbitzera behartu zituzten. Ilerik ez zieten moztu. Kaleak astero eta kuartela astean birritan garbitu behar izaten zuten.

  • 1369 Esklabu lana egiten, eta gainetik isuna

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Gerran zauritutakoak zikindutako koltxoi guztiak garbitzera behartu zituzten, esklaboak izango balira bezala. Urtebete baino gehiago egon ziren lan horiek egitera behartuta. Udaleko idazkariarekin, liskar baten ondorioz, isun handi bat jarri zioten. Nolabait bildu zuten dirua isuna ordaintzeko.

  • 1369 Guardia Zibilak aita jipoitu zutenean

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Isuna jarri zioten; eta, hura ordaintzeko, Estatuko ordainketa-paperen bila joan behar izan zuen Gasteizera. Gerra denboran ez zuten ganadurik galdu etxean. Gudariak Arrazolara joan zirenean, aitak eraman zien gurdikada bat munizio eta tramankulu. Horren ondorioz, Guardia Zibilak aita kuartelean jipoitu zuten. Domekeri oso oroitzapen txarrak ekartzen dizkio gerra denborako kontuez jarduteak.

  • 1369 Anaiak preso eta etxean dirurik ez

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Jaso zuten gari guztia entregatu egin behar izan zuten urte batean. Arto-taloei esker atera ziren aurrera. Anaia bat kartzelan eta bestea “Batallón de Trabajadores”en zeuden zigortuta. Diru falta larria zuten, eta ama gaztaina eta sagarrak saltzera joaten zen Gasteizera astean behin, autobusez.

  • 1369 Udalak babarrunak ostu

    Domeke Elexpuru Altube (1919) Aramaio

    Gixie, (baimena), eskatu behar izaten zen Gasteizera joateko. Saltzeko zeramatzan babarrunak udaletxean kendu egin zizkioten, ezer ordaindu gabe. Domeke amarekin joaten zen Gasteizko plazara.

  • Julian Astola Argoitia Hiru anaia izan zituen gerran

    Julian Astola Argoitia (1926) Aramaio

    Julianen hiru anaia zaharragoak euskal batailoiekin borrokatu ziren. Gurasoek makina bat negar egin omen zuten, baina hirurak onik itzuli ziren etxera, Langileen Batailoitik pasatu ondoren.

  • Sebastiana Balanzategi Unzueta Aita kartzelaratua

    Sebastiana Balanzategi Unzueta (1929) Aramaio

    Aita Altzaga auzotik etorritakoa zen; eta, gerra hasi zenean, atxilotu egin zuten.

  • Sebastiana Balanzategi Unzueta Aita Bilboko kartzelan

    Sebastiana Balanzategi Unzueta (1929) Aramaio

    Gerra hasi zenean, aita atxilo hartu zuten etxetik. Atxiloketa oso gogoan du. Bi gizon aramaioar etorri ziren aitaren bila, eta handik Bilbora eraman zuten. Padre Vilariño jesuitarekin egon omen zen kartzelan. Gorriek eraman zuten aita, karlista zelakoan. Bilbo liberatu zutenean itzuli zen etxera.

  • Sebastiana Balanzategi Unzueta Aita kartzelan, etxekoak beldurrez

    Sebastiana Balanzategi Unzueta (1929) Aramaio

    Aita kartzelan zegoela, Susanaren ahizpa bat jaio zen. Aita atxilotu zutenetik, etxean beti beldurrez egoten ziren milizianoekin. Labesua gauez egin arren, goizean milizianoak zain egoten ziren. Etxean ez, baina soroan erori zen bonbaren bat. Etxean, kortan edo ganbaran gordetzen ziren.

  • Mauri Lasaga Belategi Aita gerra denboran betiko ezkutatu

    Mauri Lasaga Belategi (1922) Jaione Ormaetxea Trojaola (1924) Aramaio

    Aita gerra denboran etxetik eraman zuten aitorpena ematera, eta ez zuten gehiago bere berririk izan. Aita etxetik eraman zutenak aramaioarrak ziren, baina gero ukatu egin zuten aita eraman izana. Aramaiotik Arrasatera eta handik Bergarara eraman zutela badaki Maurik, baina Bergaran ezkutatu omen zen.

  • Mauri Lasaga Belategi Gerran Frantziara ihesi

    Mauri Lasaga Belategi (1922) Jaione Ormaetxea Trojaola (1924) Aramaio

    Gerra hasi zenean, Jaione, ama eta hiru ahizpa ikatz-ontzi ingeles baten Frantziako "La Rochette"ra eraman zituzten. Anaia batek Iparraldera ihes egin zuen eta beste zazpi anaiek, denak gudariak, preso edo “Batallón de Trabajadores”en bukatu zuten.

  • Mauri Lasaga Belategi Erromeriak eta dantzak

    Mauri Lasaga Belategi (1922) Jaione Ormaetxea Trojaola (1924) Aramaio

    Beste auzoetako neska-mutilak ere etortzen ziren gramofonoz alaitutako Azkoaga auzoko iganderoko erromeriara. Jaione dantza-talde batean aritu zen, eta Aramaiotik kanpora ere joaten ziren dantza egitera. Emakume aramaioar batzuk, zigor gisa, gerraostean kaleak eta kuartelak garbitzera behartu zituzten.

  • Maria Anjeles Beitia Oruna Fusilatuak Aramaion

    Maria Angeles Beitia Oruna (1918) Aramaio

    Galdeketa egin zioten frankistek, baina bera lasai zegoen, ez zekielako herriko berri. Hainbat pertsona hil zituzten. Gero mitinetara joaten behartzen zituzten, baina bera ez zen inoiz joan.

  • Pedro Karetxe Urrejola Bonba bat sekula-belarra ereiten

    Pedro Karetxe Urrejola (1930) Aramaio

    Ganbaran sekula-belar haziekin betetako zaku bat zegoen zintzilika eta bonba batek etxe osteko soroan erein zituen haziok. Pedroren etxe inguruan harrapatutako sei miliziano fusilatu ondoren, bonba-zulo batera bota zituzten.

  • Domingo Iriarte Astola "Ni gerrara boluntario inora ere ez!"

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Errepublika garaian, Txominen anaia bat Katalunian egon zen soldadu. Gerra etorri aurreko egunetan, etxean zela, anaiaren kinto bat ihes egiten saiatu zen. "Ni gerrara boluntario inora ere ez! Deitzen digutenean, joan egin behar" esan omen zion anaiak kintoari. Txominen anaia miliziano egon zen; gero, "trabajadoretan".

  • Domingo Iriarte Astola Anaia "trabajadoretan" min hartuta

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Txominen anaia bat Katalunia aldean "trabajadoretan" zela bonba batekin zauritu eta ezkerreko eskua kaltetu zuen. Ezkerraldeko titia ere galdu omen zuen. Santa Agedako mediku batek sendatu zion eskua.

  • Domingo Iriarte Astola Anaiaren medikuetako ibilerak

    Domingo Iriarte Astola (1927) Aramaio

    Txominen anaia bat Katalunia aldean "trabajadoretan" zela bonba batekin zauritu eta ezkerreko eskua kaltetu zuen. Ezkerraldeko titia ere galdu omen zuen. Haren medikuetako gorabeherak kontatzen ditu. Santa Agedako mediku batek sendatu zion eskua.

  • Angel Arriolabengoa Anaia ganaduen askapean ezkutatuta

    Angel Arriolabengoa (1932) Aramaio

    Tia-abuelak ez zekien erdararik, eta falangistek galdetu ziotenean "aquí hay rojos?" buruarekin baietz egin zien. Angelen anaia Florian ganaduen askapean ezkutatuta egon zen, etxea arakatzen zuten bitartean. Ohituta zeuden soldaduak ikusten, milizianoak egunero-egunero egoten baitziren gosaltzen. Teniente batek gomak ematen zizkion tiragomak egiteko.

  • 1219 Gerra denboran gizon bat etxean ezkutuan; aita fusilatzetik libratu zuten mutil batzuek.

    Leandra Elizburu Bilbao (1923) Aretxabaleta

    Gerra garaian, gizon bat, Akiso, izan zuten ezkutatuta etxean eta bere aita fusilatzera eraman zuten; gorrien aldeko Kale ondoko eta Malkorreko mutil batzuek, ordea, esan zuten ez fusilatzeko, eta bizirik jarraitu zuen. Bizi guztirako izan dute mutil horiekiko esker ona. Etxean ezkutuan izan zuten gizonari buruz hitz egiten du, hiru-lau egunez izan zuten gordeta eta erreketeak bere bila aritu ziren Aretxabaletan.

  • 1353 Julian lehengusua Kuban fraidetu zen

    Antonio Zubizarreta Berraondo (1921) Aretxabaleta

    Arrasateko artzapeza zubipe batean hil zuten. Pedro Paulo Zubizarreta zen osabaren izena, Arantzazuko Guardiana. Antonioren lehengusu bat, Julian, Kubara joan zen eta frantziskotar bihurtuta itzuli zen handik.

  • 1353 Hiru aretxabaletar Oiartzunen fusilatu zituzten

    Antonio Zubizarreta Berraondo (1921) Aretxabaleta

    Akixotar bat, batzokiko lehendakaria zena, Oiartzungo kanposantuaren kontra fusilatu zuten. Isidro Garziaetxabe eta Alberditar bat ere hantxe bertan fusilatu zituzten. Herrian bertan ez zen fusilatzerik izan, baina bost miliziano hil zituzten Santa Lutzian borrokan, Isurieta buruan.

  • 1353 Nazionalista izateagatik zigortuak

    Antonio Zubizarreta Berraondo (1921) Aretxabaleta

    Antonioren izeba baten ahizpari, Mari Klarari, ilea moztu zioten nazionalista izateagatik. Isidro, Pantxikaren gizona zenak, harategian pistola atera zuenekoa. Ganorarik gabeko hilketak egon zirela dio Antoniok. Oñatiko komandanteak Antonioren osaba frantziskotarra begi txarretik hartu zuen, konfesatokitik erregimenaren aldeko propaganda egitea ukatu zuelako.

  • 974 Bonbardaketa inguruetan; Bernabena baserria erre zuten

    Jesusa Lasagabaster Billar (1926) Aretxabaleta

    Aita kalera joan zen batean, Espainiako militarrek harrapatu eta behartu zuten eurekin Bedoñara joatera, bidea erakutsiz. Hango baserri batean, morroiak ugazaba salatu zuen, etxean arma bat zuelako. Horren ondorioz, etxeko jabea fusilatu egin zuten, Jesusaren aitaren erreguei jaramonik egin gabe. Fusilatuak 11 seme-alaba zituen. Oso saminduta geratu zen Jesusaren aita.

  • 974 Morroiak salatu eta jabea fusilatu

    Jesusa Lasagabaster Billar (1926) Aretxabaleta

    Aita kalera joan zen batean, Espainiako militarrek harrapatu eta behartu zuten eurekin Bedoñara joatera, bidea erakutsiz. Hango baserri batean morroiak ugazaba salatu zuen, etxean arma bat zuelako. Horren ondorioz etxeko jabea fusilatu egin zuten, Jesusaren aitaren erreguei jaramonik egin gabe. Fusilatuak 11 seme-alaba zituen. Oso saminduta geratu zen Jesusaren aita.

  • 1356 27 urterekin, kalera bizitzera

    Pedro Urteaga Arregi (1931) Aretxabaleta

    Barriara desterratutako abade nazionalista baten kontuak azaltzen ditu Pedrok. 27 urte zituela, Zerrajeran hasi zen lanean, eta kalera etorri zen bizitzera. Jubilatu arte jardun zuen Zerrajeran lanean.

  • Eugenio Iza-Martina Urretabizkaia Nazionalistak eta karlistak

    Eugenio Iza Mujika (1935) Arama

    Politikak garrantzi handia zuen: nazionalisten eta karlisten artean, esaterako, gorroto handiak sortzen ziren. Gerra ondoren, gauez eraman eta hildakoak hainbat izan ziren Ordizian.

  • Eugenio Iza-Martina Urretabizkaia Nafar erreketeen oroitzapen txarra

    Eugenio Iza Mujika (1935) Martina Urretabizkaia Etxeberria (1936) Arama

    Nafar erreketeak Goierrin sartu zirenean sarraski handia egin zuten, lapurretak eta abar. Jendea baserrietan eta ezkutatu zen, baina hala ere atxilotu eta desagerrarazitakoak izan ziren.

  • Eugenio Iza-Martina Urretabizkaia Gerra Zibila, gorrotoaren lurraldea

    Eugenio Iza Mujika (1935) Arama

    Urbasan "Pilatosen Balkoia" izeneko amildegitik behera botatakoak izan ziren gerran. Gerra Zibila azkena da. Gorrotoak luzaro irauten du.

  • 1416 Aita eta amandrea kartzelara

    Dominika Elorza Heriz (1924) Arrasate

    Arrasaten, Kondearen etxearen behealdean zegoen gerra-babeslekua gogoratzen du. Behin amandrea larritu egin zen eta berak bakarrik ihes egin zuen kaletik baserrira. San Kristobalen zegoela, semea joan zen bila eta biak harrapatu eta kartzelara eraman zituzten, espioitzat hartuta.

  • 1424 Arrasaten fusilatutako abadeak

    Julio Galarta Bengoa (1917) Arrasate

    Gerra denboran, Iruñera eraman zuten soldadu. Arrasaten fusilatu zituzten hiru abadeak ezagutzen zituen. Euskaraz irakastea izan omen zen abadeok egindako bekatua. Juliok eskolan zegoela jakin zuen abadeak atxilotu zituztela.

  • 1424 Iruñeko kartzelan eskribau lanetan

    Julio Galarta Bengoa (1917) Arrasate

    Iruñean eskribau jardun zuen, presoen izenak eta datuak hartzen.

  • 1426 Oiartzunen arrasatearrak fusilatu

    Joxe Arriaran Aranburu (1926) Arrasate

    Osabarekin batera hiru abade fusilatu zituzten Oiartzunen. Hirurak ezagutzen zituen Joxek.

  • M. Cruz Velez de Mendizabal Saturrarango kartzela

    Mari Cruz Velez de Mendizabal Arana (1912) Arrasate

    Eskoriatzatik Santanderrera joan zen, arrantzaleen auzora. Handik Saturraranera joan zen. (Hango bizipenei buruzko pelikularen aipamena egiten du).

  • M. Cruz Velez de Mendizabal Saturrarango kartzelan lanean

    Mari Cruz Velez de Mendizabal Arana (1912) Arrasate

    Saturranango kartzelan egon zen moja. Ekonomatuan lan egiten zuen. Emakumeak preso zeuden bertan, haien umeekin. Asturiaskoak ziren asko.

  • M. Cruz Velez de Mendizabal Santanderreko kartzelan lanean

    Mari Cruz Velez de Mendizabal Arana (1912) Arrasate

    Santanderreko kartzelan lanean aritu zen, tabakaleran. Ia lau mila preso zeuden. Oso gauza gogorrak ikusi zituen, garrote bilarekin presoak hiltzen, adibidez. Preso euskaldun bati lagundu ziola gogoan du.

  • M. Cruz Velez de Mendizabal Santanderreko kartzelako ekonomatua

    Mari Cruz Velez de Mendizabal Arana (1912) Arrasate

    Santanderren Tabakaleran egon ziren presoak. Bera ekonomatuaz arduratzen zen. Zer saltzen zuten eta nola azaltzen du.

  • M. Cruz Velez de Mendizabal Saturranango kartzelan 30 preso

    Mari Cruz Velez de Mendizabal Arana (1912) Arrasate

    Saturrarango kartzelan ekonomatuan lan egin zuen. 30 emakume preso zeuden, beraien umeekin. Lau kartzelatan lan egin zuen.

  • Pilar Mujika Arana Izeba fusilatu zuten Oiartzunen

    Pilar Mujika Arana (1919) Arrasate

    Gerra denboran, Bilboko Begoña auzora ihes egin zuten; baina aitaren atzetik zebiltzanez, Santanderrera joan ziren. Handik hanka egin behar izan zuen aitak, bizirik jarraitzeko. Aita abertzalea zen. Bere arreba Paula Oiartzunen fusilatu zuten.

  • Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria Gerra gertutik bizi

    Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria (1920) Arrasate

    Luisek 16 urte zituela etorri zen gerra. Zarugalden muga jarri zuten: Zarugaldetik aurrera "gorriena" zen, eta Zarugaldetik herri aldera Francoren aldekoena (Luis alderdi horretan geratu zen). 18 urte zituela, Francoren tropekin joan zen gerrara. Luisen aita Legutioko udaltzaina zen, eta, gerra denboran, "gorriek" kartzelaratu egin zuten. Anaia bat "gorrien" bandoan zegoen, eta beste anaia bat, berriz, "Gora Euskadi!" esan zuelako Gasteizko kartzelan sartu eta ez zuten gehiago haren berririk izan. Arrasaten preso hartu eta Oiartzun aldean fusilatu zituzten pertsonei buruz hitz egiten du.

  • Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria Anaia atxilotuta eraman, eta gehiago jakin ez

    Luis Lopez de Aretxaga Agirregabiria (1920) Arrasate

    Luisen aita Legutioko udaltzaina zen, eta, gerra denboran, "gorriek" kartzelaratu egin zuten. Anaia bat "gorrien" bandoan zegoen, eta beste anaia bat, berriz, "Gora Euskadi!" esan zuelako frankistek Gasteizko kartzelan sartu zuten, eta ez zuten gehiago haren berririk izan. Frankistak Legution sartu zirenean, herriari 'Baluarte Heróico de Álava' izendapena eman ziotela dio.

  • Kontxi Etxebarria Axpe Gerra garaian Oñatiko kolegioan

    Kontxi Etxebarria Axpe (1923) Arrasate

    Gerra garaian Oñatin egon zen kolegioan. Bere anaiak bi soldadu eta bat kartzelan egon ziren.

  • Anjeles Garai Arregi Aita egun pare batez preso Oñatin

    Angeles Garai Arregi (1924) Arrasate

    Zañartuko mojategiko eskolan ibili ziren Angeles eta anaia. Zelai bat ikustera joan ziren batean, guardia zibilek aita eta osaba Santi atxilotu zituzten.

  • Anjeles Garai Arregi Anaia "Batallón de Trabajadores"en

    Angeles Garai Arregi (1924) Arrasate

    Santoñako kartzela oso egoera txarrean omen zegoen. Soldaduska egiteko atera zuten kartzelatik, eta Toledoko frontera eraman zuten. Beste anaia "Batallón de Trabajadores"en egon zen. Aitak idiekin militarrentzako garraioan jardun zuen Arrasaten.

  • Pilar Bastida Irastorza Erreketeen koronela etxez etxe

    Pilar Bastida Irastorza (1924) Arrasate

    Gerra garaian, erreketeen koronela etxez etxe ibiltzen zen. Beraien etxean izan zenekoa kontatzen du.

  • Juli Gallastegi Ezkurra Kontzentrazio esparrutik zorriz beteta

    Juli Gallastegi Ezkurra (1921) Arrasate

    Anai bat kontzentrazio eremuan eduki zuten Gasteizen. Etxeratutakoan zorriak ekarri zituela gogoan du. Lixiba zela egiten zuten kontatzen du.

  • Felix Ajuria Belar 22 karlista fusilatu zituen gizona

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Abadiñoko elizan zeudela gizon batek pistolarekin mehatxatu eta hurrengo egunean Durango bonbardatu zuten. Gero, gizon horrek eta beste miliziano batzuek 22 karlista fusilatu zituztela kontatzen du. Gizon hori Burgosko penalean fusilatu zuten.

  • Felix Ajuria Belar Abadiñoko Mendiolan lau elorriotar fusilatu

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Gerra denborako kontuak. Egun batean, Elorrioko abade bat joan zen Abadiñoko abadetxera. Abade hark esan zien Elorrioko lau gizon fusilatu zituztela Abadiñoko Mendiola auzoan. Baserritar batek aurkitu zituen lurperatutako gorpuak. Gorputzak gurdian hartu eta Abadoñoko kanposantura eraman zituzten. Fusilatuetako bat Abadiñoko don Angel organistaren aita zen. Elorriko abadea, Abadiñokoa eta Felix kanposantura joan ziren. Lau gorpuak lurrean, gerritik gora biluzik zeuden. Bakoitzak lau tiro zituen. Don Angelen aitak eskaluparioa zuen. Felixi eskapularioa kentzeko esan zioten.

  • Felix Ajuria Belar Abadea preso, Karmelon

    Felix Ajuria Belar (1924) Arrasate

    Mañariako baserrian miseria besterik ez zuten. Abadeak gutun bat idatzi zion Felixi Karmelon preso zegoela eta mantan bat eramateko eskatuz. Abadea bisitatzera joan zenean, Aramaioko bere jaiotxera joateko esan zion abadeak.

  • Joxe Zulueta Anaia eta lehengusina bonbak jota hil

    Joxe Zulueta Uribe (1921) Arrasate

    Bonba batek etxea zulatu zien eta anaia eta lehengusina bonbardaketan hil ziren. 1937ko martxoan berriz ere etxera itzuli zen.

  • Joxe Zulueta Inguruko tornuak zerrajerarako errekisatuta

    Joxe Zulueta Uribe (1921) Arrasate

    "Unión Cerrajera"k inguruko tornu denak errekisatu zituen eta ordu luzez lan egiten zuten.

  • Joxe Zulueta Oreja eta Edurra fusilatuak

    Joxe Zulueta Uribe (1921) Arrasate

    Oreja eta Edurra izeneko bat (lanera bizikletan zihoan gizon bat) fusilatu zituztenekoa kontatzen du. Rikardo Azkoagak ihes egitea lortu zuen errekara salto eginda.

  • Joxe Zulueta Arrasateko preso eta fusilatuak

    Joxe Zulueta Uribe (1921) Arrasate

    Aita eta osaba bat kartzelan egon ziren. Aita zerrajeran postu garrantzitsua zuelako askatu zuten. Beste asko fusilatu zituzten. Osaba tuberkulosiarekin etorri zen kartzelatik eta hil egin zen. Haurdun zegoen emakumea ere fusilatu zuten. Oiartzun eta Errenteria aldean hil zituzten.

  • Jerardo Mondragon Garai Bi osaba gerran ibili

    Jerardo Mondragon Garai (1927) Arrasate

    Amaren aldeko bi osaba gerran ibili ziren nazionalistekin ("gorriekin"). Osaba bat preso hartu zuten, ordea, eta Langileen Batailoietan ibili zen. Gero, nazionalekin eraman zuten gerrara. Urkiolan, Intxortan, Teruelen eta Belchiten ibili ziren gerran.

  • Juanita Bilbao Gerraosteko mairuak

    Juanita Bilbao Olabarriaga (1923) Arratzu

    Gernikako bonbardaketa ostean mairuak zeuden herrian, praka zabalak erabiltzen zituztela nabarmentzen du. Dena egon zen apurtuta, eraikin gutxi batzuk baino ez zuten iraun tente. Mairuen beldur izaten ziren neskatila gazteak, hainbat bortxatu baitzituzten.

  • Juanita Bilbao Neba kartzelan

    Juanita Bilbao Olabarriaga (1923) Arratzu

    Neba bat hiru urtean egon zen Bilboko eskolapioen eta Logroñoko kartzelan. Baten batek salatuta atxilotu zuten. Bere senarra sei urtetik gora egon zen soldadu.

  • Rufina Irazu Aita hil egin zuten, gerra garaian

    Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

    Anaia zaharrena ondoko beste baserri bateko mutilarekin norgehiagokan zebilen beti. Nazionalistekin joan zen anaia, gerran; zeintzuk geratu ziren etxean. Erreketeak joan ziren baserrira. Aita ezkutatuta zegoen, Aian, eta osaba eraman zuten. Aita bueltatu zenean, atxilotu, eta hil egin zuten.

  • Rufina Irazu Hiru baserritan hiru fusilatu; lapurretak

    Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

    Konporta baserrikoa Tolosara eraman zuten. Hil behar zituztenak Donostiara eramaten zituzten. Inguruko baserrietatik hiru eraman zituzten, eta denak garbitu zituzten. Erreketeek oiloak ere eramaten zituzten. Eta egunero marmita bete esne eraman behar izaten zieten.

  • Rufina Irazu Ezinikusiak eta mendekuak, gerra garaian

    Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

    Erreketeak anaiaren bizikletaren bila ere joan ziren. Etxea miatu, eta bat eraman zuen anaiarekin borrokan ibiltzen zen mutilak. Erreketea zen. Apustu kontuengatik anaiari gorrotoa ziola uste du, eta mendeku hartu zuela. Santa Ageda apustularia. Neskame hamar urterekin. Asteasun eskuindar bat hil zuten, komunistek eramanda. Horren errua botatzen zioten anaiari eta. Ezinikusiak, mendekua.

  • Rufina Irazu Anaietako bat preso eta bestea kintak harrapatu

    Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

    Anaietako bat gerrara eraman zuten. Beste anaia-eta Bilbo aldean errenditu ziren, handik atxilotuta Gasteizera, eta gero kartzelara. Ondarretan egon zen 22 hilabetean. Amari hura libre uzteko tratua eskaini zioten, baina ez zuen onartu; herriko fraide batek bai, eta gero hil egin zuten.

  • Rufina Irazu Emakumeei ilea moztu eta errizino-olioa eman

    Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

    Gerra garaiko ankerkeriak. Hil zuten fraidearen arrebari ilea moztu zioten, eta Asteasuko beste emakume batzuei ere bai. Errizino-olioa. Politikan ez ziren sartzen beraiek, irratirik ere ez zuten.

  • Rufina Irazu Asteasun fusilatuak

    Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

    Kasu batzuk aipatzen ditu: Kortaburukoa eta Jose Leon ere eraman eta hil egin zituzten. Beste baten kasua: Villabonako lagun baten senidea arma soroan gorde zuelako hil zuten.

  • Rufina Irazu Gerra ondorengo kontuak

    Rufina Irazu Amundarain (1923) Asteasu

    Asteasun hamar bat hil zituzten, eta ez politikarengatik. Bederatzi senideak elkar hartuta. Gerra ondoren, gosetea. Ez ziren etxetik ateratzen. Salbokonduktoa, inora joateko. Txekorra ez zuten eraman erreketeek, zailagoa zelako.

  • Tiburtzio Izagirre Arrratibel Gerra denboran, morroi izandakoa atxilotu eta desagerrarazi

    Tiburtzio Izagirre Arratibel () Ataun

    Gerra denboran, Urkiolako mutila eta beste herritar batzuk eraman zituzten atxilotuta. Beren baserrian morroi egondakoa zen Urkiolako mutila. Ez zuten gehiago haren arrastorik atera.

  • Tiburtzio Izagirre Arrratibel San Martingo apaizaren bila gerra denboran

    Tiburtzio Izagirre Arratibel () Ataun

    Gerra denboran ezkutatu egin ziren zenbait. Ataungo don Martin apaizaren bila ere etorri omen ziren, baina bikarioa karlista zen eta alde egiteko esan zien, berak erantzuten zuela eta.

  • Sabina Arruabarrena Gerra hasi zenean, Markinara

    Sabina Arruabarrena Oiarzabal (1928) Astigarraga

    Gerra hasi zenean, neska koskorra zen. Dena prest zuten joateko, Santiomenditik tiroka hasi zirenean. Ahizpa korrika, eta bera atzetik. Markinara joan ziren, trenean, zaku artean. Lau senide. Anaia zaharrena kartzelan egon zen eta bigarrena kontzentrazio-esparruan; Laredon harrapatu zuten. Espetxetik bidali zion eskulana.

  • Joxe Goñi Gerrak lapurtutako biziak

    Joxe Goñi Urreaga (1928) Astigarraga

    Gerra garaian, Astigarragan aita-semeak hil zituzten itulan zebiltzala. Gaur egun, gerra sortuz gero, gehiago hilko liratekeela uste du. Gerran, Hernanin fusilatzen zuten jendea. Aretxabaletako emakume baten istorioa kontatzen du, ama fusilatu ziotenekoa. Joxeren osaba gordeta egon zen, eta ezkutuan ibili behar izaten zuen, harrapa ez zezaten.

  • Salbador Arana Astigarragako hildakoak, fusilatuak eta presoak

    Salbador Arana Agirre (1928) Astigarraga

    Gerran izandako hildakoak izendatzen ditu. Fusilatu asko izan ziren Astigarragan; batzuk izendatzen ditu. Lan gogorretara derrigortu zituzten presoak.

  • Ramon Olano Errurik gabe ihes egin behar

    Ramon Olano Zapiain (1927) Astigarraga

    Nazionalak indarra hartzen joan zirenean, jende askok ihes egin zuen Astigarragatik. Baziren Frantzia eta Belgika aldera zabaldu zirenak ere. Batzuk itzuli ziren, baina besteak ez. Errurik gabeko jendea ibili zen ihesi; ideia desberdinak izateagatik hil zituzten mutil gazteak gogoan ditu. Askotan inbidiagatik hil zuten jendea.

  • Ramon Olano Gerrak ematen duen boterea

    Ramon Olano Zapiain (1927) Astigarraga

    Astigarragan, gerra garaian, bertakoek esan zieten kanpokoei nor hil; boteretsu sentitzen omen ziren. Mutil gazte batzuek ozta-ozta egin zuten ihesi heriotzatik.

  • Cresen Urkidi Aita bisitatzera kartzelara

    Cresen Urkidi Astorkia (1930) Aulesti

    Aita bisitatzera, kartzelara joan zen. Bilboko Larrinagara. Atearen akordua du, bueltak ematen zituela.

  • 1079 Azkoitira tropak sartu zirenekoa

    Maria Asuncion Plazaola Baztarrika (1917) Azkoitia

    Hemeretzi urte zituela sartu ziren tropak Azkoitian; ordurako, anaia gerrara joanda zegoen. Aitaren inguruko anekdota bat kontatzen du. Abertzalea zelako lanetik bidali zuten denbora batez.

  • 1225 Espiak zirelakoan kartzelara

    Jose Ignacio Agirrezabal Epelde (1914) Azkoitia

    7 egunez kartzelan egon zen beste lagun batekin batera, espiak zirelakoan. Kartzelatik kuartelera eraman eta egunero hartzen zieten deklarazioa; handik kartzelara sartu zituzten. Fusilatzeko zorian egon zirela azaltzen du.

  • Begona Gabilondo Aitaren lagun karlista

    Begoña Gabilondo Etxaniz (1921) Azkoitia

    Frantziatik bueltan, Guardia Zibilengana joan behar zuten egunero. Etxea gorde zieten. Baina aita ez zen atrebitzen etortzen. Donostian zegoen, Mirakruz kalean, eta egun batean lankide bat joan zitzaion, karlista, abisua ematera, alde egiteko handik. Igeldoko baserri batera joan zen. Bizitza salbatu zion. Aitaren lagunik onena hil egin zuten, Azkoitian geratu zelako. Urrestilla aldean hil zuten.

  • Begona Gabilondo CNTkoek zazpi fusilatu

    Begoña Gabilondo Etxaniz (1921) Azkoitia

    CNTkoek zazpi mutil hil zituzten herrian, karlistak.

  • Begona Gabilondo Azkoitiko kartzela

    Begoña Gabilondo Etxaniz (1921) Azkoitia

    Aitaren laguna nazionalista zen, aita bezalaxe. Atxilotu egin zuten Azkoitian, eta gero handik hil. Udaletxean jarri zuten kartzela narras bat. Handik eraman zuten. Juin jauregian sartu zituzten nazionalak errepublikanoek, eta gero alderantziz. Karlistak Juinen zeudela, CNTkoek Bilbora eraman nahi zituzten presoak; nazionalistek gerarazi zituzten.

  • Begona Gabilondo Anaia Langileen Batailoietan

    Begoña Gabilondo Etxaniz (1921) Azkoitia

    Anaia gerran ibili zen; eta, harrapatu zituztenean, Langileen Batailoietara eraman zuten. Kamioiarekin ibili zen. Zikinarekin, azaleko gaixotasuna zuten askok, azkura, eta karearekin erreta "sendatzen" ziren.

  • Juliana Olaizola Gerran fusilatutakoak

    Juliana Olaizola Gurrutxaga (1928) Azpeitia

    Gerra garaian fusilatutakorik egon zen. Denen begi bistan fusilatu zituzten, apaizak konfesatu eta gero. Hil eta gero, haien zapatak kendu, eta hiletara joan zenik ere bazegoen. Garai hartan, amorru handia zegoen jendearen artean.

  • Basilio Urbistondo Gerran preso, eta geroago Langileen Batailoian

    Basilio Urbistondo Lasa (1917) Azpeitia

    Gerran, 1937an, preso hartu zuten, eta 11 hilabete egon zen kontzentrazio-esparru batean. 1940-1943 bitartean, Afrikara eraman zuten Langileen Batailoiarekin.

  • Basilio Urbistondo Preso egon zenean pasatako gosea

    Basilio Urbistondo Lasa (1917) Azpeitia

    Preso eduki zuteneko oroitzapenez hitz egiten du: gosea pasa zuten, gotzainak janaria eman zien...

  • Basilio Urbistondo Santanderren kontzentrazio-esparruan

    Basilio Urbistondo Lasa (1917) Azpeitia

    Santanderren kontzentrazio-esparruan eduki zituzten preso. Milizianoek eguneko 10 pezeta jasotzen zituzten.

  • Joxe Esnaola Soldaduak miaketan

    Joxe Mari Esnaola Garmendia (1930) Azpeitia

    Ihesean zebilen Urrestillako gizon bat ezkutatu zuten baserrian. Joxe Mari eta lau anaia amarekin logela batean egon ziren, beldurtuta. Soldaduak miaketan aritu omen ziren.

  • Jesusa Aranguren Gerran ahizpak kartzelan "Gora Euskadi Askatuta" idazteagatik

    Jesusa Aranguren Olazabal (1910) Azpeitia

    Gerra irten zenean, bi ahizpa kartzelan izan zituen Donostian. "Gora Euskadi Askatuta" idatzita zegoen gutun bat zuten etxean; eta, horregatik, gutun hura idatzi zuen ahizpa bi urte egon zen kartzelan.

  • Maria Ibarguren "Viva Franco" eta erreketeen tiroak

    Maria Ibarguren Iparragirre (1922) Azpeitia

    Gaztelaniaz nola-hala moldatzen zen. 20 urte zituela, oraindik ez zekien gaztelaniaz hitz egiten. Gerra hasi zenean, "Viva Franco" esan behar zutela esan zieten, eta buruz ikasi zuten. Erreketeek tiro egiten zieten menditik.

  • Begoña Errasti Aita libre, baina etxean ezkutatuta

    Begoña Errasti Agirre () Azpeitia

    Begoñaren aita nazionalisten bandoan ibili zen gerran. Gerra bukatu, eta denboratxo bat preso egin zuen. Libre utzi zutenean, ordea, baldintza batzuk jarri zizkioten: hiru urtean ezin zuen etxetik irten, eta ezkutuan egon behar zuen; karlistentzat egin zezakeen lana soilik.

  • Julian Arruti 2 Nazionalek herri bat hartzean, zezenak Azpeitian

    Julian Arruti Ezenarro (1926) Azpeitia

    Gerra denborako kontuak. Nazionalek herri bat hartzen zutenean, zezenak ateratzen zituzten Azpeitian. Bizkaian borrokan ibilitako gudariak Ondarretako kartzelara eramaten zituzten.

  • Julian Arruti 2 Dentista fusilatu

    Julian Arruti Ezenarro (1926) Azpeitia

    Gerra denboran Azpeitian fusilatu zuten dentista bati buruzko azalpenak. Norbaitek salatu zuen dentista, baina haren anaia omen zen errepublikarra.

  • Julian Arruti 2 Tropek Azpeitia hartu

    Julian Arruti Ezenarro (1926) Azpeitia

    1936ko irailaren 20an Francoren aldeko tropak Azpeitian sartu ziren. Tropak nondik sartu ziren aipatzen du. Altxamenduaren kontrako batzuk Izarraitz aldetik egin zuten ihes. Errekete kuadrilla batek gizon bat hil omen zuen Izarraitz aldean.

  • Migel Gurrutxaga Bederatziehun mila pezetako isuna aitari

    Migel Gurrutxaga Lesaka (1929) Azpeitia

    Aitari bederatziehun mila pezetako isuna ezarri zioten hauteskundeeetan boto abertzalea emateagatik. Isuna lau orduan ordaindu ezean, hil egingo zutela esaten zioten. Karlistak boto bila joaten ziren etxerik etxe.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Frontetik gutunak erdaraz

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Gerra garaian ezin zuten esan non zebiltzan. Gutunetan "¡Viva Franco, arriba España!" esanez hasi behar izaten zuten, eta dena erdaraz idatzi behar zen. Kapilauak gutunak irakurtzen zituen. Norbaiten laguntza behar izaten zuen Demetriok erdaraz idatzi ahal izateko.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Ihes egiten saiatzeagatik zigorrak

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Baimenarekin joan ondoren itzuli ez zen Azkoitiko bati gertatu zitzaiona kontatzen du. "Pelotón de castigo" batera eraman zuten eta han, eztanda egin gabeko munizioak biltzen edo hildakoak lurperatzen jartzen zituzten. Zigorraren ondoren, hiru urteko errekargua.

  • Demetrio Garmendia Sarasola Gerra garaiko fusilamenduak

    Demetrio Garmendia Sarasola (1919) Baliarrain

    Ofizialek bidegabekeria handiak egiten zituzten. Ebron, gorrietako batzuk kontzentrazio-esparrura eraman ordez, fusilatu egin zituztela kontatzen du.

  • 478 Ikasketak egiteko ezin kanpora joan

    Aitor Garmendia Goitia (1934) Beasain

    Gerraostean, Francoren diktadura garaian, beldurrak airean bizi ziren etxekoak. Ikuskapenak jasaten zituzten sarri. Egoera honetan, gurasoak ez ziren bera, seme bakarra izanagatik, ikasketak egitera kanpora bidaltzen ausartu.

  • 515 'Uztapide'ren inguruko kontuak

    Antonio Barandiaran Aldasoro (1936) Inazio Barandiaran Aldasoro (1931) Beasain

    Langileen Batailoiaren musikaren bat gogoratzen dute. Gazte-gazteak ziren orduan; eta, beraz, ez ziren bertan egon, telebistatik entzunda gogoratzen dute. Basarri eta Uztapide bertsolariei abesarazi egiten zieten, eta haien zale izanik, hortik ere gogoratzen dute musika. Uztapide ezkon-bidaian Madrilera joan zen, eta Antonio eta Inazioren osabaren etxean eman zuen gau bat, Inazio bertan zegoela soldadutza egiten. Oso ahots ona zuen, eta bertsolari ona zen, garai hartakoa. Egungo bertsolaritza asko aldatu da. Zaila gertatzen zaie gaur egungo bertsolaritza ulertzea.

  • 300 Gerra etorri zenean

    Lucio Urzelai Gantxegi (1922) Bergara

    Soldaduska Nafarroako Piriniotan egin zuen. Gerra denboran Osintxun zegoen. Aita auzo-alkate zegoen, nazionalistekin. Aita espetxeratu eta ama bakarrik geratu zen etxeko dendan.

  • 447 Don Jose Maria Arizmendiarrieta

    Antonio Irazola Altuna (1924) Bergara

    Don Jose Maria Arizmendiarrietaren zenbait datu biografiko; haren ibilbide pertsonalaren inguruko gogoeta batzuk egiten ditu Antoniok. Gerra garaian Eusko Jaurlaritzako prentsa arduraduna izan zen; atxilotu egin zuten eta heriotza-zigorra jarri zioten.

  • Bergaran Mahai Ingurua "Gora Euzkadi" kantatzeko beldurrez; aita, kartzelan egona

    Mahai-ingurua Bergaran 1 () Bergara

    Turroia, konpota... jaten zuten Gabonetan. "Gora Euzkadi" kantatzen zuten izeba zetorrenean, baina lehenengo leihotik begiratzen zuten, ea guardia zibilik ote zebilen inguruan. Aitak beldur handia zuen, kartzelan gaizki pasatu zuelako; txakurra ere ez zuen lotuta izaten. Fusilamenduak nola izaten ziren.

  • Bergaran Mahai Ingurua "Culebra" nola hil zuten, gerra sasoian

    Mahai-ingurua Bergaran 1 () Bergara

    "Culebra"ren kontuak. Nola hil zuten, eta gero bere emaztea, Franziska, ere hil zuten. Eusebio osabaren laguna zen "Culebra", baina hark bestaldera alde egin zuen.

  • Bittor Aperribai Abasolo Aitajauna preso hartu, eta kartzelako asaltoan hila

    Bittor Aperribai Abasolo (1923) Bergara

    Aitajauna bakarrik geratu zen baserrian, gerra hasi zenean, eta milizianoek preso hartu zuten. Bilbora eraman zuten, eta han kartzela asaltatu zutenean, zauritu egin zuten, eta egun gutxira hil egin zen. "Caidos por la Patria"koen zerrendan jarri zuten.

  • Jabier Lazpiur Ibarra Aitaren ibilerak, gerra garaian

    Jabier Lazpiur Ibarra (1934) Bergara

    Aitonak zapata lantegia zeukan, baina aitak beste bi bide bat hartu zuen: tailer mekanikoa jarri zuen, baina gerra etortzean galdu egin zuen. 250 pezetako isuna jarri zioten, gainera. Bilbon atxilotu zuten, eta Mirandara eraman preso. Gizon batek txistua bota zion. Zerrajeran egon zen lanean gero, eta gizon hori ikusi zuenean zer gertatu zen kontatzen du. Aitari Mutrikuko soldadu batek lagundu egin zion.

  • Jabier Lazpiur Ibarra Aita kartzelan eta langile batailoietan

    Jabier Lazpiur Ibarra (1934) Bergara

    Ez da akordatzen aita kartzelan zegoeneko kontuez, oso umea zelako. Amak aitari bere argazkia bidali zion Langile Batailoira. Hiru urte inguru egin zituen preso aitak.

  • Jabier Lazpiur Ibarra Gerran hil zuten bergararra

    Jabier Lazpiur Ibarra (1934) Bergara

    Berari ganadua saltzen zion mutilaren (izenik ez du esaten) aitona gerra garaian hil zuten, gorrien ematen zuten tabakoa hartu zuelako. Kanalera salto eginda ihes egin zuen bergarar baten pasadizoa ere kontatzen du (Osintxukoa ote?).

  • Migel Okina Salsamendi Antzuolako sakristaua hil zuten Bergaran

    Migel Okina Salsamendi (1924) Bergara

    Gerrako oroitzapenak. Tropak sartu zirenean, kasinoa sakeatu zuten, eta gauzak plazan erre zituzten. Milizianoek Antzuolako sakristaua kartzelatik atera eta hil egin zuten; asturiarrak izan ote ziren. Labaderoan bota zuten gorpua, eta mutikoak ikustera joan ziren.

  • 1032 Aita kartzelan gerra denboran

    Nati Arrieta Larrañaga (1940) Bergara

    Gerra denboran, aita kartzelan egon zen Donostian. Ama Alonso Vega jeneralarengana joan omen zen Bergarara arrazoiak jakitera eta, itxuraz, euskalduna izatearren atxilotu zuten. Presoak fusilatu egiten zituzten eta bere aita ere ozta-ozta libratu zen. Etxea eta terrenoak eurenak ziren, baina bizitzeko lain zuten bakarrik; eta, pixka bat hazitakoan, lanera joan behar izan zuten denek. Aita ez zen politikan sartzen.

  • 1032 Aita kartzelan zegoela botu eske

    Nati Arrieta Larrañaga (1940) Bergara

    Aita kartzelan zegoela, amari boto eske joan zitzaizkion, baina berak ez zion inori botorik eman. Aitak baino, amak gehiago kontatzen zituen aita preso egon zeneko kontuak.

  • lucia farras Ama-alabak Bergarara, aita Bartzelonako kartzelara

    Lucia Farras Laskurain (1926) Bergara

    Canfranc-etik zeharkatu zuten muga amak eta hiru alabek. Autobusean ekarri zituzten Donostiara. Komisarian mila paper egin eta gero heldu ziren etxera. Aita Frantzian geratu zen, baina handik gutxira, bere kontrako kargurik ez zegoelakoan, itzultzea erabaki zuen. Bila joan zitzaizkion Canfranc-era Bergaratik, baina muga zeharkatu bezain laster atxilotu eta Huescako kartzelara eraman zuten. Handik Bartzelonako Modelora.

  • lucia farras Kartzelatik irten eta urtebetera hil zen aita

    Lucia Farras Laskurain (1926) Bergara

    "Niño de Oro" bergararrarekin egin zuten zenbait gestio eta lortu zuten aita Bartzelonatik Bilboko Larrinaga kartzelara ekartzea. Kartzelatik irten eta urtebetera hil zen, bat-batean, 43 urterekin. Alabak ez ziren joaten aita bisitatzera. Aitak esaten zuen kartzela-zainak baino txarragoak zirela mojak. Aitaren anaia apaiza zen, baina ez zion ezertan lagundu.

  • lucia farras Bandera errepublikanoari kolore horia josi arazi amandreari

    Lucia Farras Laskurain (1926) Bergara

    Etxera itzuli zirenean, etxea hutsik aurkitu zuten. Idazteko makina ere harrapatu zieten. Ihes egiterakoan errepublikako bandera utzi zuten jarrita balkoian. Frankistek morearen gainetik horia josi arazi zioten amandreari, eta ez zioten kentzen utzi haizeak eta euriak hondatu zuen arte.

  • lucia farras Liburuak latorrizko kaxetan ortuan ezkutatuta salbatu

    Lucia Farras Laskurain (1926) Bergara

    Amandreak aitaren paperak desagerrarazi behar izan zituen, baina Perez Galdósen "Episodios Nacionales" bilduma osoa salbatu zuen, latorrizko kaxetan ortuan lurperatuta. Oso estimu handitan zituen aitak liburuok.

  • lucia farras "Xabale"ren heriotza eta greba orokorra

    Lucia Farras Laskurain (1926) Bergara

    Agustin Unzurrunzaga "Xabale", Bergaran atxilotu zuten 1947ko greban. Polizian eskuetan hil zen. Batzuek diote bere burua bota zuela trenera, beste batzuek bultza egin ziotela (edo torturengatik hil zela). Bergara guztia gelditu zen. Gorpuaren zain zegoen herria; San Antonioraino ekarri zuten, baina Bergaran egin behar zitzaion harrera ikusita, berriro eraman zuten Donostiara. 1947ko maiatzean izan zen. SOS Arrazakeria-ko Agustin Unzurrunzagaren aita zen. Aita hil eta gero jaio zen Agustin.

  • Elisabet Agirrezabal Arrese Ahizpetako bat zigortua, batzokian ibiltzeagatik

    Elisabet Agirrezabal Arrese (1919) Bergara

    Bere ahizpak batzokian ibiltzen ziren gerra aurretik. Han aurkitutako zerrenda bat zela eta, zigortu egin zituzten. Afiliatuak ziren, eta bietako bat, Rosario, zuzendaritzakoa. Horregatik zigortu zuten, soldaduen arropa zikina garbitzera. Errepublika garaian bera ere joaten zen batzokira, festaren bat zegoen aldiro. Idazmakina eta irratia kendu zieten. Monzongo etxean errekisatutako gauzak zeuden, eta aitari handik nahi zuena hartzeko esan zioten gero. Ez zuen ezer hartu. Ez zituzten beraien gauzak berreskuratu. Isuna ere jarri zieten. Bi ahizpak Emakume Abertzale Batzan zeuden, eta zaharrena juntan. Salatariak familiakoak izan zirela esan zieten.

  • Elisabet Agirrezabal Arrese Ahizpa frontera bidaltzearekin mehatxatuta

    Elisabet Agirrezabal Arrese (1919) Bergara

    Ahizpa zaharrena mehatxatu egin zuten, frontera bidaltzearekin. Anaia italiarrek harrapatu zuten Santurtzin; bisitan joan ziren. Bergaran ez zieten emakumeei ilerik moztu, Oñatin bai. Ahizpa gaixotu egin zen, eta ez zen berdina izan.

  • Elisabet Agirrezabal Arrese Gerra sasoian ez zuten ihes egin

    Elisabet Agirrezabal Arrese (1919) Bergara

    Gerra etortzean ez ziren inora joan. Anaia joan zen, emaztea eta bi umeak utzita. Algodoneran emakume bat hil zen, bonbak jota. Beraien etxea ere zulatuta geratu zen. Aitak Uzarragara (Antzuola) eramaten zituen egunez. Rosario eta Aurea, bi ahizpak zigortu zituzten, baina Rosario gehiago. Egun osoa edukitzen zuten arropa garbitzen. Trini Agirrebeña ere zigortu zuten. Zortzi edo bederatzi emakume eraman zituzten.

  • miren azkarate Aita eta osaba preso, gerra sasoian

    Miren Azkarate Urkiola (1929) Bergara

    Ez da akordatzen batzokian ibiltzen zirenekin. Bere gurasoak bai, ibiltzen ziren. Osaba alkatea zen, eta aitarekin batera Donostian Ondarretan egon zen preso. Zabalaneko Don Luis eta anaia ere beraiekin zeuden. Prakamotz okindegikoa ere bai. Ez ziren inora joan.

  • Txomin Garmendia Galarza Gerra denboran, abertzaleek gaizki pasa zuten

    Txomin Garmendia Galarza (1934) Berrobi

    Gerra ondoren, kontu handiz hitz egiten zen. Etxean Argia aldizkaria jasotzen zuten, eta hori gaizki ikusia zegoen. Batek baino gehiagok alde egin zuten herritik. Abertzale zirenek gaizki pasa zuten. Ilea moztutakoak ezagutu zituen.

  • Piedad Lopez Ferrera Gerra garaiko desfileak

    Maria Piedad Lopez Ferrera (1926) Berrobi

    Margaritak eta pelaioak. Desfileak, errepidean; gramola jartzen zuen Jose Mari Gorriak. Zapatak mina egiten ziola, eta alde egin zuen desfiletik. Etxera bila joan zitzaizkion.

  • Simon Lorenzo Dorronsoro Goikoetxea Salaketa oker baten ondorioz, hiltzeko arriskuan egon ziren

    Simon Lorenzo Dorronsoro Goikoetxea (1919) Berrobi

    Nafarrak denbora askoan egon ziren inguruko mendietan. Goiko baserri batera joaten ziren janari bila, eta hango beheko baserrian (Simonen baserrian) gorriak bizi zirela salatu zuten. Baserriko mutilzaharrak gorriak hiltzeko eskatu zien Nafarrei; baina haiek ondoko etxean galdetu zuten, eta gorriak ez zirela jakin zuten. Galdera hari esker libratu ziren.

  • Simon Lorenzo Dorronsoro Goikoetxea Gorri izateagatik zigortuak

    Simon Lorenzo Dorronsoro Goikoetxea (1919) Berrobi

    Berrobitik bost lagun Tolosara eraman zituzten, gorriak zirela esanez. Berrobiko idazkariak Tolosara deitu zuen; eta, haien alde hitz egin ondoren, askatzea lortu zuen. Askatu aurretik, "aceite de ricino" edanarazi zieten eta ilea moztuta ibili zituzten. Gauza horiek inbidiagatik gertatzen zirela iruditzen zaio.

  • begona-ponziano Monarkikoak etxean ezkutatuta gerra denboran

    Begoña Ponziano Angel (1920) Bermeo

    Nazionalisten aholkuz, gerra denboran (Francotarrak heldu aurretik) monarkikoak ezkutatuta egon ziren etxean, atentatuen beldurrez.

  • begona-ponziano Erdaraz ez jakiteagatik, trenez erratu eta kartzelara

    Begoña Ponziano Angel (1920) Bermeo

    Bermeotar bati gertatutako istorio gogorra. Bilbora ihes egin zuen lehendabizi. Frankistak sartu zirenean, Bermeora itzuli nahi izan zuen trena hartuta. Baina Iruñera presoekin zihoan trenean sartu zen erratuta eta luzaroan egon zen espetxean, erdaraz ez jakiteagatik. Begoñak zaindu zuen familiaren bitartekaritzaz askatu zuten.

  • begona-monasterio Matxitxakokoak

    Begoña Monasterio Zubillaga (1916) Bermeo

    Matxitxakon egon ziren batzuk aipatzen ditu. Asko luzaroan egon ziren kartzelan, heriotza-zigorrarekin; jatekoa-eta eramaten zieten andre batzuek.

  • Alazne Larrinaga Oleaga Gora Euskadi "katuta"

    Alazne Larrinaga Oleaga (1932) Bermeo

    Gabonetan etxean kantatu egiten zen, eta "Gora Euskadi askatuta!" oihu egin ere bai. Behin guardia zibil batek kargu hartu zien esanez "Gora Euskadi" esan zezaketela, baina "katuta" ez.

  • Jose Anton Renteria Amama kartzelan; emakumezkoen zigorrak

    Jose Anton Renteria Anduiza (1939) Bermeo

    Bere amama Larrinagan (Bilbo) izan zuten preso. Santa Eufemiako sakristauaren bitartez handik ateratzeko laguntza lortu zuten, baina gerora ere bizi gogorra izan zuen. Kanoiekin Bermeoko ur-deposituak lehertu zituzten eta emakumezkoak joan ziren Lanerako kakak batzen, bere amama tartean.

  • Jesus Arkotxa 16 urterekin preso

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    Bere kuadrillakoak ebakuatuta joan ziren Frantziarantz; baina bera etxean gelditu zen, hagina kenduta minez zegoelako. Elantxobera heldu orduko, harrapatu eta preso hartu zituzten. Galdeketan Jesusen izena aipatu zuten, eta bera ere atxilotu egin zuten 16 urte bete zituen egun berean. Sei urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, baina hiru hilabeteko kondena baino ez zuen bete Bilboko komandantzian. Hiru solairutan banatuta egon zen komandantzia.

  • Jesus Arkotxa 16. urtebetetzean kartzelara

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    Bere lagun batzuk itsasontzi baten ezkutatuta Frantziara joan ziren gerra garaian. Bermeoko komandantzian parte eman eta beste ontzi bat beraien atzetik joan zen. Baina harrapatu orduko Elantxoben bajatu ziren bere lagunak. Hala ere, laster harrapatu zituzten. Jesusen etxera ere joan zen Guardia Zibila bere bila. Atxilotu, hamar egun Bermeon pasa eta kartzelara eroan zuten 16 urte bete zituen egun berean. Bermeoko kartzelan non zegoen azaltzen du. Hamalau bat lagun atxilotu zituzten.

  • Jesus Arkotxa Gerra-kontseiluak epaitua

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    16 urte bete zituen egunean kartzelara sartu zuten beste 14 lagungaz batera. Bera eskolapioen kartzelara eroan zuten. Gerra-kontseiluak epaitu zutenean egindako galderak eta bertako azalpenak aipatzen ditu. Sei urte eta egun bateko zigorra ezarri arren, hiru hilabeteren ostean aske utzi eta etxera bueltatu zen.

  • Jesus Arkotxa Kartzelako egoera

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    Kartzelan igarotako denboraldia ez ei zen oso gogorra izan, nahiz eta hango jateko ez izan etxekoarekin konparagarria.

  • Jesus Arkotxa Kartzelatik kanposantura

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    Kartzelan zegoela, Derioko kanposantura eroan eta hildakoak bazirela entzuten zuten.

  • Jesus Arkotxa Kartzelan bisita gutxi

    Jesus Arkotxa Mendiluze (1922) Bermeo

    Kartzelan zegoela bisita gutxi izan zituen. Behin soldadu zegoen lagun bat joan zitzaion bisitan. Kartak, ostera, bai jasotzen zituzten; aita arduratzen zen idazteaz. Kartzelak hiru solairu zituen, zigorraren arabera sailkatuta. Bermeotar asko batu ziren bertan.

  • Koldo Torre Erbestetik itzulitako iheslariak preso hartu

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    II. Mundu Gerra denboran, alemanak hurbildu zirenean, askok ihes egin zuten Frantziatik Ameriketara. Baina andreak eta umeak, batez ere, Eusko Jaurlaritzak ipinitako tren batean etorri ziren Irunera. Esana zieten ez zitzaiela ezer gertatuko, baina denak preso sartu zituzten. Gero batzuk libre utzi zituzten eta beste batzuk Larrinagako kartzelara eta abar sartu zituzten.

  • Koldo Torre Aita Matxitxakoko batailatik bizirik irten

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Amak arreba gaztea kartzelara eraman ohi zuen, bularra emanez, heriotza-zigorraz zegoen aitak ikus zezan. Aita bizirik irten zen Matxitxako batailatik. Beren ontzia hondoratu zenean, txalupatan sartu ziren, eta han harrapatu zituen Canarias ontziak.

  • Koldo Torre Aita heriotza-zigorrarekin luzaroan

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    1937ko martxoaren 5ean izan zen Matxitxakoko Bataila. Harrapatu zituzten marinelak, tartean aita, 1939ra arte egon ziren heriotza-zigorrarekin. Beste ontzi batek lortu zuen Bermeora sartzea, Canarias ontzia kostako kanoien beldur zelako.

  • Koldo Torre 'Donostia' ontzia ihesi Arcachonera

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Donostia Bou errepublikazalea Arcachonera joan zen ihesi, Canarias atzetik zuela. Baina Canarias ez zen ausartu tirokatzera, beste estatu baten uretan zeudelako. Pasaian sartu zen Canarias ontzia Nabarrako atxilotuekin, aita tartean. Handik Ondarretako kartzelara eraman zituzten.

  • Koldo Torre Ondarretako kartzelako hezetasuna

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Marea gora zenean, ura sartzen zen Ondarretako kartzelan. Hezetasuna dela eta, aitak gorputz guztia ekzemaz beteta izaten zuen harrezkero. Bilboko alde zaharreko botikari batek egiten zizkion azalerako pomadak.

  • Koldo Torre Botazioz erabaki momentuan fusilatu ala ez

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Botazioa egin omen zuten Canarias itsasontzian atxilotutakoak bertan fusilatu ala ez erabakitzeko; eta ezetz irten omen zen. Ondarretako espetxean sartu eta heriotza-zigorraz egon ziren 1939 arte.

  • Koldo Torre Aita indultatu, hiru seme-alabaren aita zelako

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Francok Matxitxakon harrapatutako bat indultatzeko agindua eman zuen. Aita aukeratu zuten gudariek, hiru ume zituelako.

  • Koldo Torre Indultatu ondoren, soldadu

    Koldo Torre Iturbe (1933) Bermeo

    Aita-eta, Ondarretatik indultuaz atera zituztenean, urtebetez soldadu bidali zituzten. Gasteizen egon zen, Zalditerian. Arraindunen kamioian egiten zuen joan-etorria, ez zegoen ezertarako dirurik eta.

  • Jesus Garmendia Gerrako atxiloketak eta brazaleteak

    Jesus Garmendia Aurrekoetxea (1930) Bermeo

    Talan zeudela guardia zibil batzuk eskuak lotuta zituen mutil bat zelan eramaten zuten ikusi zuten, mutil barik bueltatu ziren. Alde egiten ez zuten gizonei besoan besoko bat, brazalete bat, jarri zien herrian nazionalek egin nahi zituzten gauzak egin zitzaten.

  • Jesus Garmendia Gerra eta gudariak Bermeon

    Jesus Garmendia Aurrekoetxea (1930) Bermeo

    Behin, gerra sasoian, Talan zeudela izekoaren etxean, fraide bat egon zen bertan gudari batzuk agertu zirenean. Sollube non zegoen galdetu zien eta bere osabak lagundu zien. Bere amari ere jarri zioten askori besoan jartzen zieten besokoa, brazaletea. Alman kontserba-fabrikara joan zirela du gogoan eta garbantzu platerkada bat jan zuela. Aita etorri arte batetik bestera ibili ziren.

  • Jesus Garmendia Kuartelera sinatzera eta mezara derrigorrez

    Jesus Garmendia Aurrekoetxea (1930) Bermeo

    Bere aita kuartelera joan behar izaten zen sinatzera kartzelatik irten eta gero. Mezara ere derrigortuta joaten ziren. Mezara joan aurretik batzokira joaten ziren, sasoi hartan batzokia falangistek zuten errekisatuta, eta handik ilaran joaten ziren elizara.

  • Pilar eta Begoña Arana Erdaraz jakin barik aita kartzelara

    Begoña Arana Bengoetxea (1922) Pilar Arana Bengoetxea (1911) Bermeo

    Eskolan dena e egin behar izaten zuten erdaraz. Aitak ez zekien erdaraz eta 23 hilabetez izan zuten kartzela espia zelakoan. Heriotza-zigorrera kondenatu zuten.

  • Mari Erezuma Mariren neba gerran hil

    Mari Erezuma Elorriaga (1921) Bermeo

    Familia guztia gerran izan zuen Marik: anaiak, koinatuak... Hamazazpi urtekoak ere eramaten zituzten. Mariren neba bat preso hartu zuten, 'Trabajadoreetan' (lan behartuetan) zegoen, legionario apuntatu eta gerran hil zen. Soldadukide baten gutunari esker jakin zuten berri txarra.

  • Mari Erezuma Faxisten errepresioa gerra ostean

    Mari Erezuma Elorriaga (1921) Bermeo

    Agian beldurragatik debekatu zituen Francok Aratusteak, jendea aurpegia estalita ibiltzen zelako. Gorroto handiak zeuden herrian gerra ostean. Gerra sortu zenean, zenbait frankista salatu egin zituzten, batzuk preso hartu ere bai. Gero, faxistak herrian sartu ziren, errepresio gogorra izan zen zen. Busturian zortzi lagun fusilatu zituzten.

  • Julian Alegria Aita, fusilamendutik ihesi, `Gaztelutarra´ baporean

    Julian Alegria Uriarte (1924) Bermeo

    1937an ebakuazioa egon zen, tarteka jendea fusilatzera eramaten zutelako. Derioko hilerrira eramaten zituzten. Zulo handi bat egin eta han sartzen zituzten denak. "Fosas comunes". Bere aita milizianoa zen eta`Gaztelutarra´ baporean Kantabria aldera ihes egin behar izan zuen, beste askoren antzera.

  • Bitore Urkijo Ama kartzelan eta aita ebakuatuta

    Bitore Urkijo Egarista (1925) Bermeo

    Bitorek 12 urte zituela, ama kartzelaratu egin zuten. Aita eta neba Frantziara joan ziren eta berak 7 urteko ahizparen kargu egin behar izan zuen. Bizimodu gogorra izan zuten umetatik. Eskolara ere gutxi joan ziren. Ama Emakumeetako kide zen eta batzokian asko aritzen zen. Beraien gurasoek ordaindu zuten sasoi hartako batzokia.

  • Bitore Urkijo Nazionalen garaipenak ospatzeko desfileak

    Bitore Urkijo Egarista (1925) Bermeo

    Nazionalek herri bat hartzen zutenean, hori ospatzeko desfilea egin behar izaten zuten. Tortosako herria hartu zutenean, baina, herria ezagutzen ez zuenez, "Tortola nuestro es" esan zuen.

  • Anita Larrauri Kartzelan, anonimoen laguntza

    Anita Larrauri Anasagasti (1931) Bitore Urkijo Egarista (1925) Bermeo

    Bitoreren aita erbestetik bueltatu zenean, bere ama oraindik kartzelan zegoen. Emakume batek asko lagundu zion amari kartzelan: hari esker eraman zuten Gasteiztik Larrinagara. Sekula ez zuen jakin zein izan zen andre hori. Anitaren osaba, ostera, Cadizen egon zen urte luzez.

  • Bitore Urkijo Agirreren espia zelakoan ama atxilotu

    Bitore Urkijo Egarista (1925) Bermeo

    Bere ama Jose Antonio Agirreren espia zelakoan atxilotu eta sartu zuten preso.

  • Bitore Urkijo Gauero guardiengana joan behar

    Bitore Urkijo Egarista (1925) Bermeo

    Gerraostean, bere ama kartzelatik bueltatu ostean, gauero joan behar izaten zuen guardiengana, bertan zegoela ziurtatzeko.

  • Luzia Larrozea Gudariak jipoitu ostean, Tonpoitik botatzen zituzten

    Luzia Larrozea Estibaliz (1920) Bermeo

    Batzokia errekisatuta izan zuten soldaduek. Eta Luzia bertako soldadu italiarren zikinkeriak garbitzera behartu zuten. Batzokian bertan, gudari asko ikusi zituen jipoitzen; jipoitu ostean Tonpoitik behera botatzen zituzten.

  • Aintzane Telleria Aitona ezkutatuta frankisten beldurrez

    Aintzane Telleria Madariaga (1931) Bermeo

    Aitita PNVko zinegotzia izana zen, eta ezkutatuta egon zen frankistak sartu zirenean: batzuetan, basoan; eta, beste batzuetan, kortan egindako zulo batean.

  • Enrike Lopez Aita itsasoan atxilotu eta kartzelara

    Enrike Lopez Bilbao (1930) Bermeo

    Gerra hasi zenean, itsasora irteteko debekua ezarri zieten arrantzaleei; baina irten egin behar, jango bazen. Aita "Almirante Cervera" armada-ontzi frankistak harrapatu zuen, eta Pasaiara eraman; gero, Ondarretako kartzelara, eta azkenik Burgoskora. Urteak egin zituen kartzelan. Hori dela eta, gose handiak pasatutakoa da Enrike, beste asko bezalaxe. Ez da lotsatzen gosea pasatu zuela esaten.

  • Mari eta Pilar Pilarren amari diru-eske emakume frankista bat

    Pilar Araukua Andikoetxea (1933) Bermeo

    Behin Pilarren amari herriko emakume frankista bat joan zitzaion diru eske gerra denboran. Amak senarra gerran zuen, seme-alabak ugari eta familia mantentzeko. Emakumearen aitarengana jo zuen eta ez zuten gehiago molestatu.

  • Mari eta Pilar Emakume arrain-saltzaile bati komisarian egindako galdeketa

    Pilar Araukua Andikoetxea (1933) Bermeo

    Behin emakume arrain-saltzaile bat eraman zuten komisariara deklaratzera. Gauza bat galdetu eta beste bat erantzuten zuen. Galdeketa xelebrea. Salatzaileek gaizki amaitu omen dute, jainkoak zigortu omen ditu.

  • Inozenzio Astorkiza Asturiasera ihesi joan eta langile-batailoietan bukatu

    Inozenzio Astorkiza Zigarreta (1920) Bermeo

    La Quinta del Biberón deitzen zioten Inozenzioren belaunaldikoei, gerra joan ziren gazteenak izan ziren-eta. Aurretik aitagaz batera etxeko ganaduak hartu eta Asturiasera joan ziren ebakuatuta PNVko jendeagaz. Baina helburua ez zuten bete langile-batailoetara eroan baitzutzen bera eta aita. Hasieran Somorrostrora joan ziren, baina lekurik ez zegoela-eta Asturiasera eraman zituzten ganaduak kendu ostean. Asturias harrapatu zutenean gazteak etxera bota zituzten; hala ere, Francok laster eroan zituen frontera gazteenak.

  • Jesus Astiazaran Aitaginarreba fusilatu eta amaginarreba preso auzoak salatuta

    Jesus Astiazaran Bilbao (1924) Bermeo

    Bere aitaginarreba Axpen (Busturia) fusilatu zituzten bost gizonetako bat izan zen. Etxera joan zitzaizkien bila Bermeoko batzokian agertzeko esanez; handik, Larrinagako kartzelara eraman zuten eta gehiago ez zuten bere berririk izan. Ostean, harean emaztea, Jesusen amaginarreba, preso hartu zuten Bilboko Orue txaletean. Hiru hilabeteren osten, handik irteteko abokatu baten laguntzaz diru asko ordaindu behar izan zuten. Auzoko bat izan zen salatu zituena.

  • Jesus Astiazaran Fusilatu aurreko agur eskutitza

    Jesus Astiazaran Bilbao (1924) Bermeo

    Aitaginarreba fusilatu eta amaginarreba preso hartu ostean, hiru etxebizitzako baserria erre zieten. Auzoko batzuei eskerrak egin zuten aurrera. Bere aitaginarrebak emazteari agur esateko gutuna idatzi zion eta horixe erakusten eta irakurtzen du Jesusek.

  • Jesus Astiazaran Komentuko moja guztiak bortxatu

    Jesus Astiazaran Bilbao (1924) Bermeo

    Gerra Zibilean, 19 egunez etxetik kanpo egon ziren. Mairu asko egon ziren inguruetan. Meñakabarrenako komentuan egon ziren moja guztiak bortxatu zituzten mairuek, gainerakoak ere dardakadan zeuden.

  • Joakin Azpiroz Gerran soldadu

    Joakin Azpiroz Nazabal (1918) Joxe Azpiroz Nazabal (1915) Berastegi

    Gerra garaian, aita liberala izateagatik asko zigortu zituzten. Gerra garaian Joxe soldadu zen, eta sarjentu nola egin zen azaltzen du.

  • Maria Angeles Olaetxea2 Pospolin jantzitako panpinak; dantza-taldea; abertzaletasuna

    Maria Angeles Olaetxea Saizar (1930) Berastegi

    Maria Angeles pospolinen dantza-taldean ibili zen eta gizon batek pospolin jantzitako panpina bana oparitu zien berari eta ahizpari. Gerra garaian, Nafarroa aldetik sartu ziren erreketeak. Abertzale izateagatik bizitakoak. 12 neska inguru izaten ziren dantza-taldean. Abestu eta dantza egiten zuten. Bere aitak eta anaiak ere dantza egiten omen zuten. Zer dantza egiten zituzten.

  • Xinfo Iparragirre Gorrotoak eta ezinikusiak gerran azaleratu

    Xinfo Iparragirre Intxaurrondo (1932) Berastegi

    Gerrako oroitzapen batzuk gordetzen ditu. Osaba bat Hernanin fusilatu zuten eta aita kartzelan egon zen. Gerran, ika-mika handiak zeuden nazionalista eta karlisten artean, eta beren etxean hiru auzi izan zituzten. Berastegin etxeratze-agindua zegoen gaueko bederatzietarako: gizon bati herritar karlistek tiro egin zioten bederatziak pasata kalean egoteagatik. Gorroto eta ezinikusi handiak zeuden orduan.

  • Jexus Altuna Berastegiko eskolan, maisu erdalduna

    Jesus Altuna Etxabe (1932) Berastegi

    Berastegiko maisua herritik bidali zuten, gerra hasi zenean. Katalana zen maisu berria, eta erdaraz egiten zuen dena. Ez zuten tutik entenditzen, eta ezin asmatu ibiltzen ziren (anekdota). "Federico el botarate" liburua zuten eta "El Quijote" ere bai. Neskak maistrarekin zeuden. Lau maisu desberdin izan zituen. Sartzerakoan eta ateratzerakoan "Cara al sol" eta beste bi himno kantatu behar zituzten.

  • Jexus Altuna Barandiaranen taldea, apaiztegian

    Jesus Altuna Etxabe (1932) Berastegi

    Barandiaran irakasle egon zenean, giro eskasa zegoen apaiztegian. Lau irakasle elkartu ziren, eta bilerak egiten zituzten: Manuel Lekuona, Antonio Pildain eta Don Leoncio. Gerra etorri zenean, banandu egin ziren. Barandiaran Iparraldera joan zen; bueltan, Lekuonarekin harreman handia izan zuen. Lekuonarekin eta Barandiaranekin ibilaldiak egiten zituen berak.

  • Elisa Kalzada Heriotza zigorretik libratzeko "hombre buenoan" beharra

    Elisa Kalzada Ugalde (1929) Busturia

    Bere aitak kartzelatik idatzi zien heriotza zigorrera kondenatuta zegoela. Gutun horretan "hombre buenoak" behar zituztela esan zien aske geratzeko; hau da, atxilotutakoak gizon onak zirela esan behar zuen norbait joatea nahikoa zen. Herriko alkateak sinatu zituen heriotza zigorrak. Abadea ere joatekoa zen, baina ez zuen uste izan hain arin fusilatuko zituztenik. Derioko kanposantuan hil zituzten, beste hainbeste hil zituzten moduan.

  • Elisa Kalzada Hamar urtetara berreskuratu zituzten aitaren hezurrak

    Elisa Kalzada Ugalde (1929) Busturia

    Aita Derioko kanposantuan fusilatu eta hamargarren urteurrenean atera zituzten hezurrak. Haginei eta diru-zorroari esker ezagutu zuten. Aitarekin batera fusilatutako beste baten gorpuzkiak ere berreskuratu zituzten. Bertako horma-hobia batean izan zuten ama hil eta Busturira ekarri zuten arte.

  • Elisa Kalzada Aita fusilatzeko salaketa eta sententzia

    Elisa Kalzada Ugalde (1929) Busturia

    Bere aita Gerra Zibilean fusilatu zuten eta hari jarritako salaketaren eta sententziaren kopia bat erakusten du. Sententzian agertzen diren emakumeak Saturrarango kartzelan egon zien, baina heriotza zigorra barkatu zien.

  • 1403 Anaiak Langileen Batailoietan

    Jabier Amunarriz Andonegi (1924) Donostia

    Europako gerra hasi zenean, anaiak ere itzuli ziren, eta atxilotu egin zituzten. Langileen Batailoietan, bi urtean egon ziren. Anaia gazteena ere bai, eta gero Afrikara bidali zuten soldadu. Anaietako bat gaixo bueltatu zen. Langileen Batailoietan zubiak egiten ibili ziren anaiak.

  • 1403 Iparraldera ihesi

    Jabier Amunarriz Andonegi (1924) Donostia

    Atxilotu zutenekoa, norbaitek salatuta. Nola egin zuen ihes. Iparraldera joan zen, Donostian ezkutatuta egon ondoren: hiru etxetan egon zen gordeta. Egun batean, emaztegaiarekin irten zen kalera, baina jendeak begiratu egiten zion. Iparraldera joatea erabaki zuen.

  • 1403 Emaztegaia atxilotze-arriskuan

    Jabier Amunarriz Andonegi (1924) Donostia

    Iparraldean zegoela, emaztegaia Hondarribitik batelean joaten zitzaion bisitan; erdibidean elkartzen ziren. Beraiekin joan zen neska baten erruz, harrapatu egin zituzten. Emaztegaia nola libratu zen. Iparraldera joan zen hura ere.

  • 1508 Anaia preso

    Joxe Antonio Bereziartua Elustondo (1929) Juantxo Bereziartua Elustondo (1924) Donostia

    Gerra garaian, anaia zaharrena kanpora joan zen: lehenengo, Azpeitira, osabaren etxera; eta, geroago, Bilbora. Emaztea eta bi haurrak Frantziara joan ziren itsasontzian, amonarekin. Anaia preso hartu zuten. Bila joan ziren Iruñera bi anaia. Loiolan zazpi fusilatu zituzten, anaiaren lagunak.

  • 1508 Gerrako hilketen lekuko

    Joxe Antonio Bereziartua Elustondo (1929) Juantxo Bereziartua Elustondo (1924) Donostia

    Fusilamenduak baserri ondoan. Bi zanga egin zituzten; batean hiru eta bestean lau sartu zituzten. 11 urte zituen Juantxok eta zortzi Joxe Antoniok. Arranpan gizon bat hilda nola ikusi zuten, etxetik pijamarekin eramana.

  • 1511 Intza taberna eta beldurra

    Jokin Muxika Lasa (1932) Donostia

    Intza tabernaren historia: jabea fusilatu egin zuten, Hernanin, eta alargunak Bar España jarri behar izan zion izena tabernari, derrigortuta. Beldurra izugarria zen. Orain ere nabari da.

  • 1511 Franco Donostian zenean, atxiloketak

    Jokin Muxika Lasa (1932) Donostia

    Alderdi politikoak: EAJ, CNT... Etxerik etxe egiten zituzten bilerak, isilpean. Franco zetorrenean, batzuk atxilotu egiten zituzten beti. Nola igartzen zen Franco etorri zela: Gipuzkoa plazako bi zisne Aieteko jauregira eramaten zituzten. Inork ez zuen uste errejimena aldatuko zenik. Abertzaleak baziren propaganda egiten, baina indarrik ez.

  • Amale Arzelus Aita bestaldera joan zen ihesi; ezin bisitan joan

    Amale Arzelus Arrieta (1924) Donostia

    Espetxetik irten zenean, aita Santa Maria elizako gazteekin hasi zen lanean. Erbestera joan behar izan zuen. Zaila zen bisitan joatea. Gazte hil zen aita, handik bi urtera. Amale 1948an ezkondu zen, senarrak amnistia baliatuta. "Visado de salida". Bisitan ezin joan. Mendiz.

  • Manuel Urrestarazu Aiete nolakoa zem

    Manuel Urrestarazu Iradi (1928) Donostia

    Aieten dena baserria zen, zaldia eta karroa. 60 baserri zeuden. Bederatzi urterako lanean, baserrian. Eskolara gutxi bidaltzen zituzten. Don Cecilio apaizarekin ibili zen; andoaindarra, gerra garaian Bizkaira bidali zuten.

  • Arantxa Barriola Madrilen, aita bisitatzen kartzelan

    Arantxa Barriola Etxeberria (1939) Donostia

    Hiru urte egin zituzten Madrilen, aita kartzelan zegoelako. Ama telefonista egon zen. Kartzelara bisitan; ama ezin zen sartu, baina umeak bai, apaizarekin. Liburua idatzi zuen han aitak. Aitona eta aita, biak idazle.

  • 1521 Baserria kartzelaren ondoan

    Antton Bereziartua Lizarza (1920) Joxe Mari Bereziartua Lizarza (1927) Donostia

    Joxe Mari ez zen soldadu joan, aitak 60 urte zituelako eta Antton ezkondu egin zelako. Etxez etxe esnea partitzen zuten. Ondarretako kartzelako kontuak: ama seietako mezetara joaten zenean, fusilamenduak entzuten zituen.

  • 1521 Ondarretako kartzela I

    Antton Bereziartua Lizarza (1920) Joxe Mari Bereziartua Lizarza (1927) Donostia

    Hondarretan jolasten ibiltzen ziren, kartzela ondoan. Soldadu batek preso bati tiro egin ziola ikusi zuen Joxe Marik. Toki askotako presoak zeuden; libre utzi zituztela esan eta hil egiten zituzten batzuk.

  • 1521 Ondarretako kartzela II

    Antton Bereziartua Lizarza (1920) Joxe Mari Bereziartua Lizarza (1927) Donostia

    Ondarretako kartzelan fusilatu zituzten batzuen kasua kontatzen du Anttonek.

  • 1521 Ondarretako kartzela III

    Antton Bereziartua Lizarza (1920) Joxe Mari Bereziartua Lizarza (1927) Donostia

    Zarata gutxiago ateratzeko, presoak matxetearekin hilko zituztela esan omen zion neska bati errekete batek. Uzkudun boxealariaren kontuak: falangista jantzita ibili zen Donostian. Salbatu ere egin ote zituen batzuek. Matxain toka jokalariaren anaiak nola egin zuen ihes.

  • 1521 Bandera espainola jarri beharra

    Antton Bereziartua Lizarza (1920) Joxe Mari Bereziartua Lizarza (1927) Donostia

    Jesusen Bihotzari bandera espainola jarri ez ziolako, kartzelara eraman zuten emakume bat. Soldaduak Txokolatenera joaten ziren gosaltzera. Beldurra.

  • 1521 Etxe inguruko iturriak eta askak

    Antton Bereziartua Lizarza (1920) Joxe Mari Bereziartua Lizarza (1927) Donostia

    Kanilako urik ez zuten etxean. Iturrira joaten ziren ur bila, baldearekin. Donostia Igeldoko harriarekin eginda dago; aita harria jaisten ibiltzen zen idiarekin. Aska zegoen etxe ondoan. Konportako iturria. Errekete nafarrak etorri zirenean, gerra garaian, mesfidati gerturatu ziren iturrira ura edatera. Igeldoko dorretik ikurrina kenarazi zuten.

  • Mirentxu Agote Polizia aitaren bila sarri

    Mirentxu Agote Aramendi (1933) Donostia

    Bere aita abertzalea zen eta askotan joan izan zen Francoren polizia aitaren bila. Franco Donostiara etortzen zen bakoitzean, beraien aita kartzelara eramaten zuten. Beraien etxea miatu eta nahi zuten guztia ere eramaten zuten.

  • Pepi Berasategi Gerra hasi zenean, aita hil zioten

    Pepi Berasategi Etxeberria (1935) Donostia

    Andrestegin bizi izan zen umetatik, amarekin, amonarekin eta izeba-osabekin. Gerra hasi zenean, aita Ondarretako kartzelan sartu zuten. Azaroaren 7ra arte, ama egunero joan zen bazkariarekin kartzelara, baina egun hartan esan zioten libre utzi zutela. Ez zen egia. Askoz geroago jakin zuten Hernanin hil zutela, egunkariaren bitartez.

  • Pepi Berasategi Aitaren argazkia egunkarian

    Pepi Berasategi Etxeberria (1935) Donostia

    Ez zekien egunkariko argazkiko lau gizonetako zein zen bere aita, eta auzoko emakume bati galdetu zion. Kamioietan eramaten zituzten. Argazkiko besteak zein ziren ez daki. Gorpua ez da agertu.

  • pilar kortadi Aitaren espetxealdia I

    Pilar Kortadi Lasa (1927) Donostia

    Aita zinegotzia zuen, eta gerra garaian espetxean eduki zuten, Azpeitian eta Saturraranen, besteak beste.

  • pilar kortadi Aitaren espetxealdia II

    Pilar Kortadi Lasa (1927) Donostia

    Gogoan du aitaren bila noiz etorri ziren, igande bat zen, familiako gehienak soroan lanean ari ziren, Pilar etxean jolasean ari zen bitartean. Aita espetxean egon zen garaiko etxeko gorabeherak kontatzen ditu.

  • 1541 Gerrako oroitzapenak II

    Maria Lourdes Lasarte Dorronsoro (1926) Donostia

    Loiolako kuartelekoek zer egingo ote zuten, kezka zegoen etxean. Nazionalak noiz sartu ziren. Etxean ez, baina inguruan sufrimendua ikusi zuen; hainbat ezagun Santoñan preso hartu zituzten.

  • 1553 Emakumeak alarguntzean

    Patxi Mugerza (1936) Donostia

    San Antonio Abad ospitalean gertaturikoak kontatzen ditu Patxik. Frankismo garaian, emakume asko alargun geratu ziren, ezertxo ere jakin gabe. Asko Ondarretako espetxean bertan fusilatu zituztelako eta beste batzuek, berriz, egoera larrian ospitalera eraman eta bertan hil zirelako. Liburuak eta abarrak aztertuz, gerora jakin ziren halako kontuak.

  • 1553 Beldurrez

    Patxi Mugerza (1936) Donostia

    Zaila izaten zen kalean norbaiti hitz bat euskaraz entzutea. Beldur handia zegoen, espetxeratze eta fusilamendu ugari izan baitziren garai hartan.

  • 1553 Aitaren espetxeratzea, El Duesotik Ondarretara

    Patxi Mugerza (1936) Donostia

    Eusko Gudarostea Laredon errenditu zenean, El Duesoko espetxera eraman zuten aita. Askatu eta Donostiara joatean, auzokide baten salaketa zela eta Ondarretan espetxeratu zuten, mareak gora egiten zuenean ura ziegaraino sartzen zitzaiolarik.

  • 1553 Amona Joxepa espetxera

    Patxi Mugerza (1936) Donostia

    Amona Joxepak ez zekien gaztelaniaz, eta espetxera eraman zuten bilobei euskaraz hitz egiteagatik. Familian sufrimendu handia izan zuten, eta amona penaz hil zela dio Patxik, gerra garaian.

  • 1554 Aita Ondarretan preso

    Manuel Oliden Kortajarena (1941) Donostia

    Aita Ondarretan egon zen espetxean. Baporearekin jendea mugaz bestalde eramatea eta ihes egin behar izan zuen jendeari laguntzearren espetxeratu omen zuten.

  • 1559 Gerra: ama, Donostian

    Martina Alava Zumalakarregi (1922) Donostia

    Ama Donostian geratu zen, denda zaintzeko; izeba ere geratu zen. Gehienak joan egin ziren. Beldur handia pasatu zuen amak. Gizon bat nola hil zuten ikusi zuen amak. Amaren anaia sindikalista zen, eta hari zer gertatuko ote zitzaion, beldurrez beti. Gaixo bueltatu zen, eta hil egin zen.

  • 1559 Gerra: anaiaren ibilerak

    Martina Alava Zumalakarregi (1922) Donostia

    Anaiaren ibilerak. Galizian eta Santoñan egon zen preso. Ama semearen bila ibili zen batean eta bestean.

  • 1560 Martutene-Loiolako guardia

    Mariasun Elosegi Kortadi (1925) Donostia

    Mariasunen aita Martutene-Loiola eremuan guardia egitera derrigortu zuten. Egunez harrobian egiten zuen lan, eta gauez, guardia egitera joan behar izaten zuen. Behin, ondoezik zegoelako ez zen zaintza egitera joan, eta 25 pezetako isuna jarri zioten.

  • 1577 Pasai Antxo, gerrak astindua

    Kontxita Beitia Oiarbide (1940) Donostia

    Pasaia herri apala zen, gerrak astindua. Herritar asko galtzaileak zirela nabari zen eta ez zuten hortaz hitz egiten. Bere etxean beti hitz egin izan da politikaz. Etxe apala zen.

  • 1580 Aita, hiru aldiz preso

    Miren Josune Tolaretxipi Lizarralde (1926) Donostia

    Gerra urteak. Aitona gaixo zegoen, eta ez zuten alde egin. Aita hiru aldiz egon zen kartzelan. Ondarretako kartzelan zegoela hil zen aitona. Espioitzan ibili zelako hartu zuten preso bigarrenez. Urtebete heriotza-zigorrera kondenatuta. Amnistiarekin irten zen. Ama nola hil zen.

  • 1583 Anaia heriotza-zigorrera kondenatuta

    Maritxu Olabiaga Etxabe (1915) Donostia

    Heriotza-zigorrera kondenatu zuten anaia. Epaiketa egin zieten 20 mutili. Francori eskutitza bidali zioten. Epaileak esan zienaz, eta orduan zuten ezinegonaz hitz egiten du. Bakoitzak berea defendatzeko egiten zituen eginahalak; eta horrek ika-mikak zekartzan.

  • 1585 Euskara debekatuta

    Pakita Anabitarte Guruzeaga (1920) Donostia

    Euskaraz hitz egitea debekatuta zegoen. Fitxatu samar zeuden. "Langileen Batailoietan" ibili ziren haien bikotekide asko. Diktadura.

  • 1606 Zestoan jaio, Donostiako bodega batean bizi

    Mertxe Uranga Uranga (1937) Donostia

    Zestoako Olazar baserrian jaioa. Ama Azpeitikoa zen, eta aitari gerratik bueltan ez zioten herrian sarzten utzi. Orduan, Donostiara joan ziren bizitzera. Bodega batean bizi izan zen 20 urte bete arte.

  • 1606 Aita, gudari moduan ibilia

    Mertxe Uranga Uranga (1937) Donostia

    Aita gerrara joan zen, gudari moduan, eta gero ez zioten Zestoara itzultzen utzi. Zapata txiki batzuk ekarri zizkion gerratik. Ez zen kartzelan egon; amaren aldeko aitona karlista zen, eta nolabait libratu zen.

  • 1608 Altza nola aldatu den; mendira joaten ziren handik barrena

    Axen Egaña Santamaria (1937) Donostia

    Altza eta Intxaurrondo ere izugarri aldatu dira. Pena ematen dio. Altzatik joaten ziren mendira, ogitartekoarekin. Herrera Altza herriko parte zen sasoi batean. Herreratik Altzarako bidean etxe gutxi zeuden; aitak kontatzen zion jende asko hil zutela han gerra sasoian, eta belarra gorria egoten zela. Astigarragako bentaraino joaten ziren oinez Altzatik; han ogitartekoa jan, gereziak hartu arbolatik, eta buelta. "Txirukak" erabiltzen zituzten mendirako, botak, eta gonarekin beti. 22 urte ingururekin galtzak egin zituen. Jostea gustatzen zitzaion.

  • 1612 Aita kartzelan eta familia Azkainen

    Itziar Arzelus Arrieta (1928) Donostia

    Lau anai-arrebak eta amak egin zuten ihes, eta Eibarko alberditarrek ere bai. Elkarrekin bizi izan ziren bai Azkainen, Iturburua etxean, bai Donibanen. Gero Donibanetik Azkainera joan ziren bizitzera berriro, eta eskola publikora joan zen. Dena frantsesez egiten zuten. Bitartean, aita kartzelan zegoen. Madrilera joan behar zuenean gobernutik, bera joaten zen.

  • 1612 Aita, heriotza-zigorrera kondenatuta

    Itziar Arzelus Arrieta (1928) Donostia

    Aita-eta harrapatu zituzten, eta italiarrek abandonatuta utzi zituzten Santoñan. Heriotza-zigorrera kondenatuta egon zen Burgosen, urte eta erdian. Zortea izan zuen, eta libratu egin zen. Hala ere, sei urte egin zituen kartzelan.

  • 1612 Magisteritza ikasi zuen Madrilen eta Donostian

    Itziar Arzelus Arrieta (1928) Donostia

    Elizaran ikastetxean ez zuen euskaraz egiten inorekin. Gero, magisteritza egitera joan zen, Grosera. Lagun batzuk eta lehengusua. Orduan etorri zen aita kartzelatik, eta desterratu egin zuten, Madrilera. Hara joan ziren bizitzera. Hantxe egin zuen Magisteritza urte bat eta gero Donostian amaitu zuen karrera.

  • 1612 Aita euskara erakusten, kartzelan

    Itziar Arzelus Arrieta (1928) Donostia

    Aita kartzelan zegoela, euskarazko klaseak ematen egon zen, Burgosen. Koldo Mitxelena zen ikasleetako bat. Gramatika bat egin zuen, erakusteko. Nor-Nori-Nork sistema ez zen artean ezaguna.

  • 1616 Gerran hildako igeldotarrak

    Benantzia Iraola Arruti (1923) Donostia

    Igeldotik ez zuen inork alde egin gerran. Horietako asko kartzelara eramaten zituzten. "Mutua" kale-garbitzailea ere fusilatu egin zuten, beste batzuen artean. Frontean ere hainbat hil ziren. Horietako hainbat aipatzen ditu Benantziak.

  • Otaegitarrak Gerrako kontuak, fusilamenduak eta atxiloketak

    Maria Jesus Otaegi Urrutia (1928) Donostia

    Urte gogorrak. Lehengusu bat hil zen frontean. Inguruan ezagun asko fusilatu zituzten. Eliza ez erretzeko, sagardotegiko Juanito zaintzen egon zen; Ondarretan preso sartu eta desagerrarazi egin zuten. Salaketak eta atxiloketak. Ezkutalekuak.

  • Pedro Illarreta Aietearrekin lotutako gerrako kontuak

    Pedro Mari Illarreta Peñagarikano (1937) Donostia

    Gerrako kontuak, Aietekoak. Migel Matxain eta Joxe Mari Isasa. Matxainen bila joan zirenekoa, nola egin zuen ihes. Isasa makietan ibili zen, eta Madrilen harrapatu zuten. Torturatu eta fusilatu egin zuten.

  • MirenEgana Amak kartzela-zigorra ekidin eta osaba Venezuelara

    Miren Egaña Goya (1946) Donostia

    Gerrako umeekin Ingalaterrara joatearren, handik bueltan hamar urteko kartzela-zigorra ezarri zioten amari, baina ez zuen bete. Neba bat gudari zuen eta hura non zegoen jakin nahi zuten. Amaren neba hura Gernikan zegoen bonbardaketa egunean eta ikara handiz bizi izan zuten egoera, ez baitzekiten ezer. Osaba hura Venezuelara joan zen, ustez Australiara zeraman itsasontzi batean igo eta gero.

  • MirenEgana Aita gerran preso eta udaletxeko lana galdu

    Miren Egaña Goya (1946) Donostia

    Bere aita udaletxeko igeltseroa zen. Gerra hasi zenean, batailoi batean apuntatu zen. Kamioi-gidaria zen eta Bizkaia aldean egon ostean Santoñan atxilotu zuten. Bi urteko kartzela-zigorra bete zuen. Etxera bueltatzerakoan, ezin izan zuen udaletxeko lanpostua jarraitu eta Lurdes Iriondo kantariaren aitarekin hasi zen bulegari bezala lanean.

  • J Puerta Gerra etortzean, euskara debekatuta

    Jabier Puerta Galdos (1927) Donostia

    Gerra etortzean, itxi egin zuten Muñoaren eskola, eta Ensancheko eskolara joan behar, erdaraz. Don Eugenio Goya maisuak Amuenea tabernan jarraitu zuen eskolak ematen; geroago, Aldamar kalean eta Narrika kalean egon zen. Ilea mozten zieten euskaraz egiten zuten emakumeei.

  • Olano Alzua Aitak gerra garaian mediku postua galdu

    Joxe Migel Olano Alzua (1937) Donostia

    Bost urte ingururekin etorri zen Donostiara bizitzera, Hernani kalera. Aitak gerra garaian ezkutatuta egon behar izan zuen eta bere Lasarteko postua galdu zuen. Orduan Donostiara etortzea erabaki zuen. Aitona gerra aurretik Usurbilgo alkate izan zen, abertzalea.

  • Inus Etxeberria Aita, Burgosen preso

    Inus Etxeberria Iraola (1928) Donostia

    Pixepelen bizi zirela, tiroketak egon ziren. Aita Errepublikaren alde zegoen; Asturiaseraino joan zen. Harrapatu zutenean, Burgosera eraman zuten preso. Batzuek ihes egin zuten. Castron elkartu ziren, eta ia sei urte egin zituzten han. Aitak motor txiki bat zeukan, baina arraunean ibiltzen ziren. Donostiara bueltatu ziren gero, arraunean. Ondarroan egin zuten geldialdia, eta Getarian ere bai.

  • JL Mendizabal Ordu extrak ez sartzearren kartzelara

    Jose Luis Mendizabal Yarzabal (1935) Patxi Mendizabal Yarzabal (1927) Donostia

    Ondarretan zegoen kartzela. Patxik ere ezagutu zuen kartzela. 18 urte zituela Pasaiako portura joan zen lanera. Ordu extrak ez sartzearren lanetik bota eta kartzelan sartu zuten Patxi. Hamar bat egunez egon ziren 29 lagun. Ziega bakoitzean zazpi lagun zeuden. Patxi denen artean gazteena zen, berez 21 urtetik beherakoak ez baitzituzten onartzen. Ziega barruko baldintzak.

  • P Larrea Ondarretako kartzela

    Patxi Larrea Olasagasti (1920) Donostia

    1888an egin zuten Ondarretako kartzela. Bere aita zaindari ibili zen, eta preso batzuek ihes egin zioten. Gerra ondoren gertatu zirenak. Tirorik ez zuten entzun; beste toki batzuetan fusilatzen zituzten.

  • andres ormazabal Gerra etortzean hildakoak

    Andres Ormazabal Izeta (1916) Donostia

    Gerra nola hasi zen, Añorgako festetan. Errekalden patruila bat zegoen, eta neska bat hil zuten. Hildakoak ere ikusi zituzten. Irubiden ere bai, beste bat. Galarretan asko fusilatu zituzten.

  • andres ormazabal Antiguako ebanisteriara berriro

    Andres Ormazabal Izeta (1916) Donostia

    Ebanisteriara joan zen gerra ondoren. Lankide anarkistaren bila joan ziren, eta eraman egin zuten. Kartzelara sartu zuten. Asko fusilatu zituzten. Bueltan, lanik ez zuten askok. Nagusia gordeta egon zen, Luis Leviña, anarkista. Nazionalistak elizak zaintzen egon ziren.

  • pantxi matxain Gerra hasi zenean, Manttalingo neska hil zuten

    Pantxi Matxain Etxaniz (1928) Donostia

    Taberna zegoen Maizter-enean, eta hango gizona fusilatu egin zuten. Gerra nola hasi zen kontatzen du. Manttalingo neska nola hil zuten, eliza aurrean. Oriamendira joaten ziren maiatzaren lehenean, gerra hasi aurretik. Alemanek hiru urteko lehengusua harrapatu zuten autoarekin, eta hil.

  • Ebaristo Aiestaran Gerra garaia Añorgan

    Ebaristo Aiestaran Pikabea (1927) Donostia

    Gerra etorri zenean, karmenak ziren. Frontoian zegoela bere bila joan ziren. Apaizak baserri batean gorde behar izan zuen. Taberna Berri ondoko frontoia eta amona Pilar. Cervera ontziak botatako bonba.

  • dolox kalonje Mendizorrotz taberna nolakoa zen

    Maria Dolores Kalonje Lizarazu (1930) Donostia

    Antiguan jaioa, lau urterekin joan zen Igeldora bizitzera. Mendizorrotz jatetxea lehen ere taberna omen zen. Baserria noizkoa den ez daki; aitak erosi zuen. Ukuilua. Taberna nolakoa zen. Balenziagaren etxean taberna zegoen lehen; hangoa fusilatu egin zuten, Heredero. Igeldoko tabernak. Miaketak, gerra garaian.

  • dolox kalonje Aita kartzelan, Ondarretan

    Maria Dolores Kalonje Lizarazu (1930) Donostia

    Lau senide ziren. Aita kartzelara eraman zuten gerra garaian, Ondarretara. Bazkaria eramaten zioten. Bi ahizpak joaten ziren, oinez. Igeltsero-lanak egiten zituen bertan. Igeldoko Juandegi Txiki baserrikoa zen; eta ama ere Igeldokoa zen, Habana baserrikoa. Gerora, tabernaz aparte, El Leon garagardo-lantegian ere ibili zen aita.

  • Karmele Sistiaga Anaiaren heriotza, gerran

    Karmele Sistiaga Artola (1927) Donostia

    Gerra. Anaiaren heriotzari buruzkoak. Gorpua Gernikara eraman zuten. Beste bi anaiak Langileen Batailoietan eduki zituzten. Ama bost txikienekin geratu zen Donostian. Hamar senide ziren.

  • Irigoien Abesti faxistak, eskolan; aita kartzelan, gerra garaian

    Joan Mari Irigoien Aranberri (1948) Donostia

    Cara al Sol kantatzen zuten, eskolara sartu aurretik. Aita galtzaileen taldekoa izan zen gerran. Bi urte egin zituen kartzelan. Oiartzungo plazan harrapatu zuten, eta Ondarretara eraman. Fusilamenduak. Gaixo irten zen kartzelatik.

  • Zamora ahizpak Igeldoko eta Antiguako familia abertzaleak

    Bittori Zamora Arrillaga (1930) Donostia

    Ondarretako kartzelan egon ziren igeldotarrak. Antiguako azurzatarrak. Radio San Sebastián geldiarazi eta "Gora Euskadi askatuta" oihukatu zuen haietako batek; erbestera joan zen gero.

  • Bernarda Mercader Salaketa faltsuak

    Bernarda Mercader Elurburu (1916) Donostia

    Kartzelan sartu zituztenak. Inbidiarengatik salaketak jarri, eta fusilatu ere egiten zituzten. Donostiako biren istorioa kontatzen du, dirua zor ziolako salatu zuela, baina ez zitzaiola ondo atera.

  • migel aldasoro Aita eta osaba galdu zituenekoa

    Migel Aldasoro Gonzalez (1930) Donostia

    Tiro hotsak 1936ko uztailaren 18an hasi ziren, aitarekin baratzean zegoen gerra hastean. Etxera bidean zihoan batean harrapatu zuten aita txapelgorriek, Andoaingo udaletxeko kalabozora eraman zuten, handik egun batzuetara fusilatu zuten Tolosan, 33 urte zituela. Osaba arto bila joan zen batean, teniente koronel batek bertan hil zuen. Aita eta osabarik gabe geratu zen oso gazterik.

  • migel aldasoro Euskara galarazita urteetan zehar

    Migel Aldasoro Gonzalez (1930) Donostia

    Euskara antzekoa egiten zen Andoainen eta Donostian. Euskara galarazita egon zen urteetan zehar, borroka armatua horregatik ere hasi zen, orain ere egiak esaten dituztenak eramaten omen dituzte espetxera.

  • Milagros Zubillaga Durangoko emakumeen kartzela

    Milagros Zubillaga Solagaistua (1925) Durango

    Durangoko emakumeen kartzela ez zuen ezagutu Milagrosek. Eurak Kantabriatik itzuli zirenerako kenduko zutela uste du. Emakumeen kartzela Zornotzako komentu batean zegoela dio.

  • Josefina Agirre Aitonaren ordezko abadea fusilatu zuten

    Josefina Agirre Urizar (1927) Paskual Uribe Jaio (1926) Durango

    Arabako Gopegin eta Berrizen abade egondakoa zen aitonaren anaia. Gaixorik hil zen; eta bere ordezkoa zen Jose Sagarna gipuzkoar gaztea frankistek fusilatu zuten. Etxean duten kaliza Okarantzaneko seme batek egindakoa da.

  • Teresa Jaio Kantabriatik bueltan etxea okupatuta eta aita atxilotuta

    Teresa Jaio Rementeria (1924) Durango

    Etxetik alde egin zuten gerran, eta bueltatzerakoan, beraien etxea okupatuta zegoen; hori dela-eta Momotxobekora joan ziren 15 egunerako. Beraien aita atxilotu egin zuten, eta etxean izan zuten Erandioko soldadu bat udaletxera joan zen bere aitaren alde egitera. Etxean zituztenak ateratzea lortu zuten.

  • Luis Irazola 27 pezetako isuna eta kartzela euskaraz egiteagatik

    Luis Irazola Zamalloa (1931) Durango

    Ama bati 27 pezetako isuna eta kartzela ezarri zioten, alabari "Edurne" deitzeagatik. Eta beste bati "Garbiñe" deitzeagatik ere bai. Herriko falangista bat izaten zen salatzailea.

  • Apin Urreta 15 ogerleko buruko kartzelatik ateratzeko

    Apin Urreta Solagaistua (1926) Durango

    Bere anaia eta bi arreba Frantziara joan ziren ihesi. Handik bueltatu eta kartzelara sartu zituzten. 15 ogerleko eskatu zizkieten bakoitza askatzearen truke. Askatu ostean, berriro sartu zituzten kartzelara "reunión clandestina" egin zutelakoan.

  • Feli Uribe Aita kartzelatik irten eta salatariaren ezkutuan bizi izan zen

    Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Torrelavegan ebakuatuta egon ostean, etxera bueltatu ziren. Tarte horretan, Feliren amama beraien etxean egon zen bizitzen milizianoekin batera, etxea errekisa ez ziezaieten. Bere aita "separatista rojo" izatearren kartzelaratu zuten. Bertako baserriko batekoa zen bertan agintzen zuena, eta hark eroan zuen kartzelara. Urtebetez egon zen Karmeloko kartzelan (Bilbo). Ama sarritan joaten zen jatekoagaz espetxera. Abokatua 3.000 pezeta kostatu zitzaien. Kartzelatik irten eta Olabeagan egon zen hiru urtez izeko baten etxean, herrira bueltatu barik, saltariak ikus ez zezan.

  • Isabel Agirrebeitia Frantsesetan emakumeak preso

    Isabel Agirrebeitia Uribe (1926) Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Frantsesetan emakumeak egon ziren preso, horregatik egon ziren bertako militarrak. Umeak zein andreak egon ziren, asko egon ere. Bertan egondako hainbat aipatzen dituzte.

  • Isabel Agirrebeitia Osaba gudaria preso

    Isabel Agirrebeitia Uribe (1926) Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Beraien osaba Pedro Langileen Batailoetan egon zen, gudari zegoela preso hartu ostean. Beraien amama ez zen izan gutunak irakurtzeko gai eta pena handia zuen.

  • Isabel Agirrebeitia Zer edo zer esateagatik, auzokoa kartzelara

    Isabel Agirrebeitia Uribe (1926) Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Feliren aita kartzelan egon arren, ez zuten desberdin tratatzen. San Roke auzoan komentario batzuk egiteagatik, auzoko bat, Txopitenekoa, atxilotu egin zuten eta pare bat gau pasa zituen bertan.

  • Isabel Agirrebeitia "Agur" esateagatik salatua

    Isabel Agirrebeitia Uribe (1926) Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Gerraostean, etxerantz zihoala, Durangoko Matilde Zabarteri "agur" esateagatik salatu egin zuten. Bere neba itsasontziko kapitaina zen eta salaketa kentzea lortu zuten.

  • Isabel Agirrebeitia Edozergatik atxilotu

    Isabel Agirrebeitia Uribe (1926) Feli Uribe Alberdi (1928) Durango

    Jendea edozergatik eramaten zuten kartzelara. Feliren gizonaren arrebak ere atxilotu zituzten, Iñaki Azkuna Bilboko alkatearen ama eta izekoa.

  • Josebe Jaio Gerran ebakuatua; aita kartzelan

    Josebe Jaio Barrenetxea (1927) Durango

    Joseberen etxekoak gerran ebakuatuta joan ziren Torrelavegara. Aita frontean izan zuten eta ama sei seme-alaben kargu egin zen. San Rokeko auzotar askok egin zuten alde, karlistak baino ez ziren gelditu bertan. Karlista ez ziren asko kartzelara sartu zituzten. Durangoko kartzelatik Portugaletera eraman zuten beraien aita. Domeketan joaten ziren aita bisitatzera, aldiko neba-arreba bat.

  • Encarna Ormaetxea Neba Duesoko kartzelan preso

    Encarna Ormaetxea Munitxa (1921) Durango

    Santoñako Penal del Dueso kartzelan egon zen neba preso. Irailaren lauan, Mesede egunean, euskaldun piloa elkartzen ziren Duesoko kartzelan, Kantabrian, senide presoak ikustera joanda. Soldaduak eta preso sozialak nahastuta zeuzkaten kartzelan.

  • Encarna Ormaetxea Nebaren zigorra etxean ere ordaintzen

    Encarna Ormaetxea Munitxa (1921) Durango

    Semea hil zuten ustearekin joan ziren gurasoak Duesora, baina oker zeuden. Semea bizirik zegoen. Isunik ez zuen nebak ordaindu, baina Durangoko familiaren etxea sarritan miatzen zuten. Kalean aurkitutako bi lekukoren aurrean, Guardia Zibilak miatzen zuten etxea. Txerria isilean hil zutelako ere miatu zieten etxea.

  • Julian Ipiña "Guardia de asalto"ek aita hil zuten

    Julian Ipiña Llanos (1929) Ea

    7 urte zituela, aita lanetik etxerako bidean zetorrela "guardia de asalto"ek kotxea gelditu eta 4 lagunetik 3 fusilatu eta bat hanka gabe utzi zuten.

  • Marisol Uriarte Aitita preso, aita herbestean

    Marisol Uriarte Agirre (1942) Ea

    Gerra garaian Larrinagan egon zen bere aitita preso eta amak eramaten zizkion jatekoa eta arropa. Aita erbesteratuta egon zen, lehenengo Errusian eta ondoren Belgikan.

  • Juan Martin Bermeosolo Ereñon atxiloketarik ez; Arteagan bi fusilatu

    Juan Martin Bermeosolo Gabiola (1925) Ea

    Gerra garaian ez zen egon atxiloketarik eta liskarrik Ereñon. Baina Arteagan bai, han bi pertsona fusilatu ei zituzten.

  • Juan Martin Bermeosolo Zenbait etxetatik mendi aldera ihesi

    Juan Martin Bermeosolo Gabiola (1925) Ea

    Gerra garaian beldurra egon zen. Zenbait etxetatik jendeak ihes egin zuen mendi aldera. Kasu batzuetan okerragoa izan zen ihes egitea, gero harrapatu eta atxilotu egiten zituztelako.

  • Mari Karmen Gerrikabeitia Aita kartzelan egona

    Mari Karmen Gerrikabeitia Garramiola (1929) Etxebarria

    Mari Karmenen aita Markinako kartzelan egon zen. Gero, Bilbora eraman zuten. Aitari zinegotzi izan zelako heriotz-zigorra jarri zioten, baina libratzea lortu zuen. Aitak harreman ona egin zuen motxaileekin kartzelan egon zen denboran.

  • Mari Karmen Gerrikabeitia Txahala saldu behar, aita bisitatzera joateko

    Mari Karmen Gerrikabeitia Garramiola (1929) Etxebarria

    Aita kartzelan egon zen denboran ama bisitan joaten zitzaion. Bilboko kartzelara joateko, ordea, dirua behar zuela eta, bankura joan zen kartilarekin dirua ateratzera. Bankariak ez zion dirurik eman kartila senarraren izenean zegoelako. Amak txahal bat saldu behar izan zuen dirua lortu eta Bilbora joateko. Handik aurrera, kartila bien izenean jarri zuten.

  • Jesusa, Agustin eta Maribel Etxean ez zuten politikaz hitz egiten

    Agustin Guenaga Zelaia (1931) Maribel Guenaga Zelaia (1941) Jesusa Urkidi Arejitabelaustegi (1935) Etxebarria

    Gerra eta gerra osteko kontuak. Heriotz-zigorrarekin ez zuten herriko inor hil. Herritarren arteko salaketak. Markinan hiru-lau lagun fusilatu zituztela dio Agustinek. Etxean ez zuten politika kontuez hitz egiten.

  •  JULEN IRIONDO BERGARETXE Etxean apopilo zuten abadea fusilatu zuten

    Julen Iriondo Bergaretxe (1920) Elgoibar

    Zelestino Onaindia abadea Julenen etxetik preso eraman zuten Francoren militarrek. Zortzi egunez Ondarretan eduki eta gero, fusilatu egin zuten. Abadearekin batera apopilo egon zen mediku militarrak ezin omen zuen sinetsi. Lotsatuta, ez zen gehiago itzuli Julenen etxera. Beste abade apopilo bat, karlista, fusilatu egin zuten Onaindiarekin batera.

  • Itziar Ajuria Garate Euskal izenengatik iskanbilak etxean

    Itziar Ajuria Garate (1924) Elgoibar

    Sarritan joan behar izan zuen aitak komandantziara, aitorpena egitera. Euskaraz idatzitako gutun batengatik sortutako arazoak. Etxean euskal izenek sortzen zituzten iskanbilak.

  • Itziar Ajuria Garate Osaba Bilbon hil zioten

    Itziar Ajuria Garate (1924) Elgoibar

    Gerra garaian frontera joan ziren gizonen emazteak herritik bidali egin zituzten. Osaba Justo, Larrinagako kartzelan preso sartu eta hil egin zuten.

  • Pepita Unzueta Iriondo Milizianoen emazte eta umeak herritik kanpora

    Pepita Unzueta Iriondo (1922) Rosa Unzueta Iriondo (1919) Elgoibar

    Francoren militarrek herritik bota zituzten miliziano joandako gizonen emazteak eta umeak. Zapi zuriak astinduz, trenbidetik Eibarreraino joan ziren. Pepitak ezagutzen zituen osaba-iloba batzuk nola fusilatu zituzten azaltzen du.

  • Pepita Unzueta Iriondo Don Zelestino abadea fusilatu egin zuten

    Pepita Unzueta Iriondo (1922) Rosa Unzueta Iriondo (1919) Elgoibar

    Hijas de María kongregazioa eta Acción Católica oso zorrotzak ziren. Dantza lotuan egiteagatik, lagun bat kongregaziotik bota egin zuten. Don Zelestino Onaindia abadea abertzalea izateagatik fusilatu zuten. Zelestinoren anaiak, Padre Olaso gaitzizenarekin, Radio Parísetik egiten zuen berba.

  • JOSE GURRUTXAGA Frantziatik Galiziara Irunetik pasatuz

    Jose Gurrutxaga Ondartza (1921) Elgoibar

    Irunera etorri ziren lehendabizi. Gero barkuz Galiziara eraman zituzten.

  • JOSE GURRUTXAGA Mezara behartuta Padronen

    Jose Gurrutxaga Ondartza (1921) Elgoibar

    Portutik Padronera eraman zituzten, kontzentrazio esparrura. 1939ko urtarrila zen. Mezara joatea tortura zen eurentzat, baina mehatxatu egin zituzten eta beharko joan.

  • Miren Vallejo Arriaga Herrian hil zituzten abadeak

    Miren Vallejo Arriaga (1923) Elgoibar

    Herrian zeuden bi abade fusilatu egin zituzten. Hildakoetako bat Zelestino Onaindia izan zen, eta bere anaiak Radio Parísen berriemaileak izan ziren.

  • Sabin Osoro Unzueta Ama Durangoko bonbardaketan hil

    Sabin Osoro Unzueta (1922) Elgoibar

    Gerra denborako kontuak. 1937ko otsailaren 11n herriko emakume talde bat "beste alderdira" bidali zuten zigor edo mendeku moduan. Emakume horien artean zegoen Sabinen ama. Frontea trenbidetik pasatu, eta Elgoibartik Eibarrera bidali zituzten. Sabinen amak Durangon senideak zituen, eta hara joan zen. 1937ko martxoaren 31n Durango bonbardatu zuten. Egun hartan, Sabinen ama elizan zegoen meza entzuten, eta bertan hil zen.

  • Sabin Osoro Unzueta Osaba Angel eta 'Gaztezi'ren fusilamendua

    Sabin Osoro Unzueta (1922) Elgoibar

    Gerra denborako kontuak. Sabinen osaba Angel Elgoibarren geratu zen herritarrek osatutako komando batean "herria zaintzen". Gero, osaba Markina aldera joan zen, eta Urkarregi inguruan harrapatu zuten 'Gaztezi' plaentxiarrarekin batera. Hainbat egun herriko kalabozoetan pasa eta gero, biak fusilatu zituzten. Bi abade ere fusilatu zituzten.

  • Sabin Osoro Unzueta Zazpi fusilatu

    Sabin Osoro Unzueta (1922) Elgoibar

    Gerra denboran, zazpi elgoibartar fusilatu zituzten: Don Zelestino Onaindia eta Markina aldetik joandako beste abade bat, Olasope baserriko bi anaia, Laskurain, Arrillaga, 'Gaztezi' (jaiotzez plaentxiarra) eta Angel Osoro (Sabinen osaba).

  • 707 Altzolan desagertutako bi lagun

    Pako Isasti Irusta (1929) Elgoibar

    Elgoibarko frontean mutil gazte nafar bat hartu zuten preso. Altzolara ekarri zuten eta han desagertu egin zen. Pakoren osaba Mariano Arrillaga guardia zibilek eraman zuten gerra denboran Pakoren etxeko sukaldetik, eta ez dute gehiago ikusi.

  • 695 Gerra kontseilua

    Bittor Arrieta Etxaniz (1926) Jose Antonio Arrieta Etxaniz (1924) Jose Zuatzubizkar Goenaga (1922) Elgoibar

    Gerra denboran, udaletxean egin zen gerra kontseiluan egon zen Jose mutil gaztea zela. Barretar bat fusilatu zuten kanposantuan, espioitza leporatuta.

  • 695 Fusilatuak

    Bittor Arrieta Etxaniz (1926) Jose Antonio Arrieta Etxaniz (1924) Jose Zuatzubizkar Goenaga (1922) Elgoibar

    Gerra garaian herrian fusilatu zituzten gizon batzuen izenak aipatzen dituzte: Angel 'Mutriku', 'Gaztezi', Don Zelestino abadea...

  • 695 Herritik bidali zituzten emakumeak

    Bittor Arrieta Etxaniz (1926) Jose Antonio Arrieta Etxaniz (1924) Jose Zuatzubizkar Goenaga (1922) Elgoibar

    Frankistek gizona ihes eginda zuten zenbait emakume herritik bota zituzten, ume eta guzti. Trenbidetik oinez joan omen ziren Maltzagara.

  • Felisa Gabilondo Agirregomezkorta Morroiaren ausardia

    Josefa Gabilondo Agirregomezkorta (1920) Elgoibar

    Josefaren baserrian ez zen bonbarik jausi, baina leiho guztiak balaz zulatuta geratu ziren. Gorriek indarrez eraman zituzten auzoko neska bi, sukaldeko lanak egiteko. Arane baserriko morroiak neska horietako bat atera egin zuen preso zegoen etxetik.

  • 907 Senarra preso

    Emilia Unamuno Zamakola (1915) Eibar

    Villaverde de Turciosetik Santanderrera joan ziren. Koinatak egunkarian bila ari zirela jarrita, senarraren berri jakin zuten. Torrelavegan zegoen preso; astean hirutan joaten zen bisitan.

  • 900 Batallón de Trabajadores

    Agustin Arana Barinaga (1913) Eibar

    Eibarren ere izan ziren "trabajadoreak" (Batallón de trabajadoresekoak). Azitaingo jauregian bizi ziren. Agustin Irunen izan zen trintxerak egiten. Bidebarrieta-Errebal inguruko etxe guztiak trabajadoreek egin zuten.

  • 900 Mirandako kontzentrazio-esparruan sei hilabete

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Sei hilabete egin zituzten kontzentrazio-esparru batean. Laredotik Mirandara bidali zituzten kontzentrazio-esparrura. Ume batek esandakoak gogoratzen ditu.

  • 900 Mirandako kontzentrazio-esparrua eraikitzen

    Agustin Arana Barinaga (1913) Bartolo Arriola Garate (1912) Eibar

    Mirandako kontzentrazio-esparruan sartu eta abade batek diskurtsoa egin zien. Eliza eta guzti zegoen han barruan. Euskaldunak ziren elizako abesbatzan kantatzen zutenak. Txabolak haiek sortu zituzten. Manta eta koilara ziren bakoitzaren jabetza bakarrak, ondo zaindu beharrekoak. Italiarrek ekonomatoa bertan zuten eta preso zeudenek deskargatzen zituzten haien trenak; beti harrapatzen zuten jateko edo erretzeko zerbait.

  • inaki-gallastegi Senide ugari kartzelan

    Iñaki Gallastegi Gorroño (1928) Elorrio

    Arreba, osaba eta bi koinatu kartzelan egon ziren gerraostean.

  • Felisa Arietaleanizbeaskoa Moroek Gazetako gizonak atxilotu

    Felisa Arietaleanizbeaskoa Altzerreka (1927) Frantziska Arietaleanizbeaskoa Altzerreka (1929) Elorrio

    Frankistak sartu ziren unean, arrosarioa errezatzen zeuden Gazetako ermitan, eta soldadu moroek preso hartu zituzten gizonak. Sasoiko gizonak eta bi artalde hartu, eta Elgetara eraman zituzten. Andrazkoak eta umeak etxera.

  • Eusebio Arietaleanizbeaskoa Errekete batek hiru miliziano atxilotu

    Eusebio Arietaleanizbeaskoa Agirrezabal (1922) Elorrio

    Prismatikoekin hegazkinei begira egoten ziren. Lehengusina bat prakak josten ari zen errekete bati; eta hiru miliziano agertu zirenean, aurre egin eta atxilo eraman zituen.

  • Maria Igarza Tropak plazan formatuta

    Maria Igarza Zubiate (1924) Elorrio

    Elizaren arkupetik jotzen zuten diana. Tropak plazan formatu eta mendira joaten ziren. Orduan ikasi zuen "Eusko Gudariak" kantua, baina ez zitzaien burutik pasatu ere egin frankistak sartu zirenean kantatzerik.

  • Martxel Eguen Gerrateko kontuak

    Martxel Eguen Belar (1928) Felisa Errasti Onagoitia (1926) Elorrio

    Martxel mutikoa zelarik, trintxerak non zeuden erakusteko agindu zieten "nazionalek". Preso hartu zuten auzotar baten istorioa. Aita Amorebietan preso izan zuten, karlistei eman ei zielako botoa.

  • Jose Aizpurua Frankistak sartu osteko errepresioa

    Jose Aizpurua Murgoitio (1931) Patxi Esteibarlanda Aizpurua (1921) Elorrio

    Jende asko sartu zuten kartzelan, baina ez ei zuten inor hil. Elgetan, ostera, bai.

  • Jose Aizpurua Gezurretako apaizak informazioa lortzeko

    Jose Aizpurua Murgoitio (1931) Patxi Esteibarlanda Aizpurua (1921) Elorrio

    Beldur handia zegoen gerraostean. Edozer gauzagatik "Batallón de Trabajadores"era eramaten zituzten. Ba omen ziren han apaiz mozorrotzen ziren poliziak, konfesioan informazioa lortzeko.

  • Pedro Eriz Gerra hasieran, aita eta bi anaia atxilotu

    Pedro Eriz Arbulu (1925) Elorrio

    Karlistak ziren eta aita eta bi anaia atxilotuta eraman zituzten. Asko sufritu zuten etxean. Kartzelara bisitak.

  • Pedro Eriz 7 karlista fusilatu

    Pedro Eriz Arbulu (1925) Elorrio

    Elorrioko zazpi karlista fusilatu zituzten. Frontean, berak dakienez, 3 gudari hil ziren.

  • Claudio Egidazu Soldadu atxilotzaileak eta atxilotuak amak gertatutako afaria jan

    Claudio Egidazu Gongeta (1925) Elorrio

    Francoren armadako bi soldaduak atxilotu eta berehala, oilategi batean ezkutatuta zeuden beste bi ere harrapatu zituzten. Atxilotzaileak eta atxilotuak, amak prestaturiko bazkaria jan ondoren, Kanpanzarrera joan ziren. Ez daki gero zer gertatu zen. Elorrioko kanposantuan fusilatu ote zituzten entzun zuen.

  • Antonia Arginzoniz Mendrakarrak gerra denboran preso

    Antonia Kortazar Agiriano (1918) Elorrio

    Bere osaba eta beste auzotar batzuk gerra denboran preso hartu eta kartzelan eta hortik zehar luzaroan nola ibili ziren kontatzen du.

  • Mertxe Bilbao Ulertzen ez zituzten mehatxuak jasotzen zituztenumetan

    Mertxe Bilbao Bilbao (1929) Erandio

    Errazionamenduan zeuden olioa, azukrea eta tabakoa. Gerra garaian, dendara joaten zirenean, umeak izan arren mehatxatu egiten zituzten euskaldunak izateagatik. Ez ziren politikan sartzen gurasoak.

  • Mertxe Bilbao Izekoren nobioa bakarrik politikarekin lotuta

    Mertxe Bilbao Bilbao (1929) Erandio

    Familian inoiz ez dute lotura politikorik izan eta familian inork ez zuen ihes egin. Umeak baserrian egon ziren, Loiun, aitita eta amamarekin, eta ez zuten beldurrik pasa. Izekoren senargaia bandoz aldatu zenez, izekok utzi egin zuen.

  • 276 Aita eta senarra Larrinagan preso

    Maria Bengoetxea Isasi-Isasmendi (1906) Ermua

    Aita eta senarra hiru urtez izan zituen preso Larrinagan. Urtea bete arte aitak ez zuen ezagutu ahal izan bere seme txikia. Asko sufritu zuten.

  • Senarrak hamar urte gerran, soldadutzan eta behartutako lanetan

    Antonia Ormaetxea Narbaiza (1927) Ermua

    Nobioak ilunetan zigarroa pizten zuen etorri zela jakinarazteko. Hamar urte egin zituen gerran, kartzelan eta "Trabajadorietan". Pena du haren kontuei ez zielako arreta handiegirik jartzen. "Valle de los Caidos"en ere egin zuen lan.

  • Ermuko bost eskuindar hil

    Joseba Gotzon Idigoras Arzuaga (1923) Ermua

    Bandera erre edo ez daki zer egingo zuten. Gorroto handia zieten francozaleek nazionalistei. Ermuko bost eskuindar hil zituzten: horietako hiru Larrinagako kartzelako asaltoan; Olañeta eta beste bat Ermuan, gerra irten zenean. Olañetaren hilketaren azalpenak.

  • Ermuan egindako pistolak

    Joseba Gotzon Idigoras Arzuaga (1923) Ermua

    Hainbat ermuar eskuindar kartzelan egon zen pistolak banatu eta saltzeagatik. Pistolak egiten ziren Ermuko hainbat fabrikatan. Hileta batera etorri zen jeneral batek pistola bat lapurtu zien. Pistola-fabriken zerrenda.

  • begona-lizaso-eizmendi Anaia Feliperen karta Santoñako kartzelatik

    Begoña Lizaso Eizmendi (1922) Errenteria

    Hamar-hamabi lagun fusilatzen omen zituzten egunero Santoñako kartzelan. Moja batzuen bitartez, Felipe anaiaren eskutitza iritsi zitzaien. Hark ere garbi asko omen zuen edozein egunetan bere txanda izan zitekeela.

  • Miren Mendarte Aita zinegotzi jeltzalea

    Miren Mendarte Kasares (1929) Errenteria

    Aita zinegotzia zen, jeltzalea, gerra hasi zenean. Lizarrako bilkura. 100.000 pezetako isuna. Aitak karlista bati lagundu zion eta mojak izan zituzten ezkutatuta etxean. Artxandan hil zuten aita.

  • Miren Mendarte Aita zergatik joan zen frontera; amaren jarrera

    Miren Mendarte Kasares (1929) Errenteria

    Aita batzokiko arduradunetakoa zen. Pilota-partidak, taberna eta pospolinen dantzak. Gazteak bakarrik ez uztearren joan zen frontera. Han hil zuten. Amak barkatu egin behar zela esaten zuen. Neskameak.

  • Miren Mendarte Desfileak eta burlak, gerra garaian

    Miren Mendarte Kasares (1929) Errenteria

    Herriak hartzen zituztenean, desfileak. Emakume batzuei ilea moztu zieten, tartean izebari. Isunak. Alkateak ematen zuen informea. Batzokia falangearen esku gelditu zen. 50eko hamarkada arte euskal dantzarik ez.

  • Inaxito Albisu Gerra garaiko ideologiak eta adiskidetasunak

    Inaxito Albisu Mendarte (1924) Errenteria

    Lehen zer ideologia zeuden azaltzen du. Serapio Mendarte bere osaba zen eta gerra garaian fusilatu egin zuten Artxandan. Garai hartan, hala ere, adiskidetasuna ideologia baino garrantzitsuagoa zen.

  • Inaxito Albisu Arreba kartzelara eraman zuteneko une gogorrak

    Inaxito Albisu Mendarte (1924) Errenteria

    Inaxitoren etxean drama bat ikusi zuten gerra garaian: arreba kartzelan sartu zuten Cervera itsasontzian. Han egunero pertsona bat hiltzen zutenez, aitak lagun komunista batengana jo zuen laguntza eske eta alaba salbatzea lortu zuen. Lehen elkartasun handiagoa zegoen.

  • Miren Lete Aitaren zoria gerran

    Miren Lete Oiartzabal (1935) Errenteria

    Aita Jose Antonio Agirreren zaindaria izan zen, eta nazionalak sartu zirenean, kartzelara eraman zuten hasieran, eta geroago Langileen Batailoira.

  • Miren Lete Gerrako momentu latzak

    Miren Lete Oiartzabal (1935) Errenteria

    Gerran, aita kartzelara eraman zuten, eta baldintza txarretan egon zen han. Gero, zigor gisa, Langileen Batailoian egon zen. Azkenean, ia 4 urte etxetik kanpo eman ostean, etxera itzuli zen. Bitarte horretan, beraiek ez zuten haren berririk izan. Amak oso gaizki pasa zuen gerra garaian: senarraren berririk ez eta semea hil zitzaion. Familiak asko lagundu zion.

  • Miren Lete Mirenen izebak jasotako zigorra

    Miren Lete Oiartzabal (1935) Errenteria

    Gerra garaian, amaren ahizpa bati ilea moztu zioten eta herritik ibilarazi zuten, antzerkia euskaraz egin izanagatik zigortzeko.

  • Miren Lete Emakumeen bilera "klandestinoak"

    Miren Lete Oiartzabal (1935) Errenteria

    Emakumeak gerra garaian elkartu egiten ziren tertulia egitera, senarren zoriari buruz kezkatuta. Bilera haiek egitea ere debekatu egin zieten.

  • Miren Lete Aita gerratik itzultzeko egindako ahaleginak

    Miren Lete Oiartzabal (1935) Errenteria

    Gerra bukatutakoan, aita etxera itzuli zenean, Luzuriagan hasi zen berriro lanean. Langileen Batailoira joan baino lehen, ama saiatu zen aita etxera itzul zedin laguntzen; baina jendeak trabak jarri zizkion eta ezin izan zuen etorri urte batzuk igaro arte.

  • begona-sarasola Gerraren ondorio latzak familian

    Begoña Sarasola Mitxelena (1938) Errenteria

    Gerrak ondorio latzak utzi zituen Begoñaren familian: aita eta osaba preso, osaba fusilatuta... Aita Oiartzunen eduki zuten preso. Etxean ez zen gai horietaz hitz egiten, oso gogorra egiten baitzitzaien.

  • Mila Otaegi Elkartasuna, baita ezezagunekin ere

    Mila Otaegi Arrizabalaga (1926) Errenteria

    Gerra garaian, Langileen Batailoia Aiako Harrian ibiltzen zen lanean. Oso baldintza txarretan bizi ziren haiek; Milaren amak beti prestatzen zion jateko zerbait haietako bati eta ezkutuan bidaltzen zion Milaren bidez. Gerora, laguntasun handia izan zuten gizon harekin.

  • seberiano inarra Bordaxarrekoak preso

    Seberiano Iñarra Lizarazu (1926) Errenteria

    Seberianok 10 urte besterik ez bazituen ere, gogoan du nola nazionalek Bordaxarreko gizonezko guztiak hartu eta San Markoko gotorlekura eraman zituzten. Haietatik bi anaia, Ezkaba mendiko gotorlekuan hil omen zituzten gero.

  • Xebastian Retegi Aita kartzelara eraman zuten

    Xebastian Retegi Mitxelena (1929) Errenteria

    Etxean soldaduak izan zituztenean, kafesnea prestatu zieten. Gorritakoek aita kartzelara eraman zuten, Hernanira, Errenteriako bi mutili Nafarroara pasatzeko bidea erakusteagatik.

  • Xebastian Retegi Bordaxarko mutilen heriotza

    Xebastian Retegi Mitxelena (1929) Errenteria

    Bordaxarko batzuk hil zituzten gerra garaian. Zapirain. Ehizako eskopetak ezkutatu egin zituzten, eta horregatik.

  • Jesus Aranburu Gerran frontean egotetik preso izatera

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    1936ko gerran hainbat frontetan ibili zen borrokan: Aian, Eibarren, Elgetan, Zornotzan, Bilbon, Santanderren... Santanderren zegoela, italiarrak sartu ziren eta han gelditu zen: preso eduki zuten hainbat lekutan hainbat urtez.

  • Jesus Aranburu Preso zegoeneko bizimodua

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Garai hartan, lanak egitera behartzen zituzten, azpiegiturak eta eraikuntzak egiten eta konpontzen. Preso zegoela, zer baldintzatan bizi ziren azaltzen du: lo-lekuak, jatekoa... Preso zegoela, batak bestea zaintzen zuen.

  • Jesus Aranburu Batailoia eta heriotza-zigorrak

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Bere konpainian, ideologia ugaritako gizonak zeuden: komunistak, PNVkoak, CNTkoak... "Primer Batallon mixto de Ingenieros" izena zuen konpainia hark. Preso egon zenean, Angel Osesen epaiketa izan zen, eta bi heriotza-zigor eman zizkioten. Momentu gogorrak izan ziren.

  • Miren Astibia Apaizek erabakitzen zuten nor fusilatu

    Miren Astibia Olaiz (1925) Errenteria

    Aitaren osaba fusilatu egin zuten gerra garaian. Bilerak apaizek egiten zituzten, erabakitzeko nor fusilatu behar zen.

  • Mari Tere Paskual Aitarekin komunikazioa, Langileen Batailoian egon zen bitartean

    Mari Tere Paskual Zapirain (1931) Errenteria

    Errenteriara itzuli zirenean, noizean behin aitaren berri izaten zuten, gutun bidez komunikatzen baitziren. Guda bukatu zenean, aita Langileen Batailoian egon zen. Etxera itzuli zenean, alokairuan bizitzera joan ziren Gaztainora.

  • joseba-goni Koldo Mitxelena gertutik ezagututakoa

    Joseba Goñi Galarraga (1935) Errenteria

    Josebaren aitak eta Koldo Mitxelenak harreman handia izan zuten. Koldo Mitxelenaren bizitzari buruz hitz egiten du: gerra garaian 21 urte zituen eta kartzelan egon zen 7 urtez. Kartzelan familiartekoren bat zuten Errenteriako familien artean, denek irakurtzen zituzten kartzelatik iritsitako gutunak. Koldo Mitxelenaren erretratuak iristen zirenean, ez zuten uste bizirik aterako zenik kartzelatik. Koldo Mitxelenaren ama oso hiztun ona zen. Koldo kartzelatik atera zenean, Madrila joan zen ikasketak egitera eta bere konpromiso politikoa jarraitzera. Han berriro espetxeratu zuten, eta han zegoela hil zitzaion ama.

  • Joxe Mari Zuloaga Aita gerran preso hartu zutenekoa

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Aita, gerran zegoen bitartean, preso ekarri zuten Iruñera; orduan amak opari bat egin nahi izan zion eta Iruñera familia osoa joan zen aita ikustera. Aita Santanderren hartu zuten preso, ez baitzuen errenditu nahi izan; eta denbora askoan ibili zen Langileen Batailoian.

  • Joxe Mari Zuloaga Joxe "Beltza" eta sarjentua

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Aita gerran zegoela, Joxe "Beltzak" sarjentuarekin izandako istilua kontatzen du.

  • Joxe Mari Zuloaga Fletxen eta pelaioen desfileak Errenterian

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Fletxak eta pelaioak desfile militarrak egiten aritzen ziren Errenterian: mutil koskorrak izaten ziren eta haiek jotzen zuten doinua oraindik gogoan du Joxe Marik. Desfile haiek zirenean, Espainiako banderak jartzen ziren balkoietan; beraiek, ordea, ez zuten etxean banderarik jartzen.

  • Joxe Mari Zuloaga CNTko gizon bat Errenterian hil zutenekoa

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Errenterian CNTko gizon bat hil zutenekoa gogoan du Joxe Marik.

  • Joxe Mari Zuloaga Aierbetarrek gerran jasotako zigorra

    Joxe Mari Zuloaga Etxebeste (1932) Errenteria

    Aierbe anai-arrebei nazionalistak izateagatik gerran egin zietena kontatzen du.

  • Jesus Aranburu Pontejosera atxilo

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Pontejoseko abiazio basera eraman zuten atxilo Jesus, Santander inguruan, eta handik bidali ahal izan izan zien familiakoei lehendabiziko eskutitza, fronteak zelarik ez baitzuen aukerarik izan.

  • Jesus Aranburu Pontejosen preso Cóndor Legioarentzat lanean

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Soldatu alemanen zaintzapean ziren Pontejoseko base militarrean atxilo hartuta zeudenak. Durango eta Gernika bonbardatu zituen Cóndor Legioa bertan zen.

  • Jesus Aranburu Pontejosen Alemanak jaun eta jabe

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Pontejoseko base militarrean militar alemanen araudia gailentzen omen zen.

  • Jesus Aranburu Abioiak bonbaz hornitzen

    Jesus Aranburu Oskoz (1918) Errenteria

    Lehenik bonbak prestatzen eta abioiak bonbaz hornitzen gero, halaxe ibili ziren Jesus eta Pontejosera atxilo hartutako gainontzekoak. Hegazkinetako bonbak airean aktibatzen omen ziren, "istripuak saihesteko".

  • inaki-goni Herrian fusilamendu ugari eta ihes egin zuen jende mordoa

    Iñaki Goñi Galarraga (1929) Errenteria

    Erreketeek eta falangistek batzokia hartu zuten eta trantsiziora arte ez zuten utzi. Errenteriako batzokian eduki zituzten atxilotuta bi apaiz eta gero fusilatu egin zituzten. Errenterian jende askok ihes egin zuen itsasoz. Iñakiren aita Bilbora joan zen ihesi anaiarekin eta ilobarekin batera; ez zen frontean egon.

  • inaki-goni Errenteriatik Donostiara ihesi, etxean lapurtuko zieten arriskuarekin

    Iñaki Goñi Galarraga (1929) Errenteria

    Iñaki eta bere senideak Donostiara joan ziren gerra garaian osabaren etxera, eta han egon ziren hilabete batzuk. Donostian, Urbieta kalean bizi ziren. Errenteriatik alde egin zuen jendearen etxeetan arpilatzeak (sakeoak) egon ziren. Apaizak (karlistak ez zirenak) kale-jantzian egoten ziren, zerbait egingo zieten beldurrez.

  • garbine-jauregi Gerra ostean batetik bestera ibili zen Errenterian finkatu arte

    Garbiñe Jauregi Abarrategi (1932) Errenteria

    Durangotik Garagartzara bueltatu zirenean, aita "Batallón de Trabajadoresen" egon zen; gerora, Ondarretako kartzelara eraman zuten eta 5 urte eman zituen han. Errenteriara bizitzera joan ziren arte, Garbiñe ez zen bizi izan amarekin, osabarekin baizik. Osaba osasunez oso ondo ez zebilenez, Madrila joan zen hango ospitale batera; orduan Garagartzara joan zen Garbiñe, baina ez zuen denbora asko eman han. Handik Aztiriara joan zen lehengusu batzuen etxera eta 13 urte zituela etorri zen Errenteriara.

  • Juanita Getaria Aita Kartzelan eta Juanita lanera

    Juanita Getaria San Pedro (1927) Errenteria

    Aita lau urtez preso izan zuten Ondarretan. Ama etxe-garbitzen ibiltzen zen eta laster batu zitzaion Juanita bera ere, 9-10 urte besterik eduki ez arren.

  • Juanita Getaria Errenteriara itzuli bezain laster aita preso eraman zuten

    Juanita Getaria San Pedro (1927) Errenteria

    Ongi gogoan du Juanitak, Errenteriara itzuli eta egun gutxira, guardia zibil bikote batek aita preso nola eraman zuen, gauerdian, Ondarretara. Astean bitan joan izan zitzaion aitari bisitan, bai eta sarritan bakarrik joan ere, atxilo egin zituen lau urtetan zehar. Gaur da eguna, Donostiara maiz joanagatik ere, barrenak Ondarretara gerturatzen uzten ez diona. Eaterako, bertan dela jakinda ere. Juanitak ez du sekula bertatik bertara ikusi Eduardo Chillidaren" Haizearen orrazia".

  • Juanita Getaria Aitaren lagun aberatsa eta Errenteriako Arbelaiz harategia

    Juanita Getaria San Pedro (1927) Errenteria

    Juanitaren aitak, ziega berean preso zegoen lagun aberats bat egin omen zuen Ondarretako kartzelan. Irundarra omen zen laguna eta, Gabonetan, haren familiak emandako turroia jaten omen zuten kartzelan. Gogoan du, bestalde, Errenteriako Arbelaitz harategikoek nola laguntzen zituzten zailtasun ekonomikoekin zebiltzan hainbat eta hainbat familia.

  • Juanita Getaria Nolakoa zen Ondarretako kartzela

    Juanita Getaria San Pedro (1927) Errenteria

    Lehenik, bisitarien otarre eta halakoak gainbegiratzeko gunea omen zen. Sarrera handi bat ere gogoratzen du Juanitak. Aita hirugarren solairuan zela ere oroitzen du, eta harengana korrika joaten zirela, barrote artetik "atta, atta"! deika.

  • Juanita Getaria Gerra garaiko eta gerra osteko otorduak

    Juanita Getaria San Pedro (1927) Errenteria

    Gerra garaiko eta gerra osteko errazionamenduak ezagutu zituzten.

  • Maritxu Goitia Ahizpa itsasontzi batean preso

    Maritxu Goitia Zuloaga (1923) Errenteria

    Maritxuren ahizpa Karlista izateagatik ontzi batean izan omen zuten preso, errenteriar gehiagorekin batera.

  • Joxe Gaztelumendi Gerra piztu eta herriz herri ibili behar urte eta erdiz

    Joxe Gaztelumendi Aiestaran (1925) Errenteria

    Gerra hasi eta, Joxeren aita Errenterian geratu bazen ere, Bizkaira eraman zituzten Joxe bera, anaia eta ama. Bizkaitik Laredoraino heldu ziren, eta handik, itsasontzi batean, Frantziara igaro: Baiona, Arroxela, Saint Martin de Ré... Ibilitako herri guztiak ongi gogoan ditu Joxek, bai eta urte eta erdi horretako hainbat gertaera ere: barkura igo nahian uretara jausi zenekoa, aita preso eraman zutenekoa...

  • Joxe Gaztelumendi Celestino Gaztelumendi, Oiartzunen fusilatua

    Joxe Gaztelumendi Aiestaran (1925) Errenteria

    Fusilamentuei buruz galdetu eta aitaren lehengusua etorri zaio gogora Joxeri, Celestino Gaztelumendi.

  • Joxe Gaztelumendi Karlista baten maizter

    Joxe Gaztelumendi Aiestaran (1925) Errenteria

    Joxeren aita atxilo eraman zuten Bilbora, Gerra Zibilean. Joxeren sendikoak maizterrak ziren, eta etxeko nagusia, Karlista. Joxeren aburuz, gizon harekin izandako harremanak aitaren atxilo-aldi murritzarekin zerikusia izan zuen. Mesede trukea izan ote zen pentsatzen du egun.

  • Joxe Gaztelumendi Soldadutza luzeak buruari eragiteko balio du

    Joxe Gaztelumendi Aiestaran (1925) Errenteria

    Joxek Etxaurin egin zuen soldadutza. Hogeita bederatzi hilabete eman zituen han. Bertan elizari buruz hausnarketa egiteko nahikoa asti izan zuen, baita bere ondorio garbiak ateratzeko ere.

  • 541 Gerra zibila; gerraosteko egoera

    Miren Zubia Zabala (1923) Eskoriatza

    Gerraostea ere gogorra izan zen; gerra garaiko fusilamentuak...

  • 1352 Soldaduak emandako bandurria

    Pedro Mari Zubizarreta Iregi (1932) Eskoriatza

    Gerrako kontuak, sei urteko mutikoa zela. Bandurria bat eman zion soldadu batek, esanaz bueltatuko zela bila. Eskaileran otoitzean nola egoten ziren, eta soldadu bat nola fusilatu zuten.

  • Gerra garaiko errepresioa

    Antonia Mendiola Larrañaga (1921) Etxarri Aranatz

    Herritik mutil asko joan ziren gerrara, eta jende asko hil zen. Arbizuar bat hil zuten. Bere ahizparen nobioa ere hil egin zuten. Kartzela ere sartu zituzten batzuk. Emakumeei ilea moztu zieten.

  • Gerra garaiko kontuak II

    Antonia Mendiola Larrañaga (1921) Etxarri Aranatz

    Garai hartan manifestazioak egiten ziren, eta behartuta joaten ziren. Kartzelara sartu zituzten; guztiak hil zituzten ondoren, zazpi edo zortzi gizon.

  • Gerra garaiko heriotzak

    Antonia Mendiola Larrañaga (1921) Etxarri Aranatz

    Jendea hil eta bide bazterretan uzten zuten. Errepublikaren denboran alkate izandakoa eta maistra bat hil zituzten. Lehenengo atxilotu egin zituzten, ez zituzten hil nahi, baina behartu egin zieten.

  • Manuel Mundinano Fusilamentuak

    Manuel Mundiñano Ezkutari (1918) Etxarri Aranatz

    Gauza gutxirengatik fusilatzen omen zen jendea. Bere anaia eta beste batzuk, lanean sartzeko UGTn izena eman zutelako fusilatu nahi izan zituztela dio. Herriko jauntxoa zen Gayarre botikariari esker ez omen zituzten fusilatu. Leizean ere ba omen dira asko bertan botatakoak.

  • Manuel Mundinano Emakumeei ilea moztu

    Manuel Mundiñano Ezkutari (1918) Etxarri Aranatz

    Gerra ondotik emakumeei ere ilea mozten zieten. Izen batzuk ematen ditu.

  • Jesus Amado Larraza Gerra Zibila Etxarrin

    Jesus Amado Larraza Lizarraga (1918) Etxarri Aranatz

    Gerra Zibilak Etxarrin giro ezin txarragoa jarri omen zuen. Ezin ikusiak eta mendekuak ugariak izan omen ziren. Halako herri txikia izanik ere 13 bat fusilamendu izan omen zirela adierazten du. Horietako bi kontatzen ditu, Altsasuko Barberito izenaz ezagutzen zutenarena eta basoan lanean ari zen mutil batena, Murillo izeneko harroputz baten mendeku ergela (zergatia kontatzen du). Emakume batzuei ilea moztu ere egin zieten. Erreketeek bere etxe ondoko Maritxu izeneko emakumeari nola moztu zioten deskribatzen du.

  • Jesus Amado Larraza Anaia fusilatu zuten

    Jesus Amado Larraza Lizarraga (1918) Etxarri Aranatz

    Amadok semea eta ilobak kartzelan eduki ditu, baina ez da ongi oroitzen. Bai ordea gogoan du anaia fusilatu zutenekoa. Anaia libre bezala utzi zuten kontzentrazio eremu batetik. Etxera itzuli beharrean Frantziara pasatzen saiatu zen, eta harrapatu zuten. Ondarretako kartzelan sartu zuten. Amadok astero egiten omen zion bisita. Gerra ondotik, gauzak okertu eta fusilatu zuten. Zeukaten Citroen kotxe batean nola ekarri zuten Etxegaratetik gogoratzen du. Iruñean lurperatu zuten.

  • Gerra Zibilean fusilamentuak

    Vicente Miranda Mundiñano (1927) Etxarri Aranatz

    Fusilatuak izan ziren Etxarrin. Vicentek gogoratzen ditu batzuk, Clemente, Narciso... Otsoportillon. Hainbat emakumeri ilea moztu zieten ere bai, beren izeba bati adibidez. Soldaduak etorri eta edozein etxetan sartzen ziren. Bere etxean sei soldadu eta sei mando bizitu ziren.

  • Gerra garaia

    Asuncion Razkin Imaz (1926) Etxarri Aranatz

    Etxarrira ez zen gerra ailegatu, baina mugimendukoen kuartela egon zen, eta soldaduak etortzen ziren eskopetekin. Emakume batzuei ilea moztu zieten, eta gizon batzuk Urbasa aldera eraman zituzten. Andre asko senarrik gabe geratu ziren.

  • Gerra garaia: familia nazionalista

    Gregorio Goñi Lazkano (1940) Etxarri Aranatz

    Beraien aita ez zen gudan egon. Bere etxean nazionalistak ziren. Bere garaian Etxarri banatu egin zen politikagatik, beti beldurrez egoten ziren. Emakume askori ilea moztu zieten, bere etxean inori ez, baina bere izebari adibidez bai.

  • Gerra garaiko kontuak

    Manolo Campos Castresana (1935) Etxarri Aranatz

    Gerra garaiko alkatea (Barandalla) erreketeen kapitaina izan zen. Garai hartan, Etxarriko lau gizon eraman zituzten, eta hil egin zituzten. Mehatxuak egoten ziren. Etxarrin bi alde zeuden karlistak eta errepublikanoak

  • Gazte bat bizirik bota zuten simara

    Manolo Campos Castresana (1935) Etxarri Aranatz

    Apaizak garai hartan oso gaiztoak ziren. Mugimenduaren aldekoak ziren, eta beraiengatik jende asko hil zuten. Urtero joaten dira hildakoei omenaldia egitera Urbasara. Behin bat bizirik bota zuten, eta gainean graba kamioi bat bota zioten. Garai hartan, kontuz ibili behar ziren esaten zutenarekin.

  • Gerrako heriotzak

    Margarita Maiza Auzmendi (1938) Jose Mari Razkin Agirre (1932) Etxarri Aranatz

    Frontean herriko jendea hil egin zen, eta herrian bertan bat edo beste ere hil zuten. Margaritaren aita Karlista zen.

  • Margaritaren aita fusilatzetik libratu zen

    Margarita Maiza Auzmendi (1938) Jose Mari Razkin Agirre (1932) Etxarri Aranatz

    Margaritaren aita gerrara joan zen. Behin Begoñako elizan sartu ziren, eta bertan harrapatu zituztenak fusilatu egin zituzten, bere aita ezkutatuta zegoen, eta libratu egin zen.

  • Gerra garaiko kontuak

    Antonina Barricarte Zolina (1934) Etxarri Aranatz

    Gerra garaian oso txikia zen, hiru urte zituen eta ez du oroitzapen handirik. Bere senarrak kontatzen du bide bazterrean jendea lurperatzen zutela. Urbasa aldean inguruko jende asko fusilatu zuten.

  • Serapio Undabarrena Bonbardaketa ondorena eta gerraostea

    Serapio Undabarrena Meabe (1930) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa ostean Gernikara joan zen aitarekin, txahal bat eramatera saltzeko, eta Gernikak sutan jarraitzen zuen, hildakoak omen zeuden hondakinen artean. Soldaduak plaza zaharrean jarraitzen zuten, gerraostean gerrako atxilotuek egin zuten plaza zaharra, baita Sukarrietatik Bermeora doan bidea ere.

  • Juanita Bergara Autoa=Sakamastekas; Neba nagusia nazionalisten idazkaria zen

    Juanita Bergara Mintegia (1917) Gernika-Lumo

    Lehen ez zen auto askorik ibiltzen; bakarren bat ikusiz gero, Sakamantekas zelakoan, ezkutatu egiten ziren. Bere neba zaharrena nazionalisten idazkaria zen eta kartzelara eraman zuten: lehenengo Larrinagara, eta gero Urduñara. Urduñatik langile-batailoietara eraman zuten. Bere senarra neba bisitatzera zihoan tren batean ezagutu zuen.

  • Juanita Neba preso

    Juanita Irigoras Zabala (1917) Gernika-Lumo

    Guardia zibilak dendarik denda joaten ziren jeneroa eskatzen. Bere neba Gaztela aldean hartu zuten preso; fusilatzeko zituztela, hegazkin bat hurbildu eta alde egitea lortu zuten. Urte askoan egon zen Valentziako langile-batailoietan, okindegi batera eraman zuten lanera; ogirik ez zitzaion falta, behintzat, lodituta bueltatu zen-eta.

  • Juanita Gernikako kartzela

    Juanita Irigoras Zabala (1917) Gernika-Lumo

    Gernikan kartzela dotorea zegoela dio, gaur egun Baste dagoen tokian. Juanitak "Taverna Vasca"ko behargin bati eramaten zion jatekoa.

  • Juanita Osaba, erru barik, 20 urtean preso

    Juanita Irigoras Zabala (1917) Gernika-Lumo

    Mendatako osaba bat Zaratamoko Elizaldean bizi zen, eta gerran etxetik alde eginda zeuden. Etxera bueltatu zirenean, Guardia Zibilak joan zitzaizkion armarik-edo zuen galdetzen. Bere osabak bat bazuela esan zien. Kaxaren bat bazuen ere galdetu zioten, eta ganbaran bat bazuela esan zien. Gora igo eta esku-bonba, fusila... aurkitu zituzten kaxan. Atxilotu eta preso eraman zuten: heriotza-zigorrera kondenatu zuten. Azkenean, 20 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten; kartzelan zegoela bronkioetako gaitza hartu zuen.

  • Bittori Foruria Karmelitetatik bota zutenekoa

    Bittori Foruria Zabala (1933) Gernika-Lumo

    Traman jaioa da. Ama ez zuen ezagutu eta izebaren etxera joan zen bizitzera, eskolara Gernikako karmelitetara joateko. Moja batek Gernika gorriek erre zutela, bere aitak erre zuela esan zion eta aita eskolara joandakoan, Bittori eskolatik bota zuten.

  • Rafa Armendariz Presoak Gernika berreraikitzen

    Rafa Armendariz Gainza (1926) Gernika-Lumo

    Institutua dagoen tokian, lehen agustindarren ikastetxea zegoen; gerora, kartzela egon zen, bertara ekarri zituzten Gernika berreraikitzen ibili ziren presoak.

  • Rafa Armendariz Emakume abertzaleak garbitzera behartuta

    Rafa Armendariz Gainza (1926) Gernika-Lumo

    Bere arreba Andra Mariako eliza garbitzera behartu zuten, beste emakume abertzale batzuekin batera. Bonba su-eragileak bota zituzten Gernikan; hori dela-eta, denak hartu zuen su. Hilabetegarrenean-edo etorri ziren Gernikara.

  • Serafin Ruiz Gernikatik ihesi eta osaba Ibarrurin fusilatua

    Serafin Ruiz Sagasti (1923) Gernika-Lumo

    Nazionalak Ibarrurira sartu zirenean, hantxe zegoen Serafin. Bonbardaketa izan zenean, Bilbora joan zen beste batzuekin batera eta han senideengatik galdetu ziotenean, Arboledara eraman zuten. Mehatzeetan lanean zebilen osaba batekin egon zen. Handik Bilbora joanda, izeko batek Ibarrurira eraman zuten eta izeko Bilbora itzuli zen, oraindik nazionalak sartu gabe zeuden eta. Ibarrurin zegoela, osaba nazionalek eraman zuten eta Oizen fusilatu egin zuten. Eliza lehen non zegoen kontatzen du.

  • Serafin Ruiz Gerraostean irakasleak kalera

    Serafin Ruiz Sagasti (1923) Gernika-Lumo

    Gerraostean eskolak kendu egin zituzten eta irakasle batzuri ez zioten klaserik ematen utzi. Karmeldarren eskolara joaten hasi zen beste batzuekin batera.

  • Serafin Ruiz Presoak Gernika berreraikitzen

    Serafin Ruiz Sagasti (1923) Gernika-Lumo

    Gernika berreraikitzeko gerrako presoak erabili zituzten. Baserritarrei gurdi eta idiak errekisatu eta kaleak hondakinez hustu zituzten. Gorpuak hilerrira eramaten zituzten. Agustindarretan ospitalea jarri zuten.

  • Inazio Intxausti Presoak Gernika berreraikitzen

    Inazio Intxausti Ormaetxea (1935) Gernika-Lumo

    Urte eta erdi zuen bonbardaketan. Gero presoak ibili ziren etxeak eraikitzen eta horixe du gogoan.

  • Juanita Gangoiti Aita gorpuak lurperatzen gerran

    Juanita Gangoiti Etxebarria (1923) Gernika-Lumo

    Umetan baserriko infernu baten bizi omen zen. Ez du aipatu ere egin nahi. Gerrako kontuak: jende asko hil zen burdinazko gerrikoa apurtu zutenean. Bere aitak gorpuak lurperatzen zituen derrigorrean.

  • Maria Luisa Olaeta Salaketa bat tarteko aita atxilotu

    Maria Luisa Olaeta Berrojaetxebarria (1926) Gernika-Lumo

    Bere aita salaketa bat tarteko atxilotu egin zuten; baina, itsasoan egiten zuenez lan, sekula ez zen politika kontuetan sartuta egon. Isun itzela ordaindu behar izan zuten.

  • Maria Luisa Olaeta 10.000 ogerlekoko isuna diru zaharretan

    Maria Luisa Olaeta Berrojaetxebarria (1926) Gernika-Lumo

    Soltxaga jeneralak Arana Kondearen etxe batean zuen bulegoa, eta Maria Luisaren aita bertara eraman zuten atxilotuta. Sasoi hartako 10.000 ogerleko, 50.000 pezetako, isuna jarri zioten. Baina ez zuten diru berriarekin ordaindu behar, zaharrarekin baizik. Sasoi hartan diru-aldaketa egon zen.

  • Maria Luisa Olaeta Gernika garbitzeko, presoak ekarri zituzten

    Maria Luisa Olaeta Berrojaetxebarria (1926) Gernika-Lumo

    Gernika garbitzeko lanetan, "ciudades devastadas"eko bulegokoak eta langile-batailoietako presoak aritu ziren. Errenteria aldea ez zuten erre.

  • Carmen Larruskain Nebak soldadu eta bat kartzelan

    Carmen Larruskain Madariaga (1926) Gernika-Lumo

    Hiru neba soldadu ibili ziren gerran. Hiru hildako egon ziren auzoan. Neba bat kartzelan egon zen eta ama bisitan joan zitzaion.

  • Jose Angel Mendia Ama Saturraranera, bera Otxandiora eta seminariora

    Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

    Gerra sasoian, ama kartzelan eta aita kanpoan zituela, Otxandiora joan zen osabengana. Handik Laguardia-Biasteriko seminariora joan zen. Ama Saturraranen, seminarioa izandako kartzelan, zegoen bitartean, bera ere seminarioan zegoen. Ama kartzelatik irtendakoan, berak seminarioa utzi zuen.

  • Jose Angel Mendia Ama atxilotu zutenekoa

    Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

    Bere ama Zornotzako udaletxera joan zen eta han esan zioten kartzelan egon behar zuela. Handik bi egunera, etxera joan eta ama preso eraman zuten. Larrinagan, Orue txaletean eta Saturraranen egon zen. Bere amak Larrinagako kartzelan izandako bizipen batzuk kontatzen ditu, jendeak fusilatzera eramaten zutenekoa. Saturraranen eskualdeko hainbat pertsona egon ziren bere amarekin batera. Bere amak ezin izan zuen gehiago andereño bezala lan egin; bizi osorako zigortu zuten.

  • Jose Angel Mendia Saturraranera bisitan

    Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

    Bere ama Saturraraneko kartzelan zegoela, bisitan joan zitzaion Jose Angel. Militar bat-edo errukitu egin zen, eta ama agurtzen utzi zion.

  • Jose Angel Mendia Kartzelako bizimodua

    Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

    Bere amak ez zion sekula kartzelako egoeraz berbarik egin. Behin Galdakaoko neska bati jarri zioten zigorra kontatu zion amak.

  • Jose Angel Mendia Amaren aurkako epaiketako salaketa

    Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

    Bere amaren aurkako autuan irakurritakoa aipatzen da pasarte honetan. Epaitegiko paperetan bere ama "aférrima roja separatista" zela jartzen du. Eskolak zarratzerakoan, bere amak eskola partikularrak ematen zituen; hori dela eta, ikasleak iraultzara bultzatzen zituela jartzen zuen bere aurkako salaketan, arriskutsutzat joz. Bukaeran, maistra bezala, "pena de reclusión perpetua con inhabilitación absoluta" ezarri ziotela irakurtzen da,

  • Jose Angel Mendia Saturrarango kartzelari buruzko abestia

    Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

    Saturrarango kartzelari buruzko abestia kantatzen du: "En la hermosa Bizkaia, a la orilla del mar..."

  • Jose Angel Mendia Eskolan neska artean; Espainiako bandera lepoan hartuta

    Jose Angel Mendia Dilla (1926) Gernika-Lumo

    Amak ematen zizkionez eskolak, beti egoten zen neskatila artean. Eskolara inspektorea joaten zenean, jai izaten zuen Jose Angelek. Gerra sasoian, Otxandion egon zen osabarenean, eta han joan zen lehenengo aldiz mutilekin eskolara. Igandero mezara joaten ziren eskolatik; behin, Alfredo Donado maisuak Espainiako bandera eramateko eskatu zion eta zer egiten zuen jakin barik kasu egin zion. Atentzioa deitu zioten eta gerora ez zuen gehiago eraman. Txapel gorriarekin joaten ziren eskolara.

  • Andone Bidaguren Aita kartzelan zorriz eta zikinkeriaz beteta

    Andone Bidaguren Bilbao (1927) Gernika-Lumo

    Bere aita atxilotu zutenean, luzaro egon ziren hari buruzko ezer jakin barik. Lekeition, Bilbon eta Pontevedran egon zen. Galiziako kartzela uharte batean zegoen, lepra zuten gaixoen bizilekua zen. Zikinkeria itzela izaten zuten: gutunetan zorriak, handi-handiak, bizirik heltzen ziren.

  • Andone Bidaguren Salatari asko

    Andone Bidaguren Bilbao (1927) Gernika-Lumo

    Bere aita auzoko batek salatu zuen. Gudariei jaten emateagatik eraman zuten kartzelara. Salatari asko egon zen han sasoian: ikusiezinagatik salatuak eta horren erruz hildakoak.

  • Itziar Arzanegi Gerran familia banatuta

    Itziar Arzanegi Uribe (1924) Gernika-Lumo

    Bere aita batzokiko presidentea izan zen. Gerraostean bere aita preso eraman zuten. Itziar Sukarrietara joan zen izeko batengana, 3 urte igaro zituen bertan. Bere ama Gernikan gelditu zen.

  • Itziar Arzanegi Aita preso

    Itziar Arzanegi Uribe (1924) Gernika-Lumo

    Bere aita 3 urtez izan zen batzokiko presidente; gerora ere sekula ez zuen batzokia utzi. Beraien aita kartzelara sartu zuten, lehenengo Bilbon eta gero Asturiasen, 3 urtez-edo egon zen kartzelan. Etxean euskaraz egin arren, kalean erdaraz egiten zuten, gainerako umeek ere horrela egiten zutelako.

  • Edurne Bengo Aita kartzelan

    Edurne Bengoa Clemencot (1931) Gernika-Lumo

    Gerra Zibilean Santanderrera joan ziren ebakuatuta. Aita, ostera, kartzelara sartu zuten gorria zela-eta. Etxera itzuli zenean ilea moztuta bueltatu zen.

  • Kruzita eta Jesus "¡A limpiar culos a moros!"

    Kruzita Etxabe Garro (1930) Jesus Kortabitarte Madariaga (1927) Gernika-Lumo

    Kortezubiko andre bat "Peka" Gernikara joan behar izaten zen beste batzuekin militarren-eta zikinkeriak, kuartela... garbitzera. ¿A dónde vas Peca?" esan eta "¡A limpiar culos a moros!" erantzun ei zuen behin.

  • Julio Onaindia Anaia atxilotu zuten

    Julio Onaindia Landeta (1924) Gernika-Lumo

    Bonbardaketa ostean, Nabarnizen egon zen amamagaz batera. Nabarnizen soldadu asko izan zituzten etxean bertan. Burgo menditik erasotzen zeudela, soldadu guztiek utzi zuten etxea. Bitarte horretan, bere anaia haranzko bidean autoan zihoala, atxilotu egin zuten. Apirilaren 28an atxilotu zuten eta 29an sartu ziren Gernikara. Anaia atxilotu eta autoa eta txakurra ostu zizkieten. Gasteizera eroan zuten preso.

  • Julio Onaindia Preso zegoela, lehengusu erreketeagaz topatu

    Julio Onaindia Landeta (1924) Gernika-Lumo

    Bere anaia zaharrena, Juan, atxilotu eta Gasteizera eroan zuten. Han, preso zegoela, beraien lehengusu bategaz egin zuen topo; lehengusu areatzar hori erreketeen kapitaina zen. Hark handik aterako zuela esan zion.

  • Kontxi Zorrozua Osaba hil zuten

    Kontxi Zorrozua Zabaleta (1926) Gernika-Lumo

    Beraien osabak diputazioan egiten zuen lan. Kontxiren neba batekin batera osabarenera joan ziren bonbardaketa ostean. Osaba preso hartu eta hil egin zuten.

  • Kontxi Zorrozua "Berba eitten bazuen euskeraz, ointxe errixora"

    Kontxi Zorrozua Zabaleta (1926) Gernika-Lumo

    Bere osaba Juan Carlos diputazioko behargina zen eta fusilatu egon zuten. Bilboko Gran Vian Kontxiren amuma eta osabaren ama euskaraz berbetan zeudela, militar batek hauxe esan zien: "Berba eitten bazuen euskeraz, ointxe errixora botakotsuet bixori". Gerraostean ere, etxean beti euskaraz egiten zuten; kalean eta auzokoekin, ostera, erdaraz. "Agur" ere ezin zitekeen esan.

  • Pilar Txopitea Fusilatzeak eta komentuaren eraisketa

    Pilar Txopitea Uribarri (1924) Gernika-Lumo

    Errenteria auzoko eta Foruko herritar batzuk fusilatu egin zituzten. Bonbardaketa izan zenean, astoak bakarrik itzultzen ziren etxera Gernikako azokatik, jabeak bertan hil zirelako. Mojarik ez zuten hil, baina komentuko paretak eraitsi egin zituzten.

  • Hirune Etxebarria Foruko fusilamenduak

    Hirune Etxebarria Bastegieta (1923) Gernika-Lumo

    Foruan hiru gizon fusilatu zituzten, tartean sakristaua.

  • Mertxe Hidalgo Aita preso buruzagi sozialista izateagatik

    Mertxe Hidalgo Rekondo (1928) Gernika-Lumo

    Aita Gernika-Lumoko alderdi sozialistako sortzailea izan zen. Gerran Valentziara joan ziren eta atxilotu eta kartzelaratu egin zuten: Larrinagan, Karmelon eta Tabakaleran egon zen. Heriotza zigorra izan zuen, baina herriko faxista batek lagundu zion; faxista izan arren, pertsona ona zen eta hari eskerrak indultatu zuten.

  • Mertxe Hidalgo Aitaren atxiloketa

    Mertxe Hidalgo Rekondo (1928) Gernika-Lumo

    Gerran Frantzian eta Valentzian egon ostean, Euskal Herrira bueltatu ziren, Bilbora hain zuzen ere. Aita atxilotu eta amak bost umegaz egon behar izan zuen aurrera. Aita bisitatzen joaten zirenean jatekoa eramaten zien. Presoak leihora irtenez gero, zentinelak (zaintzaile militarrak) tiroka hasten ziren.

  • Mertxe Hidalgo Kartzelako bizipenak

    Mertxe Hidalgo Rekondo (1928) Gernika-Lumo

    Gerraostean aita atxilotu eta preso hartu zuten. Aitak kontatutakoak dakartza gogora: goizero mezara joan behar izaten zuten, zamorar batek bere buruaz beste egin zuen... Mertxeren amak kartzelako arropak egosi egiten zituen zorriak kentzeko. Astean behin aitaren arrebak jatekoa bidaltzen zion, beraiek ez baitzuten ezer bidaltzeko.

  • 586 'Canarias' ontziko komandanteak atera zituen kartzelatik

    Sabina Azkue Fernandez (1926) Eugeni Lazkano Ulazia (1919) Getaria

    Matxitxako inguruan izan zen bere senarraren ontziaren eta Canarias gerrako itsasontziaren arteko bataila. 50 lagunetatik 18 atera ziren bizirik. Bizirik geratu zirenak preso hartu zituzten. Bere senarrak 20 hilabete egin zituen preso heriotza-zigorra jarrita; eta, azkenean, Manuel Calderón Canarias itsasontziko komandanteak atera zituen kartzelatik. Hiru getariar zihoazen Bou Nabarra itsasontzian.

  • 586 Herriko emakumeak "Margarita" (errekete) jantzita gerra garaian

    Sabina Azkue Fernandez (1926) Eugeni Lazkano Ulazia (1919) Getaria

    Gerra oso presionatuta bizi izan zuten. Komandante bat etortzen zen, fusila hartuta, meza nagusira. Zenbait emakume derrigortu egiten zituzten "Margarita" (erreketea) janztera. Bi emakume garaienak jartzen zituzten Espainiako bandera eta falangekoa eramaten; eta, atzetik, umeak egurrezko fusilekin Cara al Sol abesten.

  • Maria Iruretagoiena Bordele eta Bartzelonako bizimodua

    Maria Iruretagoiena Olano (1928) Getaria

    Bordelen 6 hilabete egon ziren komentu batean. Jaten ematen zieten egunean bitan. Han egon ziren bitartean, leku berezian ematen zieten jaten. Handik Bartzelonara joan ziren, eta amak kartzelara eraman zuten hiru egun, alabari Miren izenaz deitu ziolako.

  • Maria Iruretagoiena Bartzelonako familiaren etxean gustura

    Maria Iruretagoiena Olano (1928) Getaria

    Bartzelonan egon zen bitartean, familia baten etxean hartu zuten. Han oso ondo egon zen, ondo zaindu zuten bai bera, bai eta bere senideak ere. Familia hartakoekin erdaraz hitz egiten zuen eta aldatu egin zioten izena: Miren izatetik, Maria izatera pasa zen. Ama kartzelan egona zen Miren izena esateagatik gerra garaian.

  • Maria Iruretagoiena "Arriba España" ez esateagatik fusilatutakoak

    Maria Iruretagoiena Olano (1928) Getaria

    Gernikan, emakume batek "arriba España" esan nahi ez izateagatik, lau seme-alabekin batera fusilatu zuten.

  • Maria Iruretagoiena Aita Gernikan fusilatu zutela jakin zutenekoa

    Maria Iruretagoiena Olano (1928) Getaria

    Bartzelonan zeudela, aita Gernikan fusilatu zutela jakin zuten. Umea zenez, ez zen konturatzen egoeraz, baina bere amak eta ahizpak asko sufritu zuten.

  • Juliana Eizagirre Gerrako giroa Getarian

    Juliana Eizagirre Osa (1929) Getaria

    Gerran ez zuten bonbarik ezagutu, baina Getariako kanposantuan gizon bat hil zutenekoa gogoratzen du. Gerran ezin zituzten milarraiazko galtzak erabili, eta ezkutatu egin behar izaten zituzten. Cara al Sol abestera behartzen zituzten.

  • extefana irastorza Hendaiar neska gazte batek austriar soldadu bati desertatzen lagundu zion

    Extefana Irastorza (1925) Hendaia

    Austriako eta Poloniako soldaduei antzematen omen zitzaien ez zirela alemaniarrak, aurpegiko tristuragatik. Haietako batek hegoaldera pasatzeko laguntza eskatu zion Extefanaren lagun bati. Hark arropak beltzez tintatu zizkion eta hegoaldera pasatzen lagundu zion. Neska hura salatu egin zuten, eta alemanek galdezkatua izan zen, baina ez zioten zigorrik ezarri.

  • Esteban elorza Gerra nola bizi izan zuten

    Esteban Elorza Aranburu (1928) Hernani

    Gerran gosea pasa zuten. Gerra hasi zenean, tankeak etorri ziren, aita harrapatu zuten eta beraiekin batera eraman zuten, baina ilunabarrerako askatu zuten. Errepideak moztu egin zituzten. Etxetik ez ziren irteten gerra garaian. Hernanin izandako fusilamendu bati buruz hitz egiten du.

  • Ebaristo Genbelzu Gerra hasiera eta fusilatuak

    Ebaristo Genbelzu Sansinenea (1925) Hernani

    Nafarroatik erreketeak eta falangistak sartu ziren. Hernanikoak denak ezagutu zituen. Fusilatutakoak Galarretan sartzen omen zituzten.

  • Roxarito Goikoetxea Ama eta umea tiroz hil

    Roxarito Goikoetxea Ormazabal (1929) Hernani

    Gerra garaian nazionalek ama eta ume jaio berria hil zituzten.

  • Anttoni Egaña Anaiengana bisitan kartzelara

    Anttoni Egaña (1918) Hernani

    Bere bi anai preso eraman zituzten, bata Andaluziara eta bestea Miranda de Ebrora. Laneginarazi zieten. Anaiarengana bisitan joaten zireneko kontuak azaltzen ditu. Beldur handia izaten zuten.

  • Ixabel Zubillaga Ihes egin eta herrira itzulitakoei zigorrak

    Ixabel Zubillaga Huici (1930) Hernani

    Gogoan dauka gerra garaian Hernanin soldaduak ikusi izana. Alde egin eta herrira itzultzen ziren hernaniarrak zigortu egiten zituzten. Emakumeei ilea moztu eta olioa ematen zieten.

  • Ixabel Zubillaga Senarraren osaba fusilatua

    Ixabel Zubillaga Huici (1930) Hernani

    Bere senarraren osaba bat fusilatu egin zuten, beste askorekin batera. Nola izan zen kontatzen du.

  • Paxkoala Kortadi Ezinikusien ondorioak

    Paxkuala Kortadi Ormaetxea (1923) Hernani

    Ezinikusiak ziren hilketa askoren arrazoia. Emakumeei puga eman eta ilea mozten zieten, sozialistak zirelako edo.

  • Irune eta Xatur Karrera Fusilatzeak etxe ondoan

    Irune Karrera Etxeberria (1929) Xatur Karrera Etxeberria (1930) Hernani

    Hilerriko bidean bizi ziren Xatur eta Irune, eta haien etxetik fusilamendu guztiak ikus zitzaketen.

  • Mari Karmen Olazagirre Kulparik ez duenak pagatzen du askotan

    Mari Karmen Olazagirre Amilibia (1931) Hernani

    Gerran izandako heriotzez eta erail zuten jende guztiaz ari da Mari Karmen. Hernaniko kanposantura Pasaian eta Donostian hildako gorpuak ekartzen zituztela dio Mari Karmenek.

  • Mari Karmen Olazagirre Pentsamolde kontua

    Mari Karmen Olazagirre Amilibia (1931) Hernani

    Mari Karmenek dio nazionalek segituan "harrapatzen" zutela eurek defendatzen zituzten idealetatik hurruntzen zen edozein.

  • Mari Karmen Olazagirre Bandera espainola balkoian

    Mari Karmen Olazagirre Amilibia (1931) Hernani

    Hernanin denetik izan dela dio Mari Karmenek, baita falangista asko ere. Euskaraz etxean besterik ez zuten hitz egiten. Zalantzak ditu Mari Karmenek kalean euskaraz egitea debekatuta zegoela esaterakoan, baina beldurra medio, ez zuten euskaraz egiten. Gainera, Franco etortzen zenetan, bandera jarri beharra zagoen balkoian, nahi edo ez nahi.

  • Antonio Lizeaga Aita preso

    Antonio Lizeaga Arrieta (1932) Hernani

    Epeleko Etxeberrin bazuten terraza bat bazkaltzeko. Han zeudela erreketeek aita preso eraman zuten eta dirua ordainduta atera zuten kartzelatik. Bonba batek baserria apurtu zuen. Badakite nork bota zuen.

  • Inazio Zubiarrain "Heriotzaren aldapa"

    Inazio Zubiarrain Otxotorena (1929) Hernani

    Inazioren aita Batallón de Trabajadores-en ibiliarazi zuten, Lasarten. Egunero kamioian ibiltzen omen zituzten, eta "heriotzaren aldapa" delakotik pasatzerakoan, hildakoren bat edo beste ikusten zuten goizero.

  • Inazio Zubiarrain Lasarte aireportu

    Inazio Zubiarrain Otxotorena (1929) Hernani

    Gerra Zibilean Hegazkinak Lasarten aireratu eta lurreratzen ziren. Batallon de trabajadoresekoei eta preso hartutakoei aitzur eta palaz hango lurrak berdindu arazi eta halako lanak eginarazten zizkieten.

  • Inazio Zubiarrain Gauero presoren bat falta

    Inazio Zubiarrain Otxotorena (1929) Hernani

    Inazioren aita Batallón de Trabajadores-ekin lan egitera eramaten zuten goizero Lasartera, eta han, Inaziok dioenez, gauero fusilatzen omen zuten preso hartuta zituztenen artetik bateren bat. Hori ikusita, preso batek ihes egitea erabaki zuen, eta baita lortu ere. Ordainetan, bando nazionalekoek gau horretan bertan guardia egiten jarria zuten presoa akabatu omen zuten, ordea.

  • Inazio Zubiarrain Lekeitioko apaiza Hernanin fusilatu

    Inazio Zubiarrain Otxotorena (1929) Hernani

    Gurdian zaborra garraiatzen ibiltzen zen pertsonak berak hartzen omen zituen fusilatutakoen gorpuak eta Hernaniko kanposantura eramaten. Lekeitioko apaiz abertzale bat ere Hernanin hil zutela dio Inaziok.

  • Inazio Zubiarrain Borreroarekin karta jokoan

    Inazio Zubiarrain Otxotorena (1929) Hernani

    Bera fusilatu nahi izan zuten hiru lagunekin karta jokoan aritu zen haren pasadizoa.

  • Inazio Zubiarrain Edozein umiltzeko moduko garaiak

    Inazio Zubiarrain Otxotorena (1929) Hernani

    Bando nazionalaren jazarpena batetik eta gosetea bestetik, gerrak gizartearen zati handiena burumakur utzi zuela dio Inaziok.

  • Rufina telletxea Aita sozialista, batailoi-buru

    Rufina Telletxea Ollokiegi (1931) Hernani

    Aita gerrara joan behar zenez, izeba bila joan zitzaien Karabelen bizitzeko. Aita gortuta etorri zen gerratik baina zauririk gabe, bonba artean ibili bazen ere. Aitak ofizioa Eibarren ikasi zuenez, batailloiko arduraduna zen. Horregatik hartu zuten preso.

  • Rufina telletxea Aita fusilatu egin zuten

    Rufina Telletxea Ollokiegi (1931) Hernani

    Aita kartzelan sartu zuten gerra garaian eta hiru urtez han egon ostean, 1940an fusilatu egin zuten. Santanderreko portuan zeudela, itsasontziz Hernanira etortzeko, aitarekin topo egin zuten eta han bertan atxilotu zuten, 1937an. Orduan ikusi zuen aita azkenekoz.

  • Hipolito Arregi Hernaniko fusilamenduak

    Hipolito Arregi Iraola (1916) Hernani

    Gerra garaian hildako asko izan zen Hernanin. Non fusilatzen zituzten kontatzen du. Txapelak eta oinetakoak han gelditzen ziren. Hilerrian aparteko lurra omen zegoen, bedeinkatu gabea, fusilatuak lurperatzeko. Hogeitik gora fusilatu zituzten herrian.

  • Hipolito Arregi Tetuanen soldadu Bilbo erori zenean

    Hipolito Arregi Iraola (1916) Hernani

    Tetuanen, Afrikan, soldadu zegoen Bilbo nazionalek hartu zuten garaian. Cara al Sol kantarazi zieten. Fustarekin soldadu bat nola jo zuten kontatzen du, abesterakoan eskua ondo luzatua ez izatearren.

  • Hipolito Arregi Gerran andazain

    Hipolito Arregi Iraola (1916) Hernani

    Gerra garaian joan zen soldadu, hogei urterekin. Udaletxeak bidaltzen zituen soldaduak, aurrez neurtu, pisatu eta beste hainbat egin eta gero. Lau hilabete Afrikan egonda, Espainiara bidali zituzten Katalunia ingurura. Andazain (kamillero) ibili zen eta erraz pasatu zuen gerra.

  • Hipolito Arregi Aranazko Segundo Bergara gerran hila

    Hipolito Arregi Iraola (1916) Hernani

    Aranazko Falku etxekoa zen Segundo Bergara nola hil zen kontatzen du.

  • Hipolito Arregi Anai bat Teruelen desagertua

    Hipolito Arregi Iraola (1916) Hernani

    Anaia zaharragoak zituen eta haien gerrako kontuak esaten ditu. Anai bat Teruelen desagertu zen.

  • Regina Gorrotxategi Jendea etxeetatik eraman egiten zuten

    Regina Gorrotxategi Miranda (1921) Hernani

    Gerra garaian, anai bat Madrilen zuten ikasten eta ez zekiten hartaz ezer. Beldur handia bizi izan zuten, etxeetan sartu eta jendea eraman egiten baitzuten.

  • Regina Gorrotxategi Ezinikusia eta beldurra

    Regina Gorrotxategi Miranda (1921) Hernani

    Ezinikusia bazen. Anaiaren bila etorri ziren behin eta alde egin zuen leihotik. Ez zekien nora joaten zen, hobe baitzen ezer ez jakitzea. Orduan beti beldurrez izaten ziren. Senide batzuek Ameriketara ere alde egin zuten.

  • Regina Gorrotxategi Ahizpa eta anaia kartzelan

    Regina Gorrotxategi Miranda (1921) Hernani

    Fusilamenduen beldur izaten ziren. Etxetik eramanez gero, bazekiten zer gertatuko zen. Ahizpa ere kartzelan izan zuten eta horri buruzko azalpenak ematen ditu. Anaia frontean zauritua, bestea Madrilen kartzelan, aita hila... gogorra izan zen.

  • Regina Gorrotxategi Ahizparen kartzelaldia

    Regina Gorrotxategi Miranda (1921) Hernani

    Ama eta biak geratu ziren etxean. Ahizpak kartzelan egun batzuk pasatu zituen. Jende asko eramaten zuten kartzelara hutsarengatik. Bisitan joan zen bera, negar eta negar. Jatekoa ezagun batek eramaten zion.

  • Regina Gorrotxategi Soldaduak etxean

    Regina Gorrotxategi Miranda (1921) Hernani

    Etxean lau soldadu izan zituzten lotarako, derrigorrean. Ez daki inor ausartuko zen soldaduak etxean hartzera ukatzen.

  • Akilino Anzibar Gerraontziak Guadalupe bonbardatzen

    Akilino Antzizar Arozena (1921) Hondarribia

    Gerra hasiera. Anaia soldadu joan zen. España eta Cervera gerraontziak Guadalupera bonbak jaurtitzen ibili ziren. Mendira joaten ziren ikustera. Miliziano asturiarrak. Ihes egindako presoak; Barandiaran.

  • Ebarista Imaz Gerra bukaerako zigorrak eta liskarrak

    Ebarista Imaz Arruabarrena (1928) Hondarribia

    Gerra bukatutakoan, Hondarribian emakume askori moztu zieten ilea zigor gisa, nazionalistak izateagatik. Botoa nori eman erabakitzeko izandako arazoak kontatzen ditu.

  • Ana Mari Iza Amonak militarrekin zuen harremana

    Ana Mari Iza Berrotaran (1943) Hondarribia

    Amona ondo konpontzen zen militarrekin. Goserik ez zuten pasatzen: txekorra hil eta trukea egiten zuten. Baina gerra etorri zenean, itsasontziak gotorlekua bonbardatzen hasi ziren eta Justiz baserrira joan ziren. Presoak libratu zituen batek, eta militarrek amona izan zela pentsatu zuten. Arazoak izan zituen.

  • Ana Mari Iza Lurra lantzeko baimena eman zioten aitonari

    Ana Mari Iza Berrotaran (1943) Hondarribia

    Kantina aitona-amonena zen, baina lurra Udalarena. Aitonari baimena eman zioten lurra lantzeko; harri asko kendu behar izan zituen. Preso egondakoek bazkaria egiten zuten urtero Guadalupen, eta prozesioa.

  • Adelaida Sorondo Bueltan, gazteak kartzelara

    Adelaida Sorondo Araneta (1926) Hondarribia

    Hendaiara joan ziren gerra hasi zenean, eta hiru urteren buruan bueltatu. Gazteak Ondarretako kartzelara eramaten zituzten. Izeba Saturrarango kartzelara eraman zuten.

  • Adelaida Sorondo Izeba Saturrarango kartzelan

    Adelaida Sorondo Araneta (1926) Hondarribia

    Ama Saturrarango kartzelara joaten zen ahizpa bisitatzera, eta hark esaten zion alaba ez bueltatzeko. Martxoan bueltatu ziren, itsasontziz. Izeba Tolosara desterratu zuten, eta han ezkondu zen.

  • Adelaida Sorondo Hendaiako portuan bizitzen

    Adelaida Sorondo Araneta (1926) Hondarribia

    Hendaian garaje batean egin zuten lo, eta gero etxebizitza batean. Amak sareak konpontzen zituen. Batelarekin joan ziren. Laugarren senidea han jaio zen; medikuak (Don Arturo) esan ziena.

  • Mertxe Sagarzazu Nazionalen sarrera Hondarribian

    Mertxe Sagarzazu Iriarte (1921) Hondarribia

    Errepublika garaian, batzokia zegoen, baina ez zen inoiz joan. Tropak nola sartu ziren Hondarribira. Bonbak. Izebaren etxera joan ziren lotara. Guadalupeko gotorlekuan fusilatutakoak eraman zituzten kamioietan. Cervera itsasontzia. Elgorriaga lehengusuak.

  • Mertxe Sagarzazu Idiazabalgo gerra kontuak

    Mertxe Sagarzazu Iriarte (1921) Hondarribia

    Idiazabalgo gerrako kontuak. Gauero kamioia beteta joaten zen Urbasara, fusilatzeko jendez beteta. Bizirik atera zen bat. Milizianoak.

  • Mertxe Sagarzazu Aita eramango ote zuten beldur ziren

    Mertxe Sagarzazu Iriarte (1921) Hondarribia

    Aitarekin beldurrez egon ziren, karlistentzako botoa biltzen ibilia zelako. Guadalupera eramango zutela uste zuten. Miramarren egoten ziren erreketeak. Jostun hasi zenean, lan asko izaten zuen; lutoa.

  • Mari Kruz Alkain Aita Ondarretan preso, hiru hilabetez

    Mari Kruz Alkain Jauregi (1926) Hondarribia

    17 urterekin bueltatu zen. Aita 3 hilabetez egon zen kartzelan, bueltan. Despedida batean Francoren erretratuari zerbait bota zion mutil batek, eta batek Komandantziako bati esan zion; denak preso hartu zituzten. Bisitan joan zenean, izututa. Arrantzan jarraitu zuen irtendakoan. Txipiroiak.

  • mertxe birto Doktrina Ziburun eta Hondarribian

    Mertxe Birto Sorondo (1929) Hondarribia

    Jaunartzea, 12 urterekin. Ziburun doktrina euskaraz ikasi zuen, baina ez eskolan; bueltan, 10 urterekin, doktrinan hasi zen, Don Manuel Elgorriagarekin. Gerra denboran Guadalupen egon zen preso; lehengusua fusilatu zuten, bera zelakoan. Aita errepublikanoa zen.

  • mertxe birto Anaien ibilerak gerra garaian

    Mertxe Birto Sorondo (1929) Hondarribia

    Anaiak nola desertatu zuen; Gernika batailoian eman zuen izena. Beste anaia gerran ibili zen eta gero kontzentrazio-esparru batean egon zen preso, baldintza txarretan.

  • carmen gonzalez Bueltan, etxeak hustuta

    Carmen Gonzalez Oiarbide (1922) Hondarribia

    Bueltan, etxeak erdi hustuta zeuden. Emakume bati ilea moztu zioten. Desfileak izaten ziren. Falangistak eta erreketeak.

  • Adelaida Etxeberria Gerra hasi zenean, Hendaiara

    Adelaida Etxeberria Arozena (1929) Hondarribia

    Etxetik inor ez zen gerrara joan. Aita Hendaian egon zen 13 hilabetean eta bueltan arazoak izan zituen: etxean preso eduki zuten eta Logroñora ere bidali zuten. Beraiek 15 egun bakarrik egin zituzten han. Aitak gehiegi kontrolatzen zituen alabak, beldurrez zegoen beti.

  • Dionisio Amundarain Alegria Aita karlista

    Dionisio Amundarain Alegria (1922) Ibarra

    Herrian karlistek agintzen zuten. Aita ere karlista zuen. Orduan esaten zutenez, familia onenak karlistak ziren. Tropek alde egin zutenean, aita etxera itzuli zen. Beste norbaiten salaketaren beldur izaten ziren. Tolosan 12 hil zituzten.

  • Antonia Mujika Idiazabalgo bi neskari ilea moztu zigor gisa

    Antonia Mujika Urrestarazu (1916) Idiazabal

    Idiazabalgo bi neskari ilea moztu zieten gerra denboran.

  • Joxepa Larrasa Langileen batailoia, Gurutzen

    Joxepa Larrasa Urtizberea (1931) Irun

    Langileen Batailoiak, "trabajadoriak", Gurutzen. Etxeko logela bat utzi zieten; gero soldaduak jarri zituzten han. Barrakoiak. Zortzi senide ziren. Garbitegian zorriak hiltzen egoten ziren soldaduak. Garbitasun faltaren ondorioz hil ziren batzuk. Ura analizatu zuten.

  • Joxepa Larrasa Langileen Batailoia, Gurutzen II

    Joxepa Larrasa Urtizberea (1931) Irun

    Soldaduek hiru urte egin zituzten beraien etxean. Langileen Batailoiko presoen lanak. Pikoketan errepidea egiten ibili ziren, oso egoera txarrean. Goseak zeuden.

  • Gumer Irastortza Fusilamenduak eta gerraren ondorio latzak

    Gumer Irastortza Amiano (1931) Irun

    Gerra txarra da, baina gerra ondorena okerragoa. Bizi izan ez duenak ez daki. Gazte asko ez ziren bueltatu. Fusilatu ere asko egin zituzten; Oiartzunera kamioietan eramaten zituzten mutil gazteak. Informazio falta zegoen, eta ezin galdetu.

  • Patxi Bolano Milizianoak fusilatu egin zituzten erreketeek

    Patxi Bolaño Olea (1927) Irun

    Nazionalak sartu zirenean, errepublikazale asko fusilatu zituzten. Pikoketan lurperatu zituzten. Milizianoen artean ez zen baserritarrik. Kaletarrak ziren gehienak. Emakume gazteak ere bazeuden tartean, bi. Lagun baten arreba zen bat.

  • Juan Larrinaga Kartzelara errakuntza bategatik

    Juan Larrinaga Atxabal (1918) Ispaster

    Gerra hasi zenean, basoan lan egiten zuen beste lagun batzuekin batera. Egun batean, basoak su hartu zuen eta Guardia Zibilak haiek izan zirela pentsatu zutenez kartzelara bidali zituzten.

  • Jose Txintxurreta Boxeoan ametsetan

    Jose Txintxurreta Garmendia (1929) Iurreta

    Boxeoa ez du gustuko; baina behin, ametsetan, ispiluaren aurka boxeoan, eskua ebaki zuen. Aita ehiztaria zuen, eta gerra denboran eskopeta Guardia Zibilari ez emateagatik, ortuan zuloa egin eta gorde zuen.

  • Bittori Zarrabeitia Salbokonduktoa; karlista batek libratu zuen aita kartzelatik

    Bittori Zarrabeitia Lauzirika (1926) Kortezubi

    Salbokonduktoa lortu zuen bere aitak. Ebakuaziotik bueltatzean, asko eta asko kartzelaratu egiten zituzten, bere osaba bat tarteko. Baina bere aitak lagun karlista bat zuen, Manu Obarre tratantea; eta, haren laguntzaz eta haren idazkari kortezubitarraren laguntzaz, libre geratu zen.

  • Garbriel Nogues Martikorena Soldadu 18-24 urte izan zituen bitartean

    Gabriel Nogues Martikorena (1920) Lasarte-Oria

    Anaia preso hartu zuten kontzentrazio-esparruan. Gabrielek urte eta erdi eman zuen frontean erreketeekin. Gerra bukatu zenean, ordea, soldadutzara deitu zuten berriro. 18-24 urte izan zituen bitartean, soldadu egon zen Gabriel.

  • valentina yeregi Semearekin Lasartera; senarra kartzelara

    Valentina Yeregui Inza (1915) Lasarte-Oria

    Lasartera joan zen umearekin, baserrira. Paperak egiten, senarrarentzat. Mugara joan ziren bila; semea granoz beteta zegoen. Kontrolak. Senarra Miranda de Ebrora eraman zuten eta gero Madrilera kartzelara. Koinatuaren laguntzaz atera zen.

  • udalekuetako sukaldariak Inspektorearen bisita

    Euskal Udalekuetako sukaldariak () Lazkao

    Maribi: behin bera eta umeak mendian zirela, inspektorea etorri zen. Senarra zegoen etxean. Paella-ontzi batean ikurrina zegoen marraztuta eta hestuasun handia pasatu zuen, inspektoreak ikusiko zuen beldurrez. Azkenean ez zuen ikusi.

  • Gregorio Biteri Mendieta Senideak heriotzatik salbatu ziren

    Gregorio Biteri Mendieta (1922) Legutio

    Berastegiko Txomin Jakakortajarena abadea hiru urtez eduki zuten etxean. Bi abade egon ziren eurenean, bata faxista eta bestea euskalduna. Erreketeek aita, anaia eta abadea hiltzera eraman zituztenean, nola salbatu ziren azaltzen du Gregoriok.

  • Gregorio Biteri Mendieta Nafarratetik Elosura

    Gregorio Biteri Mendieta (1922) Legutio

    Nafarrateko etxea galdu zutenez, Elosun hartu zuten beste etxe bat errentan. Gerra denboran, Gregorioren etxekoek lagundutako abade zaurituak gerraostean agurrik ere ez omen zien egiten. Bilbotik itzuli eta gero, Gregorioren osaba preso hartu zuten.

  • Gregorio Biteri Mendieta Elosuko hiltzailea epaitu eta urkatu egin zuten

    Gregorio Biteri Mendieta (1922) Legutio

    Gudarien "Batallón Araba"n, Legutioko mutil asko egon ziren, eta denak bizirik itzuli. Gerraostean, salaketa gogorrak jasan zituzten. Elosuko hiltzailea herrira itzuli zen, arreba baten etxera. Guardia Zibilek atxilotu zuten bertan; eta, epaitu ondoren, urkatu egin zuten.

  • Gregorio Biteri Mendieta Aita eta anaiaren kartzelako kontuak

    Gregorio Biteri Mendieta (1922) Legutio

    Elosuko beste etxe batera ezkondu zen; baina, aita bere etxean bakarrik geratu zenean, orain bizi diren etxera etorri ziren. Aita eta anaia Gasteizen kartzelatu zituzten, eta geroago Murgiako komentu batera eraman. Han aita meza-laguntzaile eta semea sukaldari jarri ziren eta laster askatu zituzten.

  • Imanol Garaigordobil Berriozabal Aita kartzelan

    Imanol Garaigordobil Berriozabal (1932) Legutio

    Aita 5-6 urtean kartzelan egon eta gero itzuli zen etxera. Araba Batailoian zebilela, Santanderren hartu zuten preso aita. Burgosko Oñako kartzelan egon ziren aita ikusten.

  • Imanol Garaigordobil Berriozabal Aitak igarotako komeriak

    Imanol Garaigordobil Berriozabal (1932) Legutio

    Aita gerran ia hil egin zuten, Francoren kontra borrokan. Gerora, hainbat urtean kartzelan eduki zuten, eta 1948. urtean Madrilen Francori eskua eman behar izan zion. Aitari Burgosen egin zioten epaiketan, hiru txosten irakurri zituzten: Legutioko Udalarena, herriko epaitegiarena eta abadeak bidalitakoa.

  • Inazio Arregi Berriozabal Guardia zibilek aita egurtu eta preso hartu

    Inazio Arregi Berriozabal (1934) Legutio

    Gerra garaian, aita behiekin zihoazela guardia zibilek hartu, arbolara lotu eta egurtu egin zuten. Gasteizko kartzelara eraman zuten eta heriotza-zigorrera kondenatu. Udaletxeko EAJko zinegotzia zen. Langile-batailoietan izan zuten Gasteizen presa bat egiten.

  • Legutixoko Maria Jesus Gerraostean, euskara oso zigortuta Legution

    Maria Jesus Lopez de Bergara Berriozabal (1940) Legutio

    Etxean, dena euskaraz egiten zuten. Baina, gerra ostean, Legution oso zigortuta zegoen euskara: bazen euskaraz hitz egiteagatik hil zutenik ere.

  • 1571 Herriko etxeak garbitzera zigortua

    Jesusa Akarregi Aboitiz (1920) Lekeitio

    Sei hilabeteko kartzela-zigorra izan zuen, baina azkenik herritik ezin irtetea izan zen zigorra. Herriko txaletak, batzokia... garbitzera behartu zituzten; garai hartan batzokia errekisatuta egon zen.

  • 1571 Emakumeen zigorrak: ilea moztu, erretxina-olioa irentsiarazi...

    Jesusa Akarregi Aboitiz (1920) Lekeitio

    Politika dela-eta, Lekeition jendeak ikara zuela dio. Emakume asko umiliatu zituzten: ilea moztu zieten, erretxina-olioa eman botaka egiteko... Bere izekoari eman zioten erretxina-olioa, hura edan eta botaka egiteko.

  • 1571 Antzerkia prestatzen zeudela salatzeko ahalegina

    Jesusa Akarregi Aboitiz (1920) Lekeitio

    Zigor modura, emakume batzuk herriko etxe batzuk garbitzen zebiltzala, Talako etxean gertatu zitzaiena kontatzen du: antzerki bat egiteko prestatzen zebiltzala, Larrea (salataria) azaldu zen egiten zeudena salatzeko.

  • 1571 Zigorra kenduta, salbokonduktoaren jabe

    Jesusa Akarregi Aboitiz (1920) Lekeitio

    Zigor modura, emakume batzuk herriko etxe batzuk garbitzen zebiltzala, Talako etxean gertatu zitzaiena kontatzen du: antzerki bat egiteko prestatzen zebiltzala, Larrea (salataria) azaldu zen egiten zeudena salatzeko. Horren ostean, salbokonduktoa lortu zuten, herritik ezin baitziren irten aurretik ezarri zien zigorra zela-eta.

  • Faustino Garatea Atxilotuak eta fusilatuak Lekeition

    Faustino Garatea Bilbao (1932) Lekeitio

    Gogoan du barku bat etorri zela portura presoekin. Jende asko eraman zuten kartzelara. Fusilatuak ere izan ziren Lekeition, Damaso Leturiaren aita eta Malaxenekoa, esdaterako

  • Faustino Garatea Heriotza-zigorra eta behartutako lanak

    Faustino Garatea Bilbao (1932) Lekeitio

    Heriotza-zigorrarekin egon ziren lekeitiar asko. "Trabajadoreetan" hainbat urte ibili ziren. Berak ezagutu dituen batzuk izendatzen ditu behartutako lanetan gerraostean ibilitakoak. Lagun batek esaten zion belarra ere janda zegoela gosearen gosez.

  • Jose Eiguren Aita kartzelan eta langile-batailoietan

    Jose Eiguren Mendiguren (1927) Lekeitio

    Bere aita batzokiko atezaina zen. Atxilotu eta langile-batailoira eraman zuten: heriotza-zigorrera kondenatu zuten. Kapitainak indultua eman zion, antza, egunero elizara joaten zelako-edo. Bitarte horretan, etxean ez zuten aitaren berririk izan. Bueltatzerakoan, arotzerian jarraitu zuen lanean.

  • Juan Uribarren Lekeitiotik Santoñaraino bizitakoak

    Juan Uribarren Atxabal (1924) Lekeitio

    Gerra heldu zenean, Juanek aitarekin batera motor txikian alde egin zuten Santoñaraino. Ebakuazioa zelan bizi izan zuten kontatzen du zehaztasun guztiz: Armintzan zeudela, aitak soldadu joan behar zuela esan zion alkateak; faxistak Bilbora sartzerakoan, Zierbenera joan ziren eta handik Algortara; Bilbo hartu zutenean, Laredora joan ziren; azkenik, Santoñara joan ziren. Toki guztietan izan zituzten bizipen interesgarriak. Santoñan faxistak lekeitiar batzuen bila joan ziren; "Aita Guria" baporean, Leturia lekeitiarra hartu eta fusilatu egin zuten.

  • Juan Uribarren Osaba beste lekeitiar batek hil zuen

    Juan Uribarren Atxabal (1924) Lekeitio

    Juanen osaba komunista zen eta Lekeitioko intendentzian egiten zuen guardia soldadu zela. Errekete batzuen bila zihoala, preso hartu eta langile-batailoietara eraman zuten. Hantxe beste lekeitiar batek, errekete batek, tiroz hil zuen.

  • Gregori Goitia Aita Gasteizen eta neba Ferrolen preso

    Gregori Goitia Izubieta (1919) Lekeitio

    Gerra Zibilean aitak alde egin zuen. Herrira bueltatu zirenean, atxilotu eta Gasteizko kartzelara eroan zuten aita. Gregoriren nebaren bila ere etorri ziren, baina aitak bere semea Ferroleko kartzelan zegoela esan zien. Datu hori egiaztatu ostean, aita aske utzi zuten, semearen truke aske uzten zutela esanez. Ia arropa barik bueltatu ziren; izan ere, zorriek dena jan zieten.

  • Gregori Goitia Aita eta osaba Markinako kartzelan

    Gregori Goitia Izubieta (1919) Lekeitio

    Behin Guarda zibilak aita eta osabaren bila joan ziren motorrera (itsasontzira). Kuartelera joan eta gero Markinako kartzelara eroan zituzten eta bertan kartzelaratu. Bertara egindako bisita bat dakar gogora Gregorik.

  • Gregori Goitia Ilea moztutako emakumeak herritik bueltaka

    Gregori Goitia Izubieta (1919) Lekeitio

    Gerra garaian, ilea moztu zieten hiru emakumek egunero egiten zuten herritik buelta danborra joaz.

  • Julian Akarregi Don Paulinori maisutzako baimena kendu nazionalista izateagatik

    Julian Akarregi Aboitiz (1923) Lekeitio

    Maisuak ondo antolatzen zituen gauzak. Zaharrenak gazteenekin nahasten zituen taldean. Patroi ikasketan egin zituenean ere berarekin ikasi zuen, partikular. Beste lagun batzuk ere baziren. 'Maisutasuna' kendu egin zioten gerraostean nazionalista izateagatik.

  • Katalin Atxurra eta Teresa Erkiaga Amagaz Kataluniara ihesi eta aita kartzelan

    Teresa Erkiaga Korta (1927) Lekeitio

    Hamalau urtera arte izan zuen eskolara joateko aukera. Tartean bi urtez ebakuatuta egon ziren Katalunian. Lekeition jende askok egin zuen ihes, Teresaren ama lau ume hartuta joan zen: Bilbora, Meruelora (Kantabria), Kataluniara eta Frantziara. Batetik bestera zebiltzala bizitakoak ondo gogoan ditu. Bitartean, beraien aita preso izan zuten.

  • Katalin Atxurra eta Teresa Erkiaga Euskalduna izate hutsagatik kartzelara

    Teresa Erkiaga Korta (1927) Lekeitio

    Beraien aita kartzelan egon zen beste asko bezala. Esukalduna izatea arrazoi nahiko ei zen preso hartzeko. Bi lekeitiar ere fusilatu egin zituzten. Bueltan, Okamikanekoan bitartez lortu zuen beharra. Nahiz eta pentsaera ezberdina izan, jatorrak ziren. Hiru urte egin zituen preso.

  • Ana Mari Trebino Ama bisitatzera kartzelara

    Ana Mari Trebiño Lauzirika (1931) Lekeitio

    Ana Mariren ama kartzelan egon zen. Bisitara joaten zirenean, ea zertan zegoen han galdetzen zion berak, "hemen ardixak (arkakusoak) daoz-eta" esaten zion. Amaren lagun batek maldizioa bota zion gizon bati eta bete egin zen.

  • Mila Mendia Lekeitioan emakume asko kartzelan eta umiliatuta

    Mila Mendia Goitia (1931) Ana Mari Trebiño Lauzirika (1931) Lekeitio

    Aitari pilota gustatzen zitzaion. Ameriketatik etorri zenean, Gernikara joaten zen partiduak ikustera. Dirua ere jokatzen zuen. Aitaren anaiaren erruz egon zen Ana Mariren ama kartzelan. Emakume asko egon zen Lekeitioko kartzelan. Ilea moztu, errizino-olioa eman..., umiliazioa handiak sufritu zituzten.

  • Ana Mari Trebino Bilbora emakumeak isuna ordaintzera

    Ana Mari Trebiño Lauzirika (1931) Lekeitio

    Gerra denboran, Itsasaldeko goian egon zen kartzela. Emakumeak kartzelatik irten zirenean Bilbora joan behar izan zuten isuna ordaintzera. Ordaindu eta gero, ondo bazkaldu eta kantuan itzuli ziren herrira.

  • Rafael Agirre Gerrako kaboa eta langileen batailoia

    Rafael Agirre Legorburu (1926) Lezo

    Gerran, kabo batek lagundu egiten zien, janaria ematen baitzien. Aita zauritu egin zuten gerran. Langileen batailoiak hainbat obra egin zituzten Lezo inguruan.

  • Bitoriana Artola Gerran hil zituzten karlistak

    Bitoriana Artola Agirre (1918) Lezo

    Gerra Lezon. Bizilagunei gertatu zitzaiena: bi karlista eraman zituzten, eta aguazila, eta denak hil. Abertzale asko kartzelan, Juanito Berasarte tartean.

  • Bitoriana Artola Gerrako presoak Jaizkibelen lanean

    Bitoriana Artola Agirre (1918) Lezo

    Gerrako presoak Jaizkibelen lanean. Beraiek arropa garbitzen zieten batzuei. Barrakoiak. Bizkaitar asko.

  • Jose Inazio Lizarazu "Langileen Batailoia" Lezon

    Jose Inaxio Lizarazu Irazu (1930) Lezo

    Lezon egon zen "Langileen Batailoia", Jaizkibelgo bidea egiten. Soldaduek festak egiten zituzten batzuetan. Lezoko emakume bat batailoiko langileetako batekin ezkondu zen.

  • Martxiel Garmendia Osaba Martxiel kartzelara Franco zetorren bakoitzean

    Martxiel Garmendia Legorburu (1926) Lezo

    Osaba Martxiel kartzelara eraman ohi zuten Franco Donostiara etortzen zen bakoitzean. Horregatik, Tarragonara joan zen bizitzera. Errepublikanoa zen. Gizon ona eta dotorea ei zen.

  • Mikel Salaberria Langile batailoiak: barrakoiak

    Mikel Salaberria Kortaberria (1932) Lezo

    Langile batailoiei buruzko azalpenak. Barrakoiak. Urik ez zutenez, errekara joaten ziren garbitzera. Sarna zabaldu zen herrian. 800dik gora langile izan ziren Lezon.

  • Mikel Salaberria Langile batailoiak: bideak egiten

    Mikel Salaberria Kortaberria (1932) Lezo

    Langile bataloiko langileak lanean ikusten zituzten bideak egiten. Dena eskuz. Galarazi egiten zieten hara arrimatzea. Egin zituzten lanak. Aurretik beste batailoi batzuetan egonak ziren batzuek. Barrakoiak nolakoak ziren. Urte asko egin zituzten han. Hildakoak ere izan ziren. Gosea pasatu zuten.

  • Mikel Salaberria Langile batailoiak: militarrak herrian

    Mikel Salaberria Kortaberria (1932) Lezo

    Langile batailoietako presoekin ez zuten harreman handirik. Ezin zuten asko mugitu, kontrolatuta zeuden. Herrian militarrak ibiltzen ziren; etxeetan egiten zuten lo. Gure Bordan egoten ziren. Arropa eta jatekoa herrian zituzten, eta soldaduek mandoekin igotzen zituzten.

  • Mikel Salaberria Langile batailoiak: gosea

    Mikel Salaberria Kortaberria (1932) Lezo

    Denborarekin pixka bat hobetu den langile batailoietako presoen egoera. Don Mateo Alberdi apaizaren anaia zen kapitainetako bat, Lezokoa: Fermin Alberdi. Hark zertxobait lagundu ote zuen. Lapurreta txikiak, gosearen gosez.

  • Mikel Salaberria Osaben kontuak

    Mikel Salaberria Kortaberria (1932) Lezo

    Osaba Frantzian ibili zen; Pasaiako aduanako langilea zen, eta gero Santanderrera bidali zuten, zigortuta. Santanderko sutea. Beste osaba bat lanetik bota zuten, grebaren bat egin zuelako.

  • Erramun Salaberria Gerrako bidegabekeria ulergaitzak

    Erramun Salaberria Lopetegi (1927) Lezo

    Gerran ama bat eta haren hiru seme fusilatu zituzten, ikurrina zeramalako.

  • Dolores Lopetegi Anaiak soldadu II: haietako bat libratzeko legea

    Dolores Lopetegi Aiestaran (1916) Lezo

    Anaietako bat libratzeko aukera izan zuten. Joxe anaia ekarri zuten etxera, ondoezik zegoelako Valladoliden. Aita ere joan zen hara, albaitariak gomendatuta. Anaiari txapa-fabrikara bila joan zitzaion Guardia Zibila, desertoretzat salatuta. Aitak ez zuen jakin nahi zein zen salatzailea.

  • Dolores Lopetegi Anaiak soldadu III: promesa Santo Kristori

    Dolores Lopetegi Aiestaran (1916) Lezo

    Beste anaia bat ere soldadu eraman zuten. Egurra txikitzen ibiltzen zen, eta Atotxako ospitalean egon zen, eskuan min hartuta. Bisitan joan zen Dolores, eta soldadu zaurituak ikusita, ikaratu egin zen. Santo Kristori eskatu zion anaiak ondo bueltatzeko; egunero seietako mezara joaten zen. Bide txarrak.

  • Gregorio Baserri bateko hiru kide hil soldadu frankistek

    Gregorio Arruti Legorburu (1927) Lezo

    Baserri bateko hiru kide garbitu zituzten soldadu frankistek, batek gerrikoan lauburua zeramalako edo. Baserritik ia irten gabeko jendea zen.

  • Gregorio "Trabajadoreak" sagardotegian lotan

    Gregorio Arruti Legorburu (1927) Lezo

    Langileen Batailoietako 175 preso ("trabajadoreak") egon ziren lotan luzaroan sagardotegian. Goizero, formatu eta Jaizkibelgo errepidea egitera joaten ziren.

  • Gregorio Sagar-arbolak su-egurretako "trabajadoreak"

    Gregorio Arruti Legorburu (1927) Lezo

    Langileen Batailoiak sagastira joan eta arbolak botatzen zituzten su-egurretarako. Gutxienez hogeita hamar arbola hondatu zizkieten. Baratzetik edo sorotik ere harrapatzen zituzten gauzak. Isil-isilik egon behar.

  • Nikolas Lopetegi Ama eta hiru semeak gerran fusilatu zituzteneko izugarrikeria

    Nikolas Lopetegi Aiestaran (1924) Lezo

    Gerra etorri zenean, Nikolasek 8 urte zituen. Erreketeek tiro egin zuten beraien baserriaren aurka. Nola edo hala, beraiek lortu zuten babestea; baina lagun batzuk (ama eta hiru seme) fusilatu egin zituzten. Gerora jakin zuten karabineroaren familiartekoak zirelakoan hil zituztela.

  • Nikolas Lopetegi Ikurrina, gerrikoa eta tiroa

    Nikolas Lopetegi Aiestaran (1924) Lezo

    Ama bat eta bere hiru seme fusilatu zituzten gerra garaian Lezon. Semeek gerrikoan ikurrina zeukaten; eta, leku horretan bertan, tiroaren zuloa zeukaten. Nikolasek gorde egin zituen gerriko horiek.

  • Nikolas Lopetegi Hain gutxi behar zen fusilatzeko...

    Nikolas Lopetegi Aiestaran (1924) Lezo

    Gerra garaian, ez zegoen bromarik; edozein txorakeriagatik fusilatzen zuten jendea. Fusilatutako gizon batzuen istorioa kontatzen du.

  • Nikolas Lopetegi Langileen Batailoiko langileek pasatako miseriak

    Nikolas Lopetegi Aiestaran (1924) Lezo

    Langileen Batailoia egon zen Jaizkibelen; gorriak ikusi zituzten gizon haiek. Etxez etxe ibiltzen ziren jateko eske. Langile horien lan-baldintza gogorrei buruz hitz egiten du; oso gaizki tratatzen zituzten.

  • Nikolas Lopetegi Langileen Batailoikoak etxean, babes bila

    Nikolas Lopetegi Aiestaran (1924) Lezo

    Langileen Batailoiko langileak beraien etxera etorri ohi ziren babes bila, aterpe bila. Etxean zaindu egiten zituzten, baina beldurra pasatzen zuten, errepresaliak egongo zirelakoan.

  • Nikolas Lopetegi Melokotoia hartzeagatik, biziarekin ordaindu behar

    Nikolas Lopetegi Aiestaran (1924) Lezo

    Soldadutzan, Lleidan, lagun bati gertatutakoa kontatzen du. Melokotoi bat hartzeagatik, fusila lurrean utzi zuen; melokotoien jabeak salatu, eta kuartelera eraman zuten; fusilik ez zeramanez, Burgosera bidali zuten; eta han fusilatu egin zuten.

  • Rita Larrea Gerrako giroa eta bidegabekeriak

    Rita Larrea Lopetegi (1930) Lezo

    Jaizkibelen "Langileen Batailoia" egon zen bidea egiten. Soldaduak barrakoietan egoten ziren. Elizan mezan Cara al Sol abestu behar izaten zuten. Behin bi soldaduk atzetik jarraitu zioten Ritari ilunabarrean eta beldurra pasa zuen.

  • Amalia Kordero "Langileen Batailoia" Jaizkibelen

    Amalia Cordero Corral (1925) Lezo

    Langileen Batailoikoak Jaizkibelgo bidea egiten izan ziren Lezon. Inguruko etxe guztiak begiratu zituzten soldaduek. Orduan apaizarekin bizitakoak kontatzen ditu.

  • Amalia Kordero Langileen Batailoikoen sufrimendua

    Amalia Cordero Corral (1925) Lezo

    Langileen Batailoia Jaizkibelen egon zen; soldaduek udaletxe azpira ekartzen zituzten langile haiek eta jo egiten zituzten.

  • Maddi Garmendia Lopetegi Ikurrina zinturoian zeramatelako hil

    Maddi Garmendia Lopetegi (1929) Lezo

    Aita Jaizkibel aldean ibili zen armada errepublikanoari laguntzen. Hiru lagun hil omen zituzten frankistek, gerrikoan ikurrina eramateagatik. Bere familia baserritik Donibanera jaitsi zen fronteak iraun zuen garaian, eta bitartean beste familia batek okupatu zuen beren baserria.

  • Maddi Garmendia Lopetegi "Trabajadoreak" baserrian

    Maddi Garmendia Lopetegi (1929) Lezo

    Gogoan du Jaizkibelgo bidea egiten ari ziren "trabajadoreak" (Langileen Batailoiak) baserrian egon zirela, eta musika jotzen eta kantari jarduten zutela. Haiei entzuteko irrikatan egoten ziren. Txekorra harrapatu zutela ere entzuna du.

  • Joxe Zumeta Langileekin jolasean, haien egoeraz jabetu gabe

    Joxe Zumeta Jaunarena (1937) Lezo

    Umetan Lezon bizi ziren, eta etxe hartan Langileen Batailoiko langileak ere bizi ziren. Lana latz egiten zuten haiek. Beraiek, mutil koskorrak izanda, langileekin jolasean aritzen ziren. Baldintza txarretan bizi ziren langileak, bizimodu gogorra zuten.

  • Ester Salaberria Trabajadoreak herrian

    Ester Salaberria Kortaberria (1939) Lezo

    Gerraostean soldaduen presentzia handia zen Lezon. Martixkone inguruan eta Jaizkibel inguruan ibiltzen ziren.

  • Angela eta Joxe Mari Aita Ondarretan preso

    Joxe Maria Osa Larrea (1923) Legazpi

    Gerra denborako oroitzapenak. Joxe Mariren aita abertzalea zen, eta herriko jauntxo batek salatu egin zuen. Ondarreko kartzelan egon zen preso. Aita salatu zuen gizonarekin izandako elkarrizketari buruz hitz egiten du Joxe Marik.

  • Juan Urzelai Gerrako eskapadak

    Juan Urzelai Zabaleta (1917) Legazpi

    Juan kartzelan egon zen gerra garaian. Behin eraso egin zioten, baina zortea izan zuen, eta onik atera zen.

  • Antonio Agirre Gerra Legazpin

    Antonio Agirre Irizar (1926) Legazpi

    Hamar urte zituela lehertu zen gerra. Legazpiko jende asko ihesi joan zen herritik, beldurrez. Behin amak enkargutara bidali zuen, baina menditik tiro hotsak entzun zitezkeen eta herriko jendeak etxera itzultzeko esaten zionez, enkargurik egin gabe itzuli zen etxera. Politikaz ez zuten gehiegi hitz egiten etxean. Gerrak askotariko ondorioak izan zituen, herritik ihesi asko, atxilotuak... hala ere, Legazpin ez omen zen gertakari esanguratsu handirik gertatu.

  • Antonio Agirre Gerraren eragina Legazpin

    Antonio Agirre Irizar (1926) Legazpi

    Suhiltzaileen parketik goruntz, laurehun metro ingurura zegoen leku batean fusilatzen zuten jendea Legazpin. Egun bakarra egon ziren herrian, tiroka iritsi ziren herriko plazaraino, jendeak korrika alde egiten zuen bitartean.

  • juanita-inurritegi Espia zelakoan, zigortuta

    Juanita Iñurritegi Errasti (1921) Legazpi

    Juanita, espia zelakoan, salatu egin zuten. Zigor gisa, gorriei janaria prestatu behar izan zien. Orduan etxean nola moldatu ziren azaltzen du.

  • juanita-inurritegi Frankistek etxea garbitzera behartu

    Juanita Iñurritegi Errasti (1921) Legazpi

    Frankistak sartu zirenean, apaiz-etxea eta abar garbitzera behartu zuten Juanita.

  • juanita-inurritegi Gerra garaiko bizimodua

    Juanita Iñurritegi Errasti (1921) Legazpi

    Espia zelakoan, Juanita zigortu egin zuten. Orduko bizimoduaz hitz egiten du.

  • Julio Zabaleta Osaba Santoñatik Madrilgo kartzelara

    Julio Zabaleta Yarza (1933) Natividad Zabaleta Yarza (1936) Legazpi

    Osaba bat Santoñara joan zen gerra garaian, gudariekin, eta Madrilen kartzelaratu zuten. Donostiako osaba izeba batzuek ere alde egin zuten Donostiatik, beldurrez, jende askok egin zuen ihes gerraren beldur.

  • 413 Hauteskundeetako gorabeherak

    Antonia Madariaga Agirre (1914) Mallabia

    Garai batean, hauteskundeetan zer gertatzen zen. Etxe-jabeek botoa erosten zieten baserritarrei.

  • Luzia Inzunza Isunak eta kartzelaratzeak ohikoak ziren

    Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

    Mañariar bat frontean desagertu zen. Herritarrak kartzelaratzea eta isunak jartzea ohikoa da. Bere amari 50 pezetako isuna jarri zien.

  • Luzia Inzunza Izeko Emakume Abertzale Batzako mitinlaria

    Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

    Bere izeko bat ume eta guzti sartu zuten Larrinagako kartzelara eta osaba Karmelora. Bere izeko hori, Salome, Emakume Abertzale Batzako kidea zen, mitinlaria.

  • Luzia Inzunza Alkatearen erruz emakume asko preso

    Luzia Inzunza Arteaga (1925) Mañaria

    Rufino Zugazagoitiaren erruz, Francoren aldeko alkatea zenaren erruz, Mañariko andre asko hartu zituzten preso. Kartzelara eroan ez zituzten askori isunak ezarri zizkieten, Luziaren amari tartean.

  • Adrian Amantegi Aita preso

    Adrian Amantegi Arteaga (1928) Mañaria

    Bere aita karmeloko kartzelan egon zen urtebetez. Frankisten moduan pentsatzen ez zuten asko kartzelaratu zituzten. Bere ama bisitan joaten zenean, ez zioten ustez euskaraz berbetan. sasoi hartan Adrian eta bere neba-arrebak Belgikan egon ziren; beraz, ez zuten aita espetxean ezagutu. Mañarian denda eta taberna zuten, batzokia ere bertan zuten. Kartzelatik gaixorik irten zen eta handik gutxira hil zen.

  • Petra Goiti Aita frontean, ama kartzelan eta umea kendu

    Petra Goiti Goiti (1929) Mañaria

    Gerra sasoian, denbora askoan egon ziren aitaren berri izan barik, frontera joana baitzen. Mañariako hainbat andre eraman zituzten kartzelara, beraien ama ere tartean. Uritik ekarritako umea zuten, adoptatutakoa; eta, kartzelan amarekin zegoela, gaixotu eta kendu egin zieten. Petra eta bere neba-arrebak osaba-izekoekin gelditu ziren.

  • Estanis Manarikua Itxasalde batailoiko tenientea

    Estanis Mañarikua Belakortu (1913) Mañaria

    Gerra hasieran, Mañarian egon zen. Itxasalde batailoiko tenientea izan zen. Laredon harrapatu zuten, eta hiru urte eta erdiz egon zen Laredoko eta Puerto de Santa Mariako kartzeletan. Preso zegoela, obretara eraman zuten lanera. Mañariarik bera bakarrik joan zen boluntario. Itxasalde Ondarroan fundatu zen eta bizkaitarrak ziren denak: gernikarrak, ondarroarrak, lekeitiarrak...

  • Estanis Manarikua 40 preso mañariar

    Estanis Mañarikua Belakortu (1913) Mañaria

    Frontean 40 ogerleko inguru kobratzen zituztela uste du. Espainiako kartzela gogorrenetarikoan egon zen: Dueson eta Puerto de Santa Marian. 40 bat preso mañariar egon ziren, bere aita tartean. Bere amari ere isuna jarri zioten.

  • Estanis Manarikua Laredotik Cadizera ganaduen trenean

    Estanis Mañarikua Belakortu (1913) Mañaria

    Laredoko kartzelatik Cadizera trenez joan ziren. Bidaia hori dakar gogora. Bagoi bakoitzean, ganaduaren bagoian, 40 pertsona joan ziren. Bi egun inguru iraun zituen bidaiak.

  • Kasilde Aginaga Zekiena esan zezan biluztu zuten aita

    Kasilde Aginaga Barinagarrementeria (1916) Markina-Xemein

    Gerra hasieran, bere aitak epaitegira joan behar izan zuen, batzokiko presidentea zein zen jakin nahi zutelako. Ez zuenez ezer esaten, biluztu egin zuten. Ondorioz, ondorio psikologiko larriak jasan zituen eta handik gutxira hil zen 64 urte zituela.

  • Kasilde Aginaga Atxilotu eta kartzelarainoko bidea

    Kasilde Aginaga Barinagarrementeria (1916) Markina-Xemein

    Bere aita hil eta handik hilabete eta erdira, atxilotu egin zuten Zamudion, Esperanza lantegia bertan egon baitzen sasoi hartan. Atxiloketa momentutik Orueko txaleteko kartzelara eraman zutenekoa kontatzen du pasarte honetan.

  • Kasilde Aginaga "Emakume, nacionalista, propagandista, abanderada, peligrosa e indeseable"

    Kasilde Aginaga Barinagarrementeria (1916) Markina-Xemein

    Bilboko Orue txaletean, kartzela jarri zuten eta Kasilde bertan espetxeratu zuten. "Emakume, nacionalista, propagandista, abanderada, peligrosa e indeseable" izateagatik epaitu zuen epaimahai militar batek. Urtebete eta hilabete bateko zigorra ezarri zioten; azkenean, kartzelan bertan ezagutu zuen senitarteko bati esker, 6 hilabete eta egun batekoa bete zuen. Kartzelan inori kalterik egin barik bizitzen ahalegindu zen.

  • Kasilde Aginaga "El palomar"en 11 egun zigortuta

    Kasilde Aginaga Barinagarrementeria (1916) Markina-Xemein

    Kartzelan 11 egun zigortuta egin zituen "el palomar" deitzen zioten tokian. Bera eta beste bi zigortu zituzten.

  • Kasilde Aginaga Kartzelatik kartak hankartean atera

    Kasilde Aginaga Barinagarrementeria (1916) Markina-Xemein

    Kartzelatik irten zenean, hainbat karta atera zituen hankartean ezkutatuta. Horrelako lekuetan asko ikasten dela dio.

  • Kasilde Aginaga Kartzelako baldintza eskasak

    Kasilde Aginaga Barinagarrementeria (1916) Markina-Xemein

    Kartzelan, lurrean zeuden koltxoietan egiten zuten lo. Zigortu zituztenean, 3 zigortuek elkarri helduta egiten zuten lo. Jatekoa eskasa zen, ur zikinagaz egondakoa. Han ez zegoen higienerik, ez baitzuten ia urik. Markinako batzokiko emakumeen taldean egon zen.

  • Jose Andres Azpiri Itxasalde batailoian gudari preso hartu arte

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Itxasalde batailoiko gudaria izan zen, 1937ko ekainaren 18an preso hartu eta langile-batailoietara eroan zuten arte. Asturiasen alemaniarrentzako abiazio-zelaiak atontzen ibili zen, besteak beste. 1939. urteko ekainaren 13an eman zioten etxera etortzeko baimena eta askatasuna.

  • Jose Andres Azpiri Bilbon beraien buruz entregatu zuten

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Gerra garaian, 40 bat lagun aldendu ziren Itxasalde batailoitik hainbat gorabehera tarteko. Bilboko San Antonen eta San Frantziskon egon ostean, hainbat zubi apurtu zituzten eta Carlton hotelean entregatu zuten beraien burua.

  • Jose Andres Azpiri PNVkoen Zabalburuko txaleta

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Gerran, Bilboko Carlton hotelean entregatu zuten beraien burua. PNVkoak Zabalburuko txalet batean batzen ziren. Beraien batailoiko 10 bat kide bertara eroan zituzten eta 10 egunetara aske utzi zien. Beraien batailoikoengana bueltatu ziren Begoñara.

  • Jose Andres Azpiri Itxasalde batailoiaren ibilbidea

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Itxasalde batailoikoak nondik nora ibili ziren azaltzen du zehaztasunez.

  • Jose Andres Azpiri Mexikoko eta Alemaniako munizioa

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Mexikoko eta Alemaniako munizioa erabiltzen zuten frontean.

  • Jose Andres Azpiri Ezkonduta egon arren, gerrako gutunak aitari

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Gerran zegoenez, 1936tik 1939ra arte etxera etorri barik egon zen. Ordurako ezkonduta eta ume baten aita izan arren, aitak zuenez bere abizen bera aitari zuzendutako gutunak idazten zituen.

  • Jose Andres Azpiri Bilbotik Logroñora preso

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Bilboko Carlton hotelean entregatu zuten beraien burua. Batetik bestera ibili eta gero, Logroñoko (Errioxa) zezen-plazara eroan zituzten; 1000 preso inguru-edo bazirela uste du Jose Andresek. Hara heldu eta lehenengo gauza ilea ebakitzea zen. Bost abade zeuden han eta San Inazio egunez sermoi itzela bota zietela du gogoan.

  • Jose Andres Azpiri Miranda de Ebroko, Bilboko eta Llaneseko langile-batailoian

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Bilbotik Logroñoko zezen-plazara eroan zituzten preso. Han, poliziek inspekzioak zituzten. Logroñotik Miranda de Ebrora (Burgos) eroan zituzten; langile batailoietako 14 eta 15 zenbakiak biak zeuden bertan. Handik, Bilbora ekarri zituzten atzera ere. Karrantzan trenbideak konpontzen egon ostean Llanesera (Asturias) eroan zituzten zubiak egitera.

  • Jose Andres Azpiri 500 preso langile batailoiean

    Jose Andres Azpiri Malaxetxebarria (1911) Markina-Xemein

    Langile batailoi bakoitzean 500 preso inguru ziren, denetariko eta jatorri ezberdinetakoak.

  • Isidro Mandiola Udaletxeko karguak kartzelara

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Etxebarriko udaletxeko kargu guztiak kartzelara sartu zituzten gerraostean. Abade askok ere ihes egin behar izan zuen.

  • Isidro Mandiola Emakumeei ilea moztu

    Isidro Mandiola Solozabal (1924) Markina-Xemein

    Gerraostean, Markinako eta Barinagako zenbait emakumeri ilea moztu zioten.

  • Laurentzi Aretxabaleta Eskean eta lapurretan ibili beharra

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Eskean eta lapurretan ibili behar izan zuen Laurentzik umea zela. Kalean lotsatu egiten zen eta baserrietara joaten zen eskean. Baserrietan ere gosea zegoen, baina ogia ematen zioten. Osabak ihes egin zuen, baina izeko harrapatu egin zuten, ilea moztu eta kartzelaratu egin zuten. Amama geratu zen euren seme-alabekin. Laurentziren arreba zaharrak neskame joan ziren eta anaia ardizain.

  • Laurentzi Aretxabaleta Aitaren itzulera kartzelatik

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Aita zapataria zen. Kartzelatik etorri zenean ez zioten lokala zabaltzen utzi. Ganbaran ekin zion beharrari eta Laurentzi hasi zitzaion laguntzen. Hilero eskutitza idatzi behar izaten zion kartzelako zuzendariari, zer egiten zuen, zer diru irabazten zuen eta zertan gastatzen zuen azaltzeko.

  • Laurentzi Aretxabaleta Presoei ez zien inork lagundu

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Aitak, kartzelan zegoela, gauero ikusten zuen presoak Derioko kanposantura eramaten zituztela bertan fusilatzeko. Beraz, Larrinagako kartzelan zeudenek eskutitz bat idatzi zuten Markinara laguntza eske. Mugartegi abokatuak erantzun zuen: errejimenarentzat arriskutsuak zirela. Horregatik, Laurentzi alkate zela Mugartegi izena zuen kalea kendu egin zuen.

  • Laurentzi Aretxabaleta Herriko lau gizon sartu zituzten preso

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    San kristobalgo kartzelara Markinako lau gizon eraman zituzten, denak seme-alaba mordoa zituztela. "Revelión militar" zen egozten zieten kargua. Aita gorrien komitekoa izan zelako hartu zuten atxilo.

  • Laurentzi Aretxabaleta Aita ikustera joan eta sartzen utzi ez

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Laurentzi umea zen eta ez zen sekula joan aita ikustera kartzelara; bere arrebak bai, ostera. Inoiz arrebak bertaraino joan ziren eta ez zieten sartzen utzi. Nagusitan egon da San Kristobalgo kartzela ikusten.

  • Laurentzi Aretxabaleta Nazionalak herrira sartu zirenekoa

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Frontoiaren ondoan egin zituzten babeslekuak, baina eurak kanpandorrera joaten ziren. Artilleriak tiro asko jaurti zituen Kalamua menditik Markinara. Nazionalak sartu zirenean, alkateak eta komandanteak diskurtsoa egin zuten zelaian: "Hemos conquistado otro pueblo para Dios" esan zuten besoa altxatuta.

  • Laurentzi Aretxabaleta Etxea arakatu zioten

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Alderdi abertzaleak klandestinitatean zeudenean, propaganda orriak banatzen zituzten. Harrapatuz gero, kartzelaldia izaten zen zigorra eta etxeak arakatu ere egiten zituzten. Behin, Laurentziren etxera sartu ziren.

  • Laurentzi Aretxabaleta Propaganda edukitzearren atxilotu

    Laurentzi Aretxabaleta Goikoetxea (1930) Markina-Xemein

    Behin, herriko parrokoa eta Laurentzi atxilotu zituzten eta gaua kartzelan eman behar izan zuten. Propaganda eduki zutelako atxilotu zituzten.

  • Gregoria Gandiaga Irratiak eta arropa zuriak entregatu beharra

    Gregoria Gandiaga Onandia (1919) Markina-Xemein

    Behin, gerra hasi berritan, bonbak botatzen ikusi zituen Gregoriak Lekeition. Beste behin, esku bonba bat hartu zuen etxekoei erakusteko. Neskame zegoen etxekoak abertzaleak ziren eta bitxiak ezkutatu behar izan zituzten. Gerra sasoian, irratia eta arropa zuriak entregatzeko agindua zabaldu zuten.

  • Gregoria Gandiaga Baliozko gauzak kendu eta ilea moztu

    Gregoria Gandiaga Onandia (1919) Markina-Xemein

    Frontea sartu zenean, milizianoak sartu zitzaizkien etxera. Markinan ez zuten ezer apurtu, baina Gernikan dena apurtu zuten. Markinako batzuei ilea moztu zieten, zaharrei-eta. Baliozko gauzak ere kentzen zituzten, arropa zuriak eta, eta batzuei lursailak ere bai.

  • Gregoria Gandiaga Aitaginarreba preso

    Gregoria Gandiaga Onandia (1919) Markina-Xemein

    Gerra amaitu zenean uralita eta alanbra-hesiak eramaten zituen jendeak Akarregiko frontetik. Aitaginarrebak ere uralita hartu eta tejabanan gorde zuen. Karlistek denuntzia jarri zioten eta preso eraman zuten. Arropa zuriak eta izarak entregatzeko agindua eman zuten francotarrek.

  • Gregoria Gandiaga Errazionamendu gogorragoa batzuentzat

    Gregoria Gandiaga Onandia (1919) Markina-Xemein

    Errozaionamenduan libra bat orio eta libra bat azukre ematen zuten. Gero, esne kondentsatua ematen hasi ziren. Irratia edukitzearren ere ordaindu behar izaten zuten. Hala ere, ezberdin tratatzen zituzten herritar batzuk eta besteak.

  • Julian Maguregi Gerran Frantziara ihes egin beharra

    Julian Maguregi Amesti (1924) Markina-Xemein

    Hogeita hamaseian Markinatik Deriora eraman zuten "Esperanza" fabrika, harik eta Franco pasatu arte. Julianen arrebak eta anaia Deriora joan ziren beharrean. Handik Santanderrera joan behar izan zuten eta gero Frantziara. Urte betera itzuli ziren. Itzuli ziren asko kartzelara sartu zituzten eta beste batzuei ilea moztu zieten.

  • Juan Arrieta Londresko BBC entzuten zuten gerra sasoian

    Juan Arrieta Martinez (1924) Markina-Xemein

    Gerrako urteetan umeek ez zuten eskolarik eduki. Sasoi horretan, irratitik jasotzen zituzten gerrako berriak. Hala ere, debekatuta egon zen Londresko BBC, esaterako, entzutea. Markinar batek ematen zituen berriak bertatik.

  • Juan Arrieta Egunkariak eta Euskadiko dirua

    Juan Arrieta Martinez (1924) Markina-Xemein

    Gerra sasoian Euzkadi aldizkaria, El Hierro eta La Gaceta del Norte moduko aldizkariak irakurtzen zituzten. Hala ere, gero, Euzkadi aldizkaria debekatu egin zuen Francok. Juanek Euskadiko dirua ere ezagutu zuen sasoi hartan.

  • 941 Erreketeak etxean

    Luis Ondarra Larrañaga (1928) Mendaro

    Gerra garaian, 15 egunez ateak eta leihoak itxita izan zituzten etxean. Erreketeak etxean izan zituzten; lagun ugari fusilatu zuten.

  • Elias Arriola Soldaduei laguntzera derrigortuta

    Elias Arriola Ostolaza (1930) Mendaro

    Soldaduek Eliasen aita eta inguruko baserrietakoak materiala eramatera derrigortzen zituzten. Ez omen zen ezetz esaterik. Mendaron herritar batzuk arrazoi jakinik gabe hil zituztela kontatzen du. Beldur handia zuten. Arno aldean jendea ezkutatu omen zen.

  • Santi Madariaga Anaia eta beste lau morgatar fusilatu Ferrolen

    Santi Madariaga Makoaga (1929) Morga

    Anaia eta beste lau morgatar fusilatu egin zituzten gerra denboran. Garraio-marinan lan egiten zuten, Ferrolen suertatu ziren, eta harrapatu eta garbitu egin zituzten. Handik gutxira, kapitainak bakean uzteko agindua eman ei zuen, baina ordurako berandu zen. Denera hogei bat izan ei ziren fusilatuak marinelen artean.

  • Santi Madariaga Anai-arrebak kartzelan edo Frantziara ihesi

    Santi Madariaga Makoaga (1929) Morga

    Anaia batek zazpi urte egin zituen soldadutzan eta Langileen Batailoietan. Beste anaia bat, beldurtia oso, ihesi joan zen Frantziara; eta, itzuli zenean, bi urtez eduki zuten kartzelan. Lau arreba Frantziara joan ziren ihesi.

  • Santi Madariaga Aita 26 hilabetez kartzelan, PNVko zinegotzi izateagatik

    Santi Madariaga Makoaga (1929) Morga

    Aita eta ama painelu zuria makila puntan ipinita itzuli ziren etxera frontearen beste aldetik. Geroago, aitak 26 hilabete kartzelan egin behar izan zituen, PNVko zinegotzia izana zelako. Eta, aita bezala, zinegotzi eta alkate ohi asko kartzelan eduki zituzten.

  • Santi Madariaga Derioko kanposatuan fusilatutako presoak

    Santi Madariaga Makoaga (1929) Morga

    Morgako inor ez ei zuten hil fusilatuta gerra ostean; kartzelan eduki bai asko. Aitak esaten zuen kartzelan gauero ateratzen zutela jendea, kamioietan hartu eta Derioko kanposantuan fusilatzera. Arreba bat neskame egon zen Derion eta esaten zuen erdi hilda geratutako fusilatuen oihuak entzuten zituztela gauez, laguntza eske. Santi Salamanca aldean ibilia da eta han ere horrelako istorio asko entzun du.

  • Santi Madariaga Aita Larrinagan preso 26 hilabetez

    Santi Madariaga Makoaga (1929) Morga

    Aita Larrinagan egon zen preso hogeita sei hilabetez. Auzokoa zen falangeko burua, eta salatzailea bera izan zela esaten zen; baina gero ondo portatu ei zen eurekin. Errakuntzak denok izaten ditugula dio. Horrelakoak herri guztietan gertatu ei ziren.

  • Bernardina Aldasoro Soldaduak etxez etxe jende bila

    Bernardina Aldasoro Ormazabal (1923) Mutiloa

    Soldaduak Aztiriara joan ziren gerra garaian, eta han 6 seme-alaba zituen alarguna eraman nahi izan zuten. Baina, azkenean, haren egoeraz errukitu eta utzi egin zuten. Beste zenbait baserritan, ordea, emakumeak eraman egin zituzten.

  • Bernardina Aldasoro Emakumeei ilea moztu zieten zigor gisa

    Bernardina Aldasoro Ormazabal (1923) Mutiloa

    Gerran, bonbak bota zituzten Mutiloan. Zenbait lekutan, emakumeei ilea moztu zieten, zigor gisa. Ilea moztu ostean, batzuei galipota bota zieten buruan.

  • 1241 "Trabajadoreetan" sukaldari lanetan

    Manuel Arrizabalaga Agirregomezkorta (1913) Mutriku

    Sevillara "trabajadoreetara" heldu zirenean, bi lagun aurkezteko esan zieten; eta bera eta beste lagun bat sukaldari lanetan aritu ziren. Etxetik laguntza handia jasotzen zuten, paketeak bidaltzen zizkieten.

  • 1241 "Salvoconductoa" zer zen

    Manuel Arrizabalaga Agirregomezkorta (1913) Mutriku

    "Salvoconducto" zeritzona egun baterako etxera joateko baimena izaten zen. Sevillan pasa zuen denboran, sukaldari lanetan aritu zelako, ez zuen goserik pasa.

  • 1295 Fusilamendua gogoan

    Inazio San Migel Sorazu (1927) Mutriku

    Gerra denborako kontuak. Komandantea, medikua eta hiru soldadu Elurtegi baserrian zeudela atxilotu bat eraman zuten baserrira. Apaizarekin konfesatu ostean fusilatu omen zuten presoa. Inazio umea zen, eta beldurra pasatu zuen.

  • 1296 Senarra gerran zegoenekoa

    Benita Bernedo Lariz (1917) Mutriku

    Senarrak gerran jarraitu zuen, eta Benita Altzolara itzuli zen. Senarra Laredon harrapatuta zegoela, bisitan joan zitzaion trenez.

  • Sebastian Ituarte Saturraraneko emakume presoei esnea eramaten

    Sebastian Ituarte Aranbarri (1938) Mutriku

    Saturraraneko kartzelara joaten ziren, bertako presoei esnea eramatera; emakumeak eta umeak izaten ziren gehienak.

  • Lorea Furundarena Saturrarango kartzela

    Lorea Furundarena Kalzakorta (1926) Mutriku

    Saturrarango kartzelari buruz hitz egiten du. Lorearen izeba bat eta haren senarra han egon ziren lanean.

  • Martzelina Kalzakorta Saturrarango kartzela

    Martzelina Kalzakorta Zenarruzabeitia (1931) Mutriku

    Saturrarango kartzelako kontuak. Kartzelan norbait hiltzen zen bakoitzean, "barranderuan" gurdian eramaten zituzten gorpuak Mutrikuko kanposantura. Saturrarango kartzelan egon ziren Mutrikuko emakume batzuk aipatzen ditu.

  • Jesus Furundarena Gerrako fusilatuak

    Jesus Furundarena Goenaga (1924) Mutriku

    Gerra denborako kontuak. Zazpi soldaduk, gauez, auzoko gizon bat eraman zutela gogoratzen du. Mutrikuko kanposantu atzeko paretaren kontra jarri eta fusilatu omen zuten gizona. Gizona nor zen aipatzen du. Soldaduak azpeitiarrak omen ziren, eta mehatxupean, behartuta, fusilatu omen zuten gizona. Herriko giroa gerra denboran nolakoa zen aipatzen du.

  • Claudio Usobiaga Kartzelako egonaldia

    Claudio Usobiaga Albizu (1916) Mutriku

    Bilbotik ere ihes egitea lortu zuen Clauriok, baina Santanderren harrapatu zuten. Santoñako 'El Dueso' kartzelan egon zen preso. Bilboko eskolapioetan eta Villarcayon ere bai. Preso egon zeneko oroitzapenak kontatzen ditu. Hiru urte egin zituen preso.

  • Claudio Usobiaga "Trabajadoretan"

    Claudio Usobiaga Albizu (1916) Mutriku

    Hiru urte preso egin eta gero, "trabajadoretan" ere beste hiru egin zituen Claudiok. Canfrancen "trabajadoretan" ibili zireneko pasadizoak kontatzen ditu.

  • Claudio Usobiaga Mirandan hiru urte

    Claudio Usobiaga Albizu (1916) Mutriku

    Gerra-kontseiluan epaitu eta soldadutzara bidali zuten. Mirandara bidali zuten: han zer lan egiten zituen aipatzen du. Hiru urte egin zituen han: denera zazpi urte egin zituen etxetik kanpora.

  • Claudio Usobiaga Mirandan, almazenean

    Claudio Usobiaga Albizu (1916) Mutriku

    Gerra-kontseiluan epaitu eta Mirandara bidali zuten: han almazenean aritu zen lanean. Gustora egon zen: ez zitzaion jatekorik falta izaten.

  • Ines Lezea Amak soldaduekin argazkia atera

    Ines Lezea Txurruka (1932) Mutriku

    Gerrako kontuak. Inesen amak Eibarren bizitakoak. Ama soldadu "gorrien" sukaldari lanetan ibili zen. Soldaduekin argazki bat atera zuen. Argazkia kuartelera eta udalera iritsi zen. Argazkia zela eta, hamabostean behin kuartelean aurkeztu behar izaten zuen amak. Kuarteleko gorabeherak. Udalean argazkia jaso zuena beren etxejabea zen, eta argazkia apurtu egin zuen.

  • Ines Lezea Untzueta dorretxea II: Langileen Batailoak

    Ines Lezea Txurruka (1932) Mutriku

    Eibarko Untzueta dorretxeari buruzko azalpenak ematen ditu. Soldadu "gorriak" eta moja batzuk bertan egon ostean, dorretxean Langileen Batailoak egon ziren. Presoek Eibarren zer lan egin zituzten aipatzen du. Gabonetan libre geratutako presoak etxean hartu ohi zituzten.

  • Kandido Urreizti Gerran, osaba sakan batetik bota

    Kandido Urreizti Osa (1926) Mutriku

    Gerra zibileko kontuak ditu hizpide. Kandidoren osaba bat sakan batetik behera bota zuten. Patxi Etxeberria Urreizti "Mote" zen osaba, eta farmazeutikoa zen.

  • Kandido Urreizti Saturrarango kartzelan, "giro beltza"

    Kandido Urreizti Osa (1926) Mutriku

    Gerraostean, 12 urte inguru zituela, igeltsero lanetan hasi zen. Saturrarango kartzelan konponketa lanetan ibilia da. Kartzelako giroari buruzko azalpenak ematen ditu. Ondarroako eta Mutrikuko herritarrek kartzelatik ateratako emakumeei laguntza ematen zien.

  • Carmen Irusta Nebak frontean

    Carmen Irusta Alakano (1922) Muxika

    Bi neba izan zituen frontean. Bat Larrabetzu aldean harrapatu zuten preso. Gaztea Langileen Batailoian egon zen, eta, Gernikako bonbardaketa ostean, kamiñero aritzea egokitu zitzaion. Carmenek ez du gogoan noiz joan zen lehen aldiz Gernikara erre ostean. Oso txarto pasatu zuten sasoi hartan.

  • Serafin Baraiazarra Mauman asko hil zituzten

    Serafin Baraiazarra Albizu (1929) Muxika

    Mauman asko hil zituzten gerran, hiru aste iraun baitzuen borrokak. Horri buruzko hainbat azalpen ematen ditu zehaztasunekin. Zelaia baserriko Genaro euskaraz abesteagatik hil zuten.

  • Gregori Ajuriagojeaskoa Preso gudarien txamarrak jostearren, beste 5 muxikarrekin kartzelara

    Gregori Ajuriagojeaskoa Loroño (1913) Muxika

    Gerran 23 urte zituen. 6 hilabetez kartzelan egon zen, auzoen salaketa bat tarteko. Muxikan boluntario asko joan ziren gerrara eta "emakume"etan afiliatua zenez, beste emakume batzuekin batera gudarientzako txamarrak josi zituen. 6 emakume atxilotu zituzten, seiak muxikarrak, "las seis mugiquesas": Miren Enbeita, Margari Euba, Miren Iza, Ziriaka Uribe, Gregori eta beste bat. Kartzelan ondo ikusiak zirela dio. Ur botila batekin konpondu behar zuten seiek, garbitzeko zein edateko. Botilak beraien izena zeraman: "las seis mugiquesas". Kartzelariak beraiei ematen zizkien berari oparitzen zizkioten pastelak-eta.

  • Gregori Ajuriagojeaskoa Kartzelan jateko txarra

    Gregori Ajuriagojeaskoa Loroño (1913) Muxika

    Kartzelako jatekoa ganora bakoa zela dio. Sototik deitzen zioten jaten joateko; baina, jatekoaren kolorea ikusita, buelta hartzen zuten jan barik. Txerriaren ozalearen kolorea zutela dio.

  • Gregori Ajuriagojeaskoa Lau lagun sei hilabete preso; beste bi, urtebete

    Gregori Ajuriagojeaskoa Loroño (1913) Muxika

    Gregorik 6 hilabete egin zituen kartzelan; Miren Enbeitak eta Ziriaka Uribek urtebete; Ziriakak "Pro Avión Euzkadi"rentzako (Euskal Selekzioaren partidu batean dirua batzeko sortutako batzordea) dirua batzearren egin zuen denbora gehiago. Boanarenean josten ikasten zebiltzanen delitu bakarra gudarien txamarrak jostea izan zen. Bilboko Orue txaletean egon ziren preso, kartzela baino goragoko txalet batean.

  • Fernando Alegria Anaia "Rebelión de la sal" batailoikoa

    Fernando Alegria Goiri (1923) Muxika

    Bere anaia zaharrena frontean egon zen, "Rebelión de la sal" batailoian. Boluntario joan zen Euzkadiren alde borrokatzera, behar baino lehenago. Gero Gasteizko kartzelan egon zen.

  • Deunoro Sardui Aita, izeko, osabak... preso

    Deunoro Sardui Enbeita (1934) Muxika

    14 urte zituela hasi zen beharrean, aita oraindik kartzelan zela. Aita, hainbat osaba eta izeko bat izan zituen preso. Izeko hori gaixotu egin zen eta urte gutxira hil zen, bigarren umea izan ostean.

  • Deunoro Sardui Denetariko kartzela-zigorrak

    Deunoro Sardui Enbeita (1934) Muxika

    Bere senitartekoak Santoñako kartzelan egon ziren, 1.200 preso inguru ziren. Gudari gehienek pare bat urte egin zituzten bertan. Beste asko, karguren bat zutenak batik bat, denbora gehiago egoten ziren. Alkatearen oniritzia behar izaten zuten askok askatasuna lortu ahal izateko.

  • 800 Ikurrina zanparazten

    Maitxo Gaztañaga Etxeberria (1927) Frantxiska Iragorri Iriarte (1920) Oiartzun

    Gerra hasieran, Oiartzungo kalea erreketez bete zen. Frantxiska ogi bila joan zen batean, herriko ezagun batzuek ikurrina zanpatzeko esan zioten. Frantxiskak ez zuen egin eta ihes egin zuen handik.

  • 800 Ergoiengo kartzelan

    Maitxo Gaztañaga Etxeberria (1927) Frantxiska Iragorri Iriarte (1920) Oiartzun

    Kartzelak Ergoienen: emakumeak Paloman eta gizasemeak Etxenagusin. Anaiari bisitan joan zirenean, Oiartzungo errekete batek ezagutuko ez balitu bezala tratatu zituen, eta Frantxiska arrunt haserretu zen.

  • 800 Fusilamenduak eta umiliazioak

    Maitxo Gaztañaga Etxeberria (1927) Frantxiska Iragorri Iriarte (1920) Oiartzun

    Preso batzuk fusilatu egin zituztela gogoratzen du Frantxiskak. Oroitzapen horiek txarrak dira eta izutu egiten da oraindik ere. Emakumeak ilea moztu eta kalean ibiltzen zituzten. Apaizak eskatu zuen horrelako umiliazioak ez egiteko.

  • 800 Fusilamenduak

    Maitxo Gaztañaga Etxeberria (1927) Frantxiska Iragorri Iriarte (1920) Oiartzun

    Oiartzunen fusilatu zituzten lehendabizikoak. Kartzelatik libre utzi eta gero, bidean hil zituzten. Fusilatu baten ama penak jota hil zen.

  • 800 Ondarretako kartzela

    Maitxo Gaztañaga Etxeberria (1927) Frantxiska Iragorri Iriarte (1920) Oiartzun

    Bi arrebek egiten zioten bisita anaiari Ondarretako kartzelan. Paseak behar zituzten bisitak egiteko. Bera behin pase gabe joan zenekoa. Beorlegi tenientea egoten zen Ondarretako kartzelan.

  • 800 Fusilamendutik ihesi

    Maitxo Gaztañaga Etxeberria (1927) Frantxiska Iragorri Iriarte (1920) Oiartzun

    Fusilatu egin behar zuten batek ihes egin zuen, eta baserri batean gordetzeko eskatu. Etxeko andreak salatu egin zuen. Baserri ondoan akabatu zuten.

  • 800 Zozketa: nork nor hil

    Maitxo Gaztañaga Etxeberria (1927) Frantxiska Iragorri Iriarte (1920) Oiartzun

    Zozketa egiten zuten, nork nor hil. Herriko gazte bati laguna hiltzea tokatu zitzaion. Ukatu egin zen, baina komandanteak bera hilko zutela esan zion.

  • 802 Altzibarko fusilamenduak

    Korneli Egimendia Aranburu (1910) Oiartzun

    Altzibarren hiru lagun fusilatu zituzten. Ergoienera ihesean zihoazela harrapatu eta Altzibarrera eraman zituzten. Beko-Ostatuan jarri zituzten begiak estalita. Beraiek etxetik ikusten zuten hura, izututa. Bi soldadu-ilara jarri, eta tiroka hasi ziren. Corneliri min egin eta ia erori zen.

  • 802 Atxiloketa asko

    Korneli Egimendia Aranburu (1910) Oiartzun

    Gerra bukatu eta gero, 'mantxa' zeukala iruditzen zitzaien hura kartzelara eramaten zuten. Jendea kexatu egin zen eta orduan hasi ziren batzuk aske uzten, baina batzuk hil egin zituzten.

  • 802 Zaldun zuria

    Korneli Egimendia Aranburu (1910) Oiartzun

    Gerra bukatu eta gero, Lesakako errepidea egiten hasi ziren. Beorlegi zaldi zuri baten gainean ibiltzen zen lanak begiratzen. Kornelik ezagutzen zuen, bere ahizpa neskame zegoen etxean egoten baitzen jenerala. Zuri-zuri aritu zitzaion zalduna, eta baita Kornelik esan beharrekoak esan ere.

  • 621 Gerratik ihesi

    Kaxilda Zubialde Olaskoaga (1911) Oiartzun

    Gerra garaian, senideak Irunera joan ziren, eta Kaxilda Larrezabalera, senarraren familiakoekin. Atxiloketak gertatu ziren.

  • 621 Militarrei laguntzera behartuta

    Kaxilda Zubialde Olaskoaga (1911) Oiartzun

    Kaxildaren senarrak militarrentzat lan egiteari utzi nahi zion, baina herriko karlista batek mehatxu egin zion, uzten bazuen akabo zela. Beldur handia pasatu zuten senar-emazteek. Gerrak ez duela ezer onik dio Kaxildak.

  • 808 Altzibarko fusilamenduak

    Joxepa Zabalegi Lazkanotegi (1916) Oiartzun

    Gerran Zaiara joan ziren ihesi eta aita bakarrik gelditu zen Martinmotzenen. Joxepa joaten zitzaion laguntzera. Zaiako gainean, soldaduek aitaren berri galdetu zioten behin. Altzibarko fusilamenduak gogoratzen ditu eta baita izugarrikeria hura ikustera propio joandakoak bazirela ere.

  • 809 Oiartzungo fusilamenduak

    Maitxo Bikandi Aristizabal (1916) Oiartzun

    Anaia frontean hil zen, eta berak jaso zuen haren heriotzaren berri ematen zien telegrama. Aita ez zen politikan sartzen eta anaiak ere ez. Kanpotik ekartzen zituzten kamioietan hemen fusilatzeko. Lehendabizi Beko-plazan fusilatzen zituzten eta gero hasi ziren kanposantura eramaten. Oiartzungo mutil asko fusilatu zituzten han.

  • 810 Lesakako errepidea: soldaduak eta 'trabajadoreak'

    Erramun Irazu Apezetxea (1926) Oiartzun

    Lesakako errepidea egin zutenean, Portuburuko soroak erdiz erdi hartu zituzten. Artoa egin gabe zegoen oraindik eta moztuta behiei eman zieten; beraiek ezer gabe gelditu ziren. Gero gainera, 'trabajadoreek' gosea kentzeko artoa lapurtzen zieten. Egin aurretik gordetzen aritzen ziren. 'Trabajadoreek' Portuburu ondoan jaten zuten, eta, jan ondoren, andaluziarrak beren kantekin hasten ziren, burua pixka bat distraitzeko. Portuburukoek esnea Ergoienera eramaten zuten eta falangistak etortzen ziren bila. Gero Olatxeko zubira eramaten zuten, errepidean ari ziren soldaduek kafesnea hartzeko.

  • 973 Lanpostu batengatik fusilatua

    Arroxa Pikabea Artola (1916) Oiartzun

    Nafar asko etorri ziren gerran; erreketeak. Asko bertan gelditu ziren. Inork gutxik ezagutzen duen fusilamendua kontatu digu Arroxak.

  • 973 "Trabajadoreak"

    Arroxa Pikabea Artola (1916) Oiartzun

    Gerra garaian 'trabajadoreak' etortzen ziren Portu berrira. Lapurreta asko izaten zen. Trabajadoreen artean jatorrenak andaluziarrak ziren. Hika.

  • 1027 Trabajadoreak

    Tiburtzio Aranburu Lekuona (1925) Faustino Galdos Arbide (1934) Juan Galdos Arbide (1924) Santos Mitxelena Aranguren (1931) Oiartzun

    Gerraren ondoren, irin bila joan ziren Nafarroara. Antsillesen 'trabajadoreak' eta Borrokazelaietan eskoltak edo kintoak. 'Trabajadore' batek ihes egin zuen, eta garesti ordaindu zuen.

  • 1074 Gerran hilak

    Joxe Zabaleta Labandibar (1929) Oiartzun

    Iragorriko kanposantuko fusilamenduak entzuten zituzten Altzatxikitik. Garañoko gizona gerran hil zenean, Joxek igo zuen gutuna Altzatxikira abisuarekin; baina bera gaztea zen, eta ez zen konturatu orduan.

  • Rekalde ahizpak Langileen Batailoietako mutilei jaten ematen

    Rekalde ahizpak () Maria Luisa Rekalde Urdanpilleta (1928) Oiartzun

    Langileen Batailoiak Aritxulegin egoten ziren, eta ahal zutenean Ugaldetxora joaten ziren. Amak potajea ematen zien. Gaizki jantzita ibiltzen ziren. Taloak. Batek bonbilla lapurtu zien.

  • 1285 Anaia gerran preso

    Ascension Arregi Leturiaga (1916) Oñati

    Gerra denboran, anaia frontean harrapatu eta "gorriek" Bartzelonara preso eraman zuten. 18 kilo galduta itzuli zen kartzelatik.

  • 1285 Gerrako kontu tristeak

    Ascension Arregi Leturiaga (1916) Oñati

    Asunzionek gogoan du nazionalistak izateagatik kaskamotz utzi zituztela batzuk kalean. Don Basilio zenaren eta Eustakio dendariaren alabak, Naparreneko Margari eta beste hiru edo lauri ebaki zieten ilea, "bengantziagatik" Asunzionen esanetan.

  • Maritxu Txintxurreta Anaia Santanderren harrapatu zuten

    Maritxu Txintxurreta Goenaga (1918) Oñati

    Gerra garaian, ihesean, Santandertik Asturiasera joan ziren; han hondartzan lo egin eta Avilesera joan ziren. Handik Burdeosera joatekoak zirela, anaia Juane eta Oñatiko Arralde taxista etorri ziren. Gizonok borrokan jarraitzea erabaki, eta Santanderrera itzuli ziren. Anaia Santanderren harrapatu zuten eta Zaragozara bidali zuten mekaniko gisa.

  • Maritxu Txintxurreta Anaia Zaragozatik etxera bidali zuten

    Maritxu Txintxurreta Goenaga (1918) Oñati

    Mekanikoa zelako salbatu zen anaia. Zaragozan ondo tratatu zutela zioen anaia horrek. Zaragozako gertakizun bat azaltzen du Maritxuk. Bi anaia kartzelatik pasatu gabe bidali zituzten etxera.

  • mARIBI aRREGI Gerra garaiko sakeoak; familiaren historia

    Maribi Arregi Zufiria (1943) Oñati

    Gerra garaian bi aldiz hustu zuten denda, sakeatu. Emakume bati esker, gauza batzuk berreskuratu zituzten. Aitita kartzelan zegoen, osabak Langileen Batailoian... Aita Gijonen zegoen gerra hasi zenean; Santoñan harrapatu zuten gero. 1941etik aurrera, dendan egon ziren gurasoak. 1966an ezkondu zen, eta dendan jarraitu zuen. Beste denda bat jarri zuen, osagarri bezala: ehun-denda.

  • Felipa Urkia Apaiza Arabara pasatzeko komeriak

    Felipa Urkia Elorza (1922) Oñati

    Goroetako apaizaren kontuak. Milizianoak han zeudela, Arabara pasatzea bururatu zitzaion, Francoren aldera. Ugaztegira joan zen laguntza bila. Anaiak lagun milizianoak zituen. Ikusi egin zuten apaiza, eta milizianoak atzetik. Tiroketa. Apaiza zulotik nola atera zuten.

  • Regino Biain Guridi Gerra ondoren, Galdos karretila-lantegira

    Regino Biain Guridi (1916) Oñati

    Merkataritza-peritu izateko, akademia batean ikasi zuen, Donostian. Hori egiten hasi, eta gerra hasi zen. Gerora, hiru urte egin zituen Langileen Batailoietan. Oñatira bueltan, bulego batean hasi zen lanean, Galdos karretila-lantegian. Non zegoen.

  • Bittori Igartua Igartua Uribarriko eskolan, Felipe Jausoro maisuarekin

    Bittori Igartua Igartua (1919) Oñati

    Sagastizabal baserrikoa da. Uribarrin ibili zen eskolan, hamar urtera arte. Felipe Jausoro zen maisua; ez zen apaiza, ezkonduta zegoen. Uribarriko maisu-etxea. Lau urterekin hasi zen eskolan. Euskaraz eta erdaraz ikasten zuten. Euskara maite zuen maisuak. Preso egon zen gerra denboran.

  • Jesus Artetxe Saturrarango emakumeen kartzela

    Jesus Artetxe Malaxetxebarria (1928) Patxi Etxaburu Ajarrista (1929) Ondarroa

    Jesusen familiak laguntasuna izan zuen kartzelan zegoen Caspe-ko emakume baten familiarekin. Nahiz eta ondarroarrik ez egon, asko joaten ziren, Patxi barne, jatekoa presoei eramatera. Emakumeei barrura sartzen uzten zieten, baina gizonezkoei ez. Jertseak-eta egiten zizkieten presoek, artilea eramanda. Sei urte iraun zuen kartzelak.

  • Jesus Artetxe Saturrarango presoen umeak

    Jesus Artetxe Malaxetxebarria (1928) Patxi Etxaburu Ajarrista (1929) Ondarroa

    Saturrarango presoak ume txikiekin edo haurdun etorri ziren asko. Haurrek hiru urte zituzten arte bakarrik eduki zitzaketen han. Falangeko andreek-eta ostu egin zituzten hainbat ume hiru urte betetzen zituztenean. Beste hainbat ume Ondarroako familiek hartu zituzten zaintzeko. Horietako batzuk Ondarroan geratu ziren bizitzen. Izen batzuk aipatzen dituzte.

  • Ikerne eta Eulogio Hogei urterekin gudari

    Ikerne Artetxe (1932) Ondarroa

    Hogei urteko neba borondatez joan zen gudari Itxasalde batailoira. Zazpi neba-arreba gurasorik gabe egon ziren gerra garaian.

  • Ikerne eta Eulogio Ama atxilotu zutenekoa

    Ikerne Artetxe (1932) Ondarroa

    Abertzale gogorra izan zen aita. Euren etxean elkartzen ziren lagunak. Gau batean guardia forala etorri eta ama atxilotuta eraman zuten, bularreko umearekin batera. Hamar hilabete eman zituen Ondarretan.

  • Ikerne eta Eulogio Soinerako ezer gabe eta emaztea kartzelan

    Ikerne Artetxe (1932) Ondarroa

    Aita etxera etorri zenean hustuta aurkitu zuen etxea eta emaztea kartzelan. Lagun batek utzitako trajearekin joan zen emaztea ikustera Ondarretako kartzelara.

  • Ikerne eta Eulogio Salatzailea agerian

    Ikerne Artetxe (1932) Ondarroa

    Amak jakin zuen nork salatu zuen. Kartzelatik itzuli zenean ere seme-alabei euskal izenetik deitzea aurpegiratu zion herriko emakume batek.

  • Ikerne eta Eulogio "reuniones clandestinas" zer zen ere ez zekien amak

    Ikerne Artetxe (1932) Ondarroa

    Amak ez zekien "Reuniones clandestinas" zer zen, eta hori leporatzen zioten. Gorrotoaren ondorioz egindako salaketa izan zen.

  • Lore Egurrola Etxean giltzapetuta, soldaduengandik babesteko

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Erreketeen arropak, zorriz betetakoak, nola garbitzen zituzten kontatzen du. Alemaniarrak eta italiarrak etorri zirenean, amak ez zien irtetzen uzten, emakumeak bortxatzen zituztelako. Neska gazte bat abortatzerakoan hil zen.

  • Lore Egurrola Erreketeak etxean

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Zazpi errekete izan zituzten etxean bizitzen. Loreren amak alabak giltzaz ixten zituen logelan, soldaduengandik babesteko. Behin aita gauez etxeratu zen amarekin egotera eta berriz ihesi joan zen.

  • Lore Egurrola Aitari etxera ez joateko abisatu ziotenekoa

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Logelan itxita hilabeteak pasatu zituzten. Erreketeek eramaten zieten jatekoa: arroza eta bakailaua. Aita etxera zetorren batean, bere lagun errekete batek abisua eman zion, zazpi errekete etxean zituela zain. Gehiago ez zen etxera agertu. Senarra izango zena eta aita Etxanon zeuden frontean.

  • Lore Egurrola Ama kartzelara eraman nahi izan zutenekoa

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Ama haurdun zegoela, etxetik atera zuten kartzelara eramateko. Kalean konortea galdu eta jausi egin zen. Erreketeek etxera ekarri zuten. Errekete bat neska gazte bat bortxatzen saiatu zenekoa kontatzen du.

  • Lore Egurrola Amaren erditzea frontearen erdian

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Etxean bertan izan zuen amak umea, berak bakarrik, tiroetatik babesteko leihoan koltxoia ipinita zeukala. Gau guztia negarrez eman zuten umeek, ama kartzelara eraman nahi izan zutenean.

  • Lore Egurrola Biraoak kalean

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Ondarrutik joateko esan zietenean, pozik joan ziren, beraien alderdikoengana zihoazelako. Kalean andre batzuek oihukatu zietena gogoan geratu zitzaion.

  • Lore Egurrola Etxean lapurretan

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Aita preso egon zela etxera etorri eta gero jakin zuten. Amama etxean utzi zuten Ondarrutik alde egin zutenean, izebaren zaintzapean. Izebak Itziarrera eraman zuen amama. Izeba Ondarrura itzuli zenean, etxea zabalik eta hutsik topatu zuen.

  • Lore Egurrola Etxerako altzari berriak Azpeititik

    Lore Egurrola Urkiola (1924) Ondarroa

    Izeba Isabelek altzariak ekarri zituen Ondarruko etxerako neskame egon zen lekutik, Azpeititik. Bere koltxoia beste etxe bateko balkoi batean ikusi zuen.

  • Rosario Urrusolo Kartzelaratu zituzten emakumeak

    Rosario Urrosolo () Ondarroa

    Nazionalak sartu zirenean, emakume batzuk kartzelara eraman zituzten, lehenengo herrikora. Izenak ematen ditu. Isabel izeneko bat haurdun zegoen eta hura kartzelatik gurutze gorrira eraman zuten. Kofradia zaharra soldaduz beteta egoten zen. Alemaniar injeniari bat etxean eduki zuten, Martin Campos alkateak bidalita.

  • Rosario Urrusolo Preso bati jatekoa eramatera

    Rosario Urrosolo () Ondarroa

    Isabeli jatekoa eramatera joaten zen egunero hiru-lau aldiz gurutze gorrira. Italiar ofizial batekin topo egiten zuen egunero eta gau batzuetan autoz eraman zuen Rosario gurutze gorriraino. Isabelen erditzean egon zen.

  • Rosario Urrusolo Herriko kartzelatik Donostiara ume eta guzti

    Rosario Urrosolo () Ondarroa

    Erditu ostean, Isabel eta beste emakume batzuk kartzelara eraman zituzten. Ume txiki eta guzti joan zen Isabel. Gainontzeko seme-alabak herritarrek hartu zituzten etxean. Kukurruku eztula harrapatu zuten.

  • Domeka Markuerkiaga Arriaga inguruetan ogia banatu zutenekoa

    Domeka Markuerkiaga () Ondarroa

    Egun batean, Bilboko Arriaga inguruan jendearentzako ogia banatu zuten. Gudariak han zeuden preso.

  • Juanito Arantzamendi Bost urte langile-batailoian

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Frontean zebilela atxilotu eta langile-batailoietara eraman zuten. Urte bi eta piku egin zituen lehen langile-batailoian; eta, gerora, beste bi urte eta erdi bigarrenean.

  • Juanito Arantzamendi Trintxerak zelan egin

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Trintxerak zelan egiten ziren azaltzen du. Pikatxoia eta pala erabiltzen zituzten.

  • Juanito Arantzamendi Hildakoak lurperatu eta gutunak etxera

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Hildako jendea beraiek egindako zuloan lurperatzen zuten. Ofizialak arduratzen ziren senitartekoak abisatzeaz. Frontean zegoela, etxekoekin karta bidez komunikatzen zen. Guztira, 5 urte eta 2 hilabete egin zituen. Langile-batailoietan ez zuten jornalik izan.

  • Juanito Arantzamendi Heriotza-zigorra ihes egiten saiatzen zirenei

    Juanito Arantzamendi Mugartegi (1916) Ondarroa

    Beraien batailoian gutxiri ezarri zieten heriotza-zigorra. Ihes egiten saiatzen zirenei ezartzen zioten zigor hori. Ihes egiten ahalegintzea erraza ei zen, baina helburua lortzea ez hainbeste.

  • Miren Lore Ibazeta Aita salbokondukto eske

    Miren Lore Ibazeta Solabarrieta (1936) Nekane Ibazeta Solabarrieta (1925) Ondarroa

    Aita preso egon zen Miren Lore oso ume txikia zela. Kartzelatik etorritakoan, salbokonduktoa behar zuela eta, agiri eske joan zeneko pasartea. Aita abertzalea zen.

  • Juan Balenziaga Saturrarango presoei eramaten zieten jana ondarrutarrek

    Juan Balenziaga Osa (1931) Ondarroa

    Ondarroatik jende asko joaten zen Saturrarango kartzelako presoei jatekoa eramatera. Hantxe jaiotako neskatxo bi hazi ziren Ondarroan.

  • Rosario Badiola Atunetan zebilela atxilotu zuten aita

    Rosario Badiola Alkorta (1926) Ondarroa

    Rosarioren aita atunetara joaten zen gerra garaian. Itsasoan atxilotu eta Gijóneko zezen-plazan egon zen atxilotuta. Arrantzale gazte bi, aldiz, gerrara bidali zituzten eta han hil ziren.

  • Rosario Badiola Zorriz beteta itzuli zen aita

    Rosario Badiola Alkorta (1926) Ondarroa

    Atxilotuta egon ondoren, zorriz beteta itzuli zen aita etxera. Harrezkero, arrantzan jarraitu zuen.

  • Rosario Badiola Nebak kontzentrazio-esparruan

    Rosario Badiola Alkorta (1926) Ondarroa

    Neba zaharrak kontzentrazio-esparruan egon ziren.

  • Saturrarango kartzelara jatekoa eramatera

    Sorkunde () Ondarroa

    Benantzi Saturrarango kartzelan egon zen hiru urtez eta irten zenean, lagun bat eta ahizpa neskame zituenez, haiei bisita egitera joan zen. Sorkunde kartzelara joaten zen eguenetan Benantziri jatekoa eramatera eta ama igandeetan. Gogoan du Benantzirekin paseoan ibili izana ere.

  • Saturrarango kartzelan ume asko hiltzen zen

    Sorkunde () Ondarroa

    Saturrarango kartzelan ume asko hiltzen ziren, hilkutxa zuria ateratzen zutenean jakiten zuten. Mutrikun lurperatzen zituzten. Anekdota bat kontatzen du, Benantzirentzako zen gaztaia jan zuenekoa.

  • Terese Lertxundi Ondarroarrak Saturrarango kartzelara jatekoa eramatera

    Terese Lertxundi Kaltzakorta (1930) Ondarroa

    Saturrarango kartzelako presoak ez ziren bertokoak, madrildarrak eta ziren asko eta asko. Ondarroako jendeak jatekoa eramaten zien. Kartzelan bertan jaiotako bi ume Ondarroako familietan hazi ziren.

  • Agurtzane Osa Aita eta aitona atxilotu eta erdaraz komunikatzen jakin ez

    Agurtza Osa Etxebarria (1930) Ondarroa

    Bere aita eta haren aita ere Ondarroakoak ziren, biak arrantzaleak. Aitonak ez zekien erdaraz. Motor txiki batean joaten ziren arrantzan. Behin gizonezko bat ikusi ei zuten beraien motor txikian sartzen eta handik Pasaiara eroan zuten. Horrela jakin ahal izan zuen Agurtzaren amak aita eta aitona atxilotu zituztela. Baina Agurtzaren ama ez zen ezer egin barik geratu eta bere senarra eta aitaginarreba askatzea lortu zuen. Ama konpontzen ei zen erdaraz, baina gizon biak ere. Hala ere, berba gutxi batzukaz poliziekin ulertzea lortu zuten.

  • Agurtzane Osa Gerra Zibilean etxekoak bananduta

    Agurtza Osa Etxebarria (1930) Ondarroa

    Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, bere ama inude zegoen Zaragozan eta beraien Ziortza-Bolibarko baserri batean. Aita langile-batailoietara eroan zuten preso. Agurtzak sei urte zituen eta ama beraien bila joan zen baserrira umeak hartu eta Frantziara joateko. Baina Agurtza gaixorik zegoenez, amak bera han utzi eta bere neba-arrebak hartuta pasatu zen mugaz bestaldera.

  • Elu Gaztañaga Martinez Errizino-olioa eta ilea moztu zigor gisa

    Elu Gaztañaga Martinez (1916) Ordizia

    Errizino-olioa edanaraztea eta ilea moztea izan ohi zen emakumeen aurkako zigorra. Jende asko fusilatu zuten, gehiago Beasainen Ordizian baino. Tartean bere bi lagun, Eli Gallastegiren jarraitzaileak.

  • Elu Gaztañaga Martinez Elizkoiak izateak eta aita karlista izateak salbatu zituen

    Elu Gaztañaga Martinez (1916) Ordizia

    Komandantziara aurkeztu behar izan zuten Ordizian. Baina aita karlista zutenez, eta dentista, ez ziren hain gogorrak izan eurekin. Gainera, elizkoiak ziren, beren lagun karlistak bezalaxe, eta horrek ere lagundu zien.

  • Elu Gaztañaga Martinez Ilea moztu ziotenean, inpresioarekin hil zen neskaren kasua

    Elu Gaztañaga Martinez (1916) Ordizia

    Eluren hainbat laguni moztu zioten ilea. Horietako bat hil egin zen inpresioarekin. Neska zoragarria eta abertzalea ei zen. Berak ez omen zuen hartuko olioa inondik ere.

  • Juli Exposito Loinaz Anaia hil frankistek

    Juli Exposito Loinaz (1925) Ordizia

    Frankistek, herrira sartu zirenean, Joxe anaia hil zuten. PNVkoa eta dantzaria izatea haren erru bakarra. Familiak asko sufritu zuen gero ere.

  • Juli Exposito Loinaz Lau gazte ordiziar fusilatu Etxarrin

    Juli Exposito Loinaz (1925) Ordizia

    Ahizpei kargu hartzen zieten, anaiagatik lutoz jantzita zihoazelako. Lau ordiziar fusilatu zituzten Etxarri Aranatzera eramanda. Aitak militarrei baimena eskatu zien eta herrira ekarri zituen gorpuak. Geroago, hilerrian lurperatu zituzten.

  • Juli Exposito Loinaz Agur faxista egitera behartuta

    Juli Exposito Loinaz (1925) Ordizia

    Aita karlista zen. Militarrekin gurutzatutakoan eskua jaso behar izaten zen (agur faxista); nola behartu zituzten behin bere bi ahizpak.

  • Patxi Gabilondo Lasa Gerran koinatua fusilatu zuten

    Patxi Gabilondo Lasa (1927) Ordizia

    Gerra garaian, Patxiren familia Ordizian gelditu zen, baina ez zieten ezer egin. Emaztearen anaia, ordea, 19 urte zituela, atxilotu egin zuten beste 3 lagunekin batera; handik 8 egunera, laurak fusilatu egin zituzten.

  • Patxi Gabilondo Lasa Gerrako fusilamenduak

    Patxi Gabilondo Lasa (1927) Ordizia

    Patxiren emaztearen anaia fusilatu egin zuten gerra garaian, nazionalista izateagatik. Erreketeak txapel gorriarekin ibiltzen ziren.

  • Patxi Gabilondo Lasa Gerrako kartzelak eta zigorrak

    Patxi Gabilondo Lasa (1927) Ordizia

    Gerra garaian, Ordiziako alkate izandakoa kartzelan egon zen denbora askoan. Joseba Rezolari hiru heriotza-zigor jarri zizkioten, baina ez zuten hil azkenean.

  • 1218 Ormaiztegitik alde egin behar

    Kontxa Intxausti Peña (1919) Ormaiztegi

    Gerra sortu zenean, bakarren bat atxilotu zuten, baina Azpeitiko hotel batean eduki zuten preso. Gerra hasieran zergatik erabaki zuten etxetik alde egitea azaltzen du. Abereak saldu zituzten, eta Aizarnazabala joan ziren lehenengo; mutilak, ordea, frontera; eta aitona beste alaba baten etxera. Beraiek, geroago, Sestaora joan ziren; eta Bilbo hartu zutenean, Santander aldera joan behar izan zuten.

  • 1218 Familia sakabanatuta

    Kontxa Intxausti Peña (1919) Ormaiztegi

    Janaririk ez zegoenez, emakumeak, zaharrak eta umeak itsasontzian apuntatzeko eskatzen zuten. Gurasoak ezik beste guztiak han joan ziren. Bi anaiek Frantziara pasatzea lortu zuten. Beste bat, ordea, harrapatu eta "Batallón de Trabajadoresen" sartu zuten.

  • 1218 Senideak kartzelan

    Kontxa Intxausti Peña (1919) Ormaiztegi

    Ama bi aldiz eraman zuten kartzelara. Behin ama, izeba eta lehengusua eraman zituzten Tolosako kartzelara. Kartzelan, Errusiar batzuk ezagutu zituzten, eta haiekin izandako elkarrizketa kontatzen du. Lehengusina azkar samar geratu zen aske, baina ama eta izeba Donostiara eraman zituzten geroago. Maiatzetik Gabonak arte egon ziren kartzelan, baldintza txar samarretan. Kartzelara gutunak idaztean, zentsura pasatzeko, "La tía Brígida" deitzen zioten gerrako bandoetako bati.

  • 1218 Zergatik kartzelan

    Kontxa Intxausti Peña (1919) Ormaiztegi

    Ama, izeba eta lehengusua kartzelan zergatik egon ziren azaltzen du. Komeria handiak izan zituzten garai hartan.

  • 1218 Anaia 6 urte etxetik kanpo

    Kontxa Intxausti Peña (1919) Ormaiztegi

    Anaiak 6 urte egin zituen etxera etorri gabe, udaletxeko idazkariak ez zuelako nahi baimenik eman hura armadara pasa zedin, horrela etxera etorri ahal izateko noizean behin. Anaia Galizian eta Andaluzian ibili zen lanean "Batallón de Trabajadores-en".

  • Juan Padilla Juan Ajuriagerra odol gehiago ez sortzeko errenditu zen

    Juan Padilla Arruabarrena (1924) Otxandio

    Juan Ajuriagerra beraien auzokoa zen; eta bestaldekoek, Francoren aldekoek, Bizkaia hartu zutela ikusterakoan, errenditu egin zen. Kartzelara sartu zuten eta heriotza-zigorrera kondenatu zuten. Ez zuten hil Aita Santuaren eskariz. Bere emaztearen aitapontekoa izan zen, eta beraien ezkontzan ere aitapontekoa izan zen.

  • Juan Padilla Gerraosteko zigorrak eta giroa

    Juan Padilla Arruabarrena (1924) Otxandio

    Ubiden andrazko batzuei ilea motz-motz ebaki zioten gerraostean, baina Otxandion ez. Otxandion errekete asko egon ziren, nahiz eta abertzaleak nagusi izan. Beti egon izan da batzokia herrian, besterik ez zen egon.

  • Koldo Pildain Anaia bat preso eta bestea ihesi Frantzian

    Koldo Pildain Gonzalez de Langarika (1931) Otxandio

    Frankistek Bilbo hartu zutenean itzuli ziren Otxandiora, 1938. urtearen amaiera aldera. Koldoren anaia bat Santanderren harrapatu zuten, eta beste batek preso jausi aurretik Frantziara ihes egitea lortu zuen, beste dozena bat lagunekin. Alemanengandik ihesi muga pasatu behar izan zuten berriro, eta Langileen Batailoian sartu zituzten bizpahiru urtetarako.

  • Fabian Iparragirre Gerra hasierako ezbeharrak eta ihesak

    Fabian Iparragirre Manzisidor (1917) Pasaia

    Gerran gudari ibili zen Fabian. Gerra hasi zeneko oroitzapenak kontatzen ditu. Erreketeek baserri batean ama bat eta bere hiru seme hil zituzten. Fabianen familia Getariara eta Bilbora joan zen ihesi.

  • Fabian Iparragirre Gerran preso han eta hemen

    Fabian Iparragirre Manzisidor (1917) Pasaia

    Amaiur batailoian ibili zen gerran, eta italiarren esku geratu ziren. Zaragozako kontzentrazio-gune batean eduki zituzten, eta gerora lanean Langileen Batailoian. Handik, Bilbora bidali zituzten trenez eta eskolapioetan egon ziren urtebete kartzelan.

  • Fabian Iparragirre San Kristobalgo gotorlekuko zaintzaile

    Fabian Iparragirre Manzisidor (1917) Pasaia

    Langileen Batailoian egon ostean, soldaduskara joan behar izan zuen. San Kristobalgo gotorlekuan behin preso batzuek ihes egin eta zentinela hil zutenekoa kontatzen du. Fabian gerora izan zen San Kristobalgo zaintzaile eta gustura egoten zen han.

  • Patxi Sein Gerran, anaiek izandako bizipenak

    Patxi Sein Legorburu (1921) Pasaia

    Gerra hasi zenean, 14 urte zituen Patxik. Orduko oroitzapenak gogoan ditu. Gerra hasi zenean, anaia bat etxean gelditu zen. Herriko gazte asko joan ziren Bizkaia aldera frontera. Anaia bat Amaiur batailoian aritu zen borrokan. Gerora, Asturias aldera eraman zituzten euskaldunen 4 batailoi. Han San Juango mutil batzuk hil zituzten. Anaia Asturiastik Bizkaira bueltatu eta errenditu egin zen, beste hainbat gizonekin batera. Orduan Valentziara eraman zituzten Langileen Batailoiarekin.

  • Emilio Olasagasti Gerra hasi zenean, bikarioa hil zuten

    Emilio Olasagasti Lizaso (1920) Pasaia

    Gerra Zibila hasi zenekoa gogoan du. 15 urte zituen. Trintxerpeko bikarioa hil zuten, eskuindarra izateagatik.

  • Maria Jesus-Ramoni Trabajadoreak, "miseria batean"

    Maria Jesus Legorburu Etxebeste (1923) Ramoni Legorburu Etxebeste (1933) Pasaia

    Gerra garaiko oroitzapenak: tiroketak, soldaduak baserri inguruetan... Ihesean zebiltzan Lezoko bi mutil Arrokaundietan ezkutatu zirela kontatzen dute. Trabajadoreak Hondarribiko bidea egiten ikusten zituzten, "miseria batean". Baserritarrek behiak zelaira ateratzen zituztenean, trabajadoreak behien errapeetara joaten omen ziren esnea hartzera. Preso zeuden soldadu horiek Jaizkibelgo txabola batzuetan erretiratzen ziren.

  • Elena Etxebeste Auzolanak eta Langileen Batailoiak bideak egiten eta zaintzen

    Elena Etxebeste Martiarena (1931) Pasaia

    Lehen bide txarrak zeuden baserritik kalera. Orain dagoen bidea Langileen Batailoiak egin zuen, eta nola egin zuten azaltzen du. Lehen auzolanak izaten ziren bideak txukuntzeko.

  • Manoli Calafell Aitona atxilotu

    Manoli Calafell Trecet (1931) Pasaia

    Gerra denborako kontuak. Norbaitek Manoliren aitona salatu eta kartzelan sartu zuten. Donostian, Ondarretako kartzelan egon zen aitona. Manoli joaten zen aitonari jana ematera. Aitonari jarritako salaketa: barkuarekin jendea Frantziara eramatea leporatzen zioten. Epaiketako egunean ez zen azaldu salaketa jarri zuena, eta aitona libre utzi zuten.

  • Manoli Calafell Salaketa faltsuak

    Manoli Calafell Trecet (1931) Pasaia

    Gerra denborako kontuak. Pasai Donibanetik Getariara joan ziren gerratik ihes. Getarian egon ziren denboran, Manoliren aita eta osaba arrantzara ateratzen ziren. Egun batean, alto eman zioten eta etxera joateko agindu. Antza, gizonak Frantziara pasatzen zituztela salatu omen zuen norbaitek. Salaketa faltsua zen.

  • Florentino Legorburu Gerrako oroitzapenak

    Florentino Legorburu Etxebeste (1930) Pasaia

    Gerra hasi zenean, Florentinok sei urte zituen. Itsasontzietatik botatzen zitzuten tiroetako balak baserri aurreko iratze-metetan sartzen ziren. Donibanetik jende askok ihes egin zuen mendi aldera, Bilbora... Arrokaundietan kaleko jendea hartu zuten. Herrerako fusilamenduetako tiro-hotsak entzuten zituzten. Trabajadoreak gogoratzen ditu Jaizkibelgo bidea egiten.

  • Florentino Legorburu Soldaduak, lapurretan

    Florentino Legorburu Etxebeste (1930) Pasaia

    Arrokaundietan bizi zirela, soldaduek (trabajadoreek) arbia eta esnea harrapatzen zien. Florentinoren aitak lapurretan harrapatu, baserrira eraman eta behar zutena eskatzeko esan zien, ez lapurretan aritzeko. Donibanen ibiltzen ziren soldaduei buruzko kontuak.

  • Reme Gaztelumendi Fusilamenduak: bidegabeak eta gizagabeak

    Reme Gaztelumendi Goikoetxea (1925) Pasaia

    Gerra garaian, fusilamenduak izan ziren. Fusilatutako gizon baten istorioa kontatzen du: gorrientzat egin zuen lan, eta horregatik hil zuten. Esaten denez, fusilatutako gizonak itsasora botatzen zituzten.

  • Reme Gaztelumendi Kartzelako bizi-baldintza negargarriak

    Reme Gaztelumendi Goikoetxea (1925) Pasaia

    Gerra garaian, kartzelan egon zen jendea baldintza negargarrietan bizi zen. Remeren senarra preso egon zen, eta hark bizitakoak kontatzen ditu.

  • Reme Gaztelumendi San Cristobaletik ihes egin ala ez?

    Reme Gaztelumendi Goikoetxea (1925) Pasaia

    "La fuga de San Cristobal": Remeren senarra han zen, eta berak ere ihes egiteko asmoa zuen, baina ez joateko aholkatu zioten. Azkenean, geratzea erabaki zuen; ihes egin zuten guztiak harrapatu eta hil egin zituzten.

  • Reme Gaztelumendi Antonio... eta abizena entzuteko beldurra

    Reme Gaztelumendi Goikoetxea (1925) Pasaia

    Gerra garaian, Remeren senarra kartzelan egon zen. Guardia zibilak gauero ibiltzen ziren begira; noizean behin, preso bat hartu eta fusilatu egiten zuten. Behin, aita-seme batzuk kartzelan egon, eta semea fusilatu zutenekoa kontatzen du.

  • Reme Gaztelumendi Kolikoak izateagatik, tuberkulosoen gelara

    Reme Gaztelumendi Goikoetxea (1925) Pasaia

    Gerra garaian, Remeren senarra atxilotu egin zuten. Izan ere, senarra batzokian ibiltzen zen: Euskadiko dirua Bilboko bankura eraman zuten, eta salatu egin zuten. Kartzelan zegoela, koliko izugarriak izaten zituen; behin, oinazearen oinazez, behin ezin izan zuen jaiki, eta tuberkulosoak zeuden gelara eraman zuten. Zorionez, ez zen kutsatu. Handik urte batzuetara, giltzurruna kendu zioten.

  • Gregorio Etxeberria Gerran Lekeitiora ihes egin behar

    Gregorio Etxeberria Esteberena (1924) Pasaia

    Gerra hasi zenean, 10 urte zituen, eta Lekeitiora egin zuten alde herritik; 10 hilabete egon ziren han. Aita gerrara joana zen ordurako, eta preso hartu zuten. Aita etxera itzuli bitartean, amak nola-hala moldatu behar izan zuen familia aurrera ateratzeko.

  • xebe sistiaga Bonbak; atxiloketak

    Xeberiano Sistiaga Legorburu (1921) Pasaia

    Zelaira bonba bota zuten, baina ez zen lehertu. Nazionalistak elizak zaintzen ibili ziren. Campsa ere bai. Kaputxinotako tunela lehertu nahi zuten, baina ez zen ezer gertatu. Herritar bati heriotza-zigorra jarri zioten, baina gero barkatu egin zioten (salatzaileak berak eskatuta). Ez zuten inor fusilatu.

  • xebe sistiaga Apaizen ibilerak gerra garaian

    Xeberiano Sistiaga Legorburu (1921) Pasaia

    Apaizen kontuak. Donibaneko apaiza Igeldon ezkutatu zuten EAJkoek; fama txarreko apaiza zen. San Pedroko apaiza hil egin zuten; faxistekin Maria Cristinan egon ote zen. Jatamendi ontzia traban jartzeko saioa, portuan inor ez sartzeko.

  • xebe sistiaga Francoren bisitak

    Xeberiano Sistiaga Legorburu (1921) Pasaia

    Franco Donostiara joaten zen bakoitzean, Donibaneko hiru-lau lagun Ondarretako espetxera eramaten zituzten, bat edo beste bere borondatez joaten omen zen. Urte batean, Franco yate batean pasa zen badiatik, alde banatan San Pedroko eta Donibaneko traineruak zituela, herrian kanpaiak jotzen zituzten bitartean.

  • Pasaiako tertulia Gerran hildakoak

    Luisa Otero Atorrasagasti (1920) Anttoni Segurola Egia (1919) Claudia Sein Legorburu (1919) Pasaia

    Hildakorik ez zuten ikusi, baina Klaudiak gogoan du Erandion presoak bapore batean sartzen zituztela, eta tiro hotsak entzuten zirela. Fusilatu egingo zituztela pentsatzen du. Hegazkinen soinua.

  • Iñaki Pascual Aita kartzelan

    Iñaki Pascual Erkizia (1941) Pasaia

    Aita kartzelan egon zen, errepublikarra zelako, baina baita oso fededuna ere. Lankideek salatu zuten.

  • Iñaki Pascual Aitaren ogibidea

    Iñaki Pascual Erkizia (1941) Pasaia

    Aita kartzelan zegoela ama gurasoekin bizi zen. Anaia jaio eta aita kartzelaratu zuten. Kartzelatik irtetean Correosen lortu zuen lana berriro. Familiak ez zien laguntzarik eman, eta Pasaiara mugitu ziren.

  • Luzia Imaz Mugika Gerrak eragindako zorigaiztoak

    Luzia Imaz Mujika (1913) Segura

    Gerra garaian, Beasainen hiru gizon hil zituzten, batere errurik gabe. Orduan, jendeak mendira egin zuen ihes. Gerrak 3 urte luze iraun zuen.

  • Juana Gereñu Azarola Nazionalistak herritik bidali zituztenekoa

    Juana Gereñu Azarola (1923) Segura

    Gerra garaian, nazionalista izateagatik, hainbat lagun herritik bidali zituzten; bazihoazela, burla handiak egin zizkieten.

  • Laureano Telleria Ordozgoiti Gerra Seguran, herritik kanpo eta Teruelen

    Laureano Telleria Ordozgoiti (1935) Segura

    Gerrako kontuak aipatzen ditu. Kanpandorretik aritzen ziren tiroka. Jendeak leihoetan koltxoiak jartzen zituen tiroetatik babesteko. Laureanoren osaba Teruelen egon zen; oso gogorra izan zen fronte hori. Segurako jende asko eraman zuten gerrara. Seguran ez zuten gerran inor fusilatu, baina asko bidali zituzten herritik kanpora.

  • Pantxi Sangroniz Neba Lizarran preso

    Pantxi Sangroniz Mentxaka (1913) Sondika

    Bere neba zinegotzia zen eta Lizarrako (Nafarroa) kartzelan egon zen. Hura bisitatzera joan zen ahizpa eta koinatagaz batera.

  • Pantxi Sangroniz Neba kartzelatik ateratzeko sinadurak behar

    Pantxi Sangroniz Mentxaka (1913) Sondika

    Bere neba zinegotzia zen eta Lizarrako (Nafarroa) kartzelan egon zen. Sinadura-bilketa egin zuten kartzelatik ateratzeko. Sinadura haiek lortzeko bidean bizitakoak aipatzen ditu.

  • 320 Dantza-irakaslea fusilatu egin zuten

    Jaio Ezenarro Alberdi (1919) Iñaki Iñurrieta Goikoetxea (1918) Soraluze

    Domingo zuen izena batzokian dantzak irakasten aritzen zenak. Miliziano batzuei bidea erakusten zebilela, erreketeek harrapatu eta fusilatu egin zuten Maltzagan. Jendea erraz hiltzen zuten orduan.

  • 320 Preso hartuta egindako ibilerak

    Jaio Ezenarro Alberdi (1919) Iñaki Iñurrieta Goikoetxea (1918) Soraluze

    Laredoko hondartzatik Mirandako kontzentrazio-esparrura eraman zituzten. Handik Burgosera joan ziren trenez. Geroago, San Pedro Cardeña herrira joan behar zuten, eta zaldiz inguratuta oinez eraman zituzten haraino. Hurrengo egunean, berriz, San Juan de Mozarrifara. Han, langileen batailoiak osatu eta hainbat herritara bidaltzen zituzten: trintxerak egitera, bideak egitera... Afalaurrean, tartetxo bat izaten zuten eta bodegatara joaten ziren ardoa edatera.

  • 320 Teruelen zero azpitik 15 graduan

    Jaio Ezenarro Alberdi (1919) Iñaki Iñurrieta Goikoetxea (1918) Soraluze

    Langileen Batailoian, Mendaroko batekin jardun zuen lanean Iñakik. Handik frontera eraman zituzten berriz. Tenientearengana joan ziren protestatzera, baina ez zuten ezer lortu. Teruelera eraman zituzten martxoaren 13an. Tenienteak, bonbak nola erabili azaldu ostean, bina bonba eman zizkien. 25 gradu zituzten zero azpitik eta zopa ere izoztu egiten zitzaien.

  • 320 Brigada internazionalean, herrialde guztietako jendea

    Jaio Ezenarro Alberdi (1919) Iñaki Iñurrieta Goikoetxea (1918) Soraluze

    Jaio nazionaletatik frontera eraman zuten eta berriz preso hartu zuten. Gaztelu batean egon zen 5-6 hilabetean, ezer egiteke. Boluntario joatea eskatu zuten eta Manresara eraman zituzten. Kinta zaharrak ziren bertan zeudenak. Brigada internazionaletara eraman zituzten handik; herrialde guztietako jendea zegoen bertan; eta jende gogorra, gainera.

  • 1321 Tiroz hildako gaztea

    Benita Gallastegi Galartza (1923) Soraluze

    Tolosako bonbardaketa. Hurrengo egunetan, jendea beldurtuta zebilen hara eta hona, eta beraiek barrez. Milizianoak. Miracruz kalean bizi ziren. Hotel Santi zegoen han, eta milizianoek mutil gazte bat atera zuten. Tiroa eman zioten, pijaman.

  • Manuel Galarraga Zugazti anaiak Soraluzen desterratuta

    Manuel Galarraga Aldai (1924) Soraluze

    Zugazti anaiak, apaiz euskaltzaleak biak, Donostiatik Soraluzera desterratu zituzten. Manuelen etxean egon ziren apopilo.

  • Arantxa Lasa Maiztegi Aita Soraluzetik eraman egin zuen Guardia Zibilak

    Arantxa Lasa Maiztegi (1925) Soraluze

    Aita Soraluzen eduki zuten preso, harik eta Urriaren 12an beste bi soraluzetarrekin batera herritik eraman zituzten arte; hainbat egunetan ez zuten jakin nora eraman zituzten. Euren senitarteko bat Bergarara joan zen hiru gizonon berri bila.

  • Arantxa Lasa Maiztegi Kartzelatik desterrura

    Arantxa Lasa Maiztegi (1925) Soraluze

    Bergarako kartzelara eraman zutela jakin zuten. Arantxa eta ama joaten ziren aita bisitatzera. Bergaratik Iruñera eta gero Ondarretara eraman zuten aita. Gerra bukatzear zela itzuli zen etxera, baina hilabete gutxitara desterratu egin zuten Soraluzetik.

  • Julen Iñurrieta Goikoetxea Aita espetxeratu zuten gerra hasieran

    Julen Iñurrieta Goikoetxea (1925) Nikanor Iñurrieta Goikoetxea (1920) Soraluze

    Udalerako errolda jasotzen jardun zuen etxerik etxe beste hiru lagunekin. Gerra hasi zenean ama haurdun zegoen; eta aita, garaian EAJko zinegotzia, etxean geratu zen. Tropak Soraluzen sartu zirenean, irailaren 22an, aita atxilotu zuten. Lau urte eman zituen espetxean; Soraluze, Tolosa, Donostia, Iruñea, Isla de San Simón eta Upomendi itsasontziko kartzelak ezagutu zituen.

  • Julen Iñurrieta Goikoetxea Trubian egin zuen soldadutza

    Julen Iñurrieta Goikoetxea (1925) Nikanor Iñurrieta Goikoetxea (1920) Soraluze

    Iruñeko Fuerte de San Cristobal espetxetiko ihesaldian ez zuen parte hartu, adinagatik. Upomendi itsasontzitik Zamorako Astorgako kartzelara eraman zuten. Nikanor Asturiasen soldadu zegoen, eta aita bisitatzera joan zen Astorgara. Asturiasko Trubiako arma-lantegian egin zuen lan Nikanorrek, tornularia zela esan zuelako. Honela, frontera joatetik libratu zen.

  • Julen Iñurrieta Goikoetxea Aitari bisita Astorgako kartzelan

    Julen Iñurrieta Goikoetxea (1925) Nikanor Iñurrieta Goikoetxea (1920) Soraluze

    Aitari Astorgako kartzelan egin zion bisita kontatzen du. Erdaraz berba egin behar, eta ezin zuen asmatu aitari erdaraz hitz egiten. Elkar besarkatzeko aukera izan zuten. 41 urte zituen aitak. La Quinta del Biberónekoekin batera joan zen Nikanor soldadutzara, 18 urte bete berri zituela. Kinta horretako baserritarrek bereziki sufritu omen zuten.

  • Julen Iñurrieta Goikoetxea Aitaren kartzela-pelegrinazioaren bukaera

    Julen Iñurrieta Goikoetxea (1925) Nikanor Iñurrieta Goikoetxea (1920) Soraluze

    Aita Astorgako kartzelatik Gasteizkora ekarri, eta handik Bilboko eskolapioetan zegoenera eraman zuten. Hemendik Babcock & Wilcox lantegira behartuta joaten zen lanera. Gero Larrinagako kartzelan egon zen eta handik bidali zuten etxera.

  • Aita mikeletea zen

    Lucia Etxabe Zubizarreta (1927) Soraluze

    Mikeletea zen aita. Frontera Aldundiaren agindupean joan zen, baita herritik ihes egin ere. Hil aurrera arte ez zuen jakin bere aita zeinek salatu zuen. Mikelete postua galdu zuen salaketagatik.

  • Lehengusua fusilatu zuten

    Lucia Etxabe Zubizarreta (1927) Soraluze

    Gatzagako lehengusua fusilatu zuten Donostia inguruan. Haren anaia bat preso hartu zuten. Amak botak erosi zizkion, kartzelan hezetasunagatik ezin zuelako abarkekin ibili.

  • Itziar Goiri Itziarren ama Arana Goiriren emazteagaz kartzelan

    Itziar Goiri Tribis-Arrospe (1938) Leonor Izagirre Iturbe (1921) Sukarrieta

    Sabino Arana Abiña auzoko ermitan ezkondu zen. "Sabiñesie" deitzen zioten bere emazteari, baina bigarrenez ezkontzerakoan galdu egin zuen ezizen hori. Itziarrek ama seme jaioberriagaz batera egon zen Gerra Zibilean kartzelan eta "Sabiñesie" ere eurekaz batera egon zen.

  • Itziar Goiri Arana Goiriren alarguna kartzelan

    Itziar Goiri Tribis-Arrospe (1938) Leonor Izagirre Iturbe (1921) Sukarrieta

    Espainiako Gerra Zibilean Bilboko Maria Muñoz kaleko kartzelan egon zen Itziarren ama. Seme jaioberriarekin eraman zuten bertara. Han Sabino Arana Goiriren alarguna, Nikole Atxikallende, ere egon zen. Itziarren amak esan zion ez esateko Arana Goiriren alarguna zenik, bigarren senarraren alarguna zela baizik; izan ere, bigarrenetaz ezkondu zen.

  • Itziar Goiri Leonorren neba miñoia, heriotza-zigorrera kondenatua

    Itziar Goiri Tribis-Arrospe (1938) Leonor Izagirre Iturbe (1921) Sukarrieta

    Leonorren neba bat Agirre lehendakariaren eskolta izan zen eta Iruñeako San Kristobalgo gotorlekuan izan zuten preso heriotza-zigorrera kondenatua. Orduan Itziarren amak lagundu zion Leonorren amari gutun bat idazten soldadutza polizia foral, miñoi, modura egin zuela idatziz.

  • Itziar Goiri Itziarren ama kartzelatik gaixo irten eta nebari bularra beste emakume batek eman zion

    Itziar Goiri Tribis-Arrospe (1938) Leonor Izagirre Iturbe (1921) Sukarrieta

    Itziarren ama seme jaioberriagaz kartzelan izan zuten. Emakumeen Batzako presidente izan zen bere ama. Tifusak jota irten zen kartzelatik eta larri egon zen ama. Bitartean bere nebari herriko beste emakume batek eman zion bularra, Eusebiak, Betanzostarren ama.

  • Itziar Goiri Salatari bategatik Sukarrietako emakumeak kartzelan

    Itziar Goiri Tribis-Arrospe (1938) Leonor Izagirre Iturbe (1921) Sukarrieta

    Sukarrietako emakumeak herriko beste emakume batek salatu ostean kartzelaratu zituzten. Itziarren amak hilabete gutxi batzuk egin zituen barruan, baina beste batzuk urte luzez egon ziren. Larrinagako eta Saturrarango kartzeletan egon ziren. Itziarren koinata bati 50 pezetako isuna jarri zien "Edurne" izenarekin sinatu zuelako.

  • Itziar Goiri Kartzelako ezkutuko mezuak fardel zikinen artean gordeta

    Itziar Goiri Tribis-Arrospe (1938) Leonor Izagirre Iturbe (1921) Sukarrieta

    Kartzelan zeudenak han egindako eskulanak bidaltzen zituzten etxera. Itziarren ama seme jaioberriagaz egon zen kartzelan. Aita bilbotarra zen eta haren familia joaten zen bertara oihalezko fardelak eramatera. Fardel zikinen artean ezkutatzen zituzten ezkutuko mezuak. Don Antonio abadeak ere antza, galtzerdietan sartuta ateratzen zituen mezuak. Abade hori ere preso egon zen Leonorren senarragaz batera.

  • Martin Balerdi Gorostegi Ondarretako kartzelara esnea eramaten

    Martin Balerdi Gorostegi (1924) Tolosa

    Bedaioko hainbat gizon eraman zituzten Ondarretako espetxera gerra garaian. Martin morroi egon zen Benta Berriko baserri batean eta kartzelara joan ohi zen esnea eramatera.

  • Joxe Mari Gorrotxategi Abertzale eta karlisten arteko liskarrak

    Joxe Mari Gorrotxategi Pikasarri (1929) Tolosa

    Aitona kartzelan zegoela bazekien, baina gaizki egiteagatik ezin zuela izan pentsatzen zuen. Aita karlista zuen; eta amaren familia, berriz, abertzalea. Familiako bazkarietan eztabaidan bukatzen zuten. Euskaraz hitz egitea debekatuta zegoen eta abertzaleek ez zuten euskaraz hitz egiten. Karlistak tabernan euskaraz aritzen ziren. Familian heriotza-zigorrera kondenatutakoa ere bazuten. Abertzaleei euskaraz hitz egiteak beldurra ematen zien.

  • Joxe Mari Gorrotxategi Aitonak gerra karlistetan borrokatu zuen

    Joxe Mari Gorrotxategi Pikasarri (1929) Tolosa

    Aitona txapel gorria izan zen gerra karlistetan. Kartzelan zergatik sartu ote zuten galdetzen zion bere buruari.

  • Joxe Mari Gorrotxategi Gerra hasieran, liburuak erre zituzten Tolosako Plaza Zaharrean

    Joxe Mari Gorrotxategi Pikasarri (1929) Tolosa

    Gazte garaian, liburuekiko zaletasuna piztu zitzaion. Gerra hasieran, Plaza Zaharrean liburuak nola erre zituzten gogoratzen du.

  • Xabier Garikano Solabarrieta Gerra garaiko zigorrak: andereñoen ile-mozketak...

    Xabier Garikano Solabarrieta (1931) Tolosa

    Gerra garaiko zapalkuntza eta zigorrei buruz hitz egiten du. Andereñoei ilea moztu eta kalean desfilarazten zien. Atxilotuei errizino-olioa ematen zien beherakoa eragiteko.

  • Maria Luisa Aita gerran ibilia

    Maria Luisa Sancho Olareaga (1929) Tolosa

    Pasaian jaio, eta bi urterekin Tolosara amaren jaiotetxera eman zuten. Gerra denboran, ama baserrira bueltatu zen aita errepublikanoekin zelako. Aita atxilotu egin zuten Santanderreko bidean, eta Gasteizen bi urte egin zituen preso.

  • 1690 Emakume bi eta 18 gizon ubidear preso

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Aita Segoviako kartzelan egon zen preso. Garai haietan, 18 ubidear egon ziren espetxean. Aita abertzaleei botoa emateagatik hartu zuten preso. Emakume bi zeuden atxilotuen artean. Erreketeak sartu zirenean, emakume batzuei ilea moztu zieten.

  • 1690 Aita Bilbon eta Segovian preso

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Gorriak zeuden alde batetik, eta karlista eta erreketeak bestetik. Aita Bilboko karmeldarren komentuan egon zen preso, eta handik Segoviako kartzelara eraman zuten.

  • 1690 Amak idazten zituen herriko presoentzako eskutitz asko

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    "Doña Juana la Loca"ren gazteluan egon zen preso aita. Igeltsero peoi eta abeltzain lanetan ibili zen kartzelan. Segoviara ez ziren joan aita ikustera. Amak bazuen eskola eta aitari sarritan idazten zion. Herrian idazten ez zekiten andreei ere laguntzen zien amak.

  • 1690 Aita kartzelatik bueltan

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    San Pedro egun batean bueltatu zen aita kartzelatik etxera. Bera nola agurtu zuen gogoan du, baita herriak eman zion harrera ere. Amak manta bat bidali zion senarrari kartzelara, bi zatitan erdibituta, osorik handiegia zelako.

  • 1690 Etxean ez zuten goserik pasatu

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Bilbon lauzpabost hilabete eman zituen preso bere aitak. Etxean ardiak zituzten, eta aurrera atera ziren goserik pasatu gabe. Herrian okerrago bizi izan zirenak egon ziren.

  • 1690 Herriko idazkaria Derion hil zuten

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Udaletxeko idazkaria euskalduna zen eta Derion hil zuten. Haren familiak gaizki pasatu zuen aurrera ateratzeko. Hainbat herritar egon ziren kartzelan. Ubide bizi-alargunen herria zela dio.

  • 1690 Francorekin umeak beldurtzen

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Zeanuriko hiru osaba kartzelan egon ziren. Abelintxuren amamak bere ilobak beldurtzeko 'Franco, Franco dator'! esaten omen zien.

  • 1690 Aita Gorbeian artzain

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Aita kartzelatik irten eta gero, Gorbeiara artzain joan zen, eta Guardia Zibilak eskuak lotuta ekarri zuen Ubidera. Gerra uztailean hasi zen, eta azaroan ebakuatu zituzten Trapagaranera.

  • 1690 Trapagaranen bizitzeko leku finkorik gabe

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Trapagaranera oinez joan ziren astoarekin eta ardiekin. Hurrengo udaberrira arte, han eta hemen egon ziren, leku finkorik gabe. Handik itzuli eta aita kartzelaratu zuten. Etxeko inork ikusi gabe eraman zuten preso.

  • 1690 Guardia zibila etxean bazkaltzen

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Aitak, kartzelatik irten zenean, hamabostean behin Legutioko kuartelera joan behar izaten zuen. Areatzatik etorritako guardia zibil batek etxean bazkaldu zuen, eta handik gutxira hil egin omen zen.

  • 1690 Ubideko batzokia suntsituta

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Gerra denboran, Ubideko batzokia bonbaz eraitsi zuten. Abelintxuren aita inongo arrazoirik gabe eraman zuten kartzelara.

  • 1690 Zorri erraldoiak kartzelan

    Abelintxu Olano Olibares (1932) Ubide

    Bilbora joateko, asto gainean joaten zen tranbiaraino. Abelintxuren osaba bat gaixorik etorri zen kartzelatik, eta urte gutxira hil zen. Aitak esaten zuenez, kartzelan txakur handi bat (pezetaren 10 zentimoko txanpona) zorrien gainean jartzen bazuten, zorriok txanpona mugitu egiten zuten. Egositako erremolatxak jaten zituzten kartzelan.

  • juanita garmendia Urnietan fusilatutako mutilak

    Juanita Garmendia Arrieta (1922) Urnieta

    Urnietan izandako apaizei buruz hitz egiten du. Gerran herrian mutil batzuk fusilatu zituzten eta apaiz batek haietako bost konfesatu zituen.

  • Maritxu Rekondo Gerraren oroitzapen tristea

    Maritxu Rekondo Iribar (1927) Urnieta

    Gerraren oso oroitzapen tristea du. Bederatzi urte zituen bakarrik; baina, hala ere, konturatu zen berak ezagutzen zituen hainbat urnietar hil zituztela.

  • Praxu Belauntzaran Ilea moztu hainbat neskari nazionalistak izateagatik

    Praxku Belauntzaran San Sebastian (1929) Urnieta

    Eskolan dena euskaraz ikasi zuten. Gero gerra etorri zen. Maistrari eta beste hainbat neskari ilea moztu zioten nazionalistak izateagatik. Maistra ezkutatuta egon zen baserri batean. Gero maistra erdalduna jarri zuten, herrena. Dotrina erdaraz; Cara al Sol abesten zuten. Ez du gaitasunik izan erdaraz ikasteko.

  • Bixi Garmendia Gerrako historiaren orrialde beltzak

    Bixi Garmendia San Sebastian (1916) Urnieta

    Gerra garaian, Urnietako hiru lagun Andoainen fusilatu zituzten, PNVkoak izateagatik. Herrikoak ziren salatariak: itxuraz, harakina eta bere semea. Gerrako kartzela Ondarretan zegoen; Bixi han izan zen behin bisitan, eta han ikusi zuen oso gaizki tratatzen zituztela presoak. Gerra garaian, zenbait etxe sakeatu eta erre egin zituzten. Orduan lapurtutako altzariak gogoan ditu.

  • Bixi Garmendia Ezkutalekutik atera izanaren prezioa

    Bixi Garmendia San Sebastian (1916) Urnieta

    Gerra garaian, kalte handiak egon ziren. Herriko mutil bat ezkutatuta zegoen; baserriko lanetarako bere beharra zuten, ordea, eta azkenean etortzeko konbentzitu zuten. Etorri bezain laster, fusilatzera eraman zuten.

  • Bixi Garmendia Emakume abertzaleei egindako beheramenduak

    Bixi Garmendia San Sebastian (1916) Urnieta

    Ahizpa ezkutuan joan zen Iparraldera Telesforo Monzonekin. Herrian geldituz gero, PNVkoak zirenak zigortu egiten zituzten. Emakumeei egindako beheramenduak aipatzen ditu. Emakume haietako batzuk gogoan ditu. Bere ahizpak ihes egitea lortu zuen; Frantzian lan handia egin zuen, eta handik asko lagundu zion Bixiri.

  • Bixi Garmendia Emakumeen jarrera beheramenduen aurrean

    Bixi Garmendia San Sebastian (1916) Urnieta

    Gerra garaian, emakumeei ilea mozten zieten zigor gisa. Udaletxera joan, eta han mozten zieten ilea. Negar eta negar aritzen ziren emakumeak orduan; baina, gero, umorearekin hartzen zuten kontua. Emakume haiek euskarazko antzerkian ibiliak ziren, eta horregatik zigortu zituzten.

  • Miel Izagirre Gerran, emakumeek eta gizonek pasatako kalbarioa

    Miel Izagirre Arrue (1929) Urnieta

    Gerran, emakume abertzale batzuei ilea moztu zieten, beheramendu gisa. Aita gordeta egon zen, nazionalista izateagatik.

  • Kontxita Zaldua Baserritarra hil, espioitzat hartuta

    Kontxita Zaldua Zabala (1924) Urnieta

    Behin, Kontxita anaiarekin batera joan zen komentura kuxkuxean, eta ikusi zuen nola sakristiako arropak eta gauzak botatzen eta apurtzen ziharduten Frente Popularreko soldaduek. Espioia zelakoan hil zuten baserritarraren kasua.

  • Kontxita Zaldua Bi mutil fusilatu gerra denboran

    Kontxita Zaldua Zabala (1924) Urnieta

    Soldaduak etorri zirenean, haien kantak ikasi zituzten. Udan etortzen ziren familia oneko bi mutil fusilatu egin zituzten gerra denboran, Santa Barbaran. Anaia bat 18 urterekin joan zen gerrara; azkenekoak izan ziren. La Quinta del Biberón esaten zitzaien.

  • Kontxita Igerategi Gerran, hainbat fusilatu eta hildako Urnietan

    Kontxita Igerategi Santa Cruz (1931) Urnieta

    Anaiak anaien kontra ibili ziren gerran; eta orain, berriz sortuko balitz ere, berdina gertatuko omen litzateke. Berak ezagututako bost edo sei urnietar fusilatu zituzten. Gerran hil ziren beste hainbat soldadu ere ezagutu zituen.

  • Hilario Lekuona Fusilatuak Oiartzunen

    Hilario Lekuona Mitxelena (1931) Urnieta

    Berak entzunda duenez, Karrika auzoko paraje batera ekartzen zituzten atxilotuak fusilatzera. Olaztitik gora (Urbasan) dagoen amildegitik behera botatzen zituztela ere entzuna du.

  • Bixente Lizaso Espioia zelakoan, mutila hil

    Bixente Lizaso Itxaso (1931) Urnieta

    Eulako mutila soldadu zegoen eta etxera bisitan joatea pentsatu zuen. Beste bandokoekin bidean topo egin, eta fusilatu egin zuten espioia zelakoan.

  • Bixente Lizaso Maistrari ilea moztu

    Bixente Lizaso Itxaso (1931) Urnieta

    Urnietako maistra Aretxabaletakoa zen. Ilea moztuta agertu zen gerra ostean eskolan, kartzelan egon eta gero. Horrelako kasu asko izan zen.

  • Joxe Mari Yurramendi Hainbat fusilatu Urnietan

    Joxe Mari Yurramendi Larburu (1922) Urnieta

    Hainbat fusilatu izan ziren Urnietan, dozena bat inguru, aita-semeak tartean. Ezinikusi handia zegoen nazionalisten eta karlisten artean. Orain horrela da, eta lehen ere bai. Frankistek herri bat hartzen zutenean, festa izaten zen herrian eta sekulako jende pilak biltzen ziren.

  • Margarita Plazaola Murua Urretxun bederatzi pertsona hil matxinatuek

    Margarita Plazaola Murua (1927) Urretxu

    Salbakonduktoa behar zuten herrira joan izateko. "Nazionalek" bederatzi lagun hil zituzten herrira sartu zirenean. Izendatu egiten ditu. Nazionalistak izateagatik hil zituzten. Senarrak bi gizon ikusi zituen Legazpi aldean bide bazterrean hilda.

  • Martzial Goenaga Usurbilen fusilatu zuten mutila

    Martzial Goenaga Gorriti (1925) Usurbil

    Martzialen aitaren lagun bat fusilatu egin zuten, aurreko egunean aitaren hiletan egon eta gero.

  • Teodoro Aranburu Kontrako bandoetan egon arren, lagun

    Teodoro Aranburu Otaegi (1928) Usurbil

    Herriko Xapaterori buruz hitz egiten dute: ezkerrekoa zen eta oso lagun zuen eskuineko apaiz militarra; gerran elkarri lagundu zioten, biak bizirik ateratzeko. Elkar salbatzeko egindakoak kontatzen ditu Teodorok. Garai hartan, Oria "Rusia pequeña" zen.

  • Teodoro Aranburu Batzuek salatu eta besteak fusilatu

    Teodoro Aranburu Otaegi (1928) Usurbil

    Gerra garaian fusilatu zituzten gazteak izendatzen dituzte. Herriko jendeak salatu zituen gazte haiek.

  • Mertxe Aizpurua Gerran Usurbilen fusilatutako gizonak

    Mertxe Aizpurua Zeberio (1925) Joxe Torregarai Gorostidi (1937) Usurbil

    Gerra garaian, Usurbilen fusilatu zituzten gizonak aipatzen dituzte.

  • Miren Jone Rekondo Urte latzak eta aita desterratuta

    Miren Jone Rekondo Aizpurua (1926) Usurbil

    Aita desterratu egin zuten eta 1940-41ean Madrilen bizi behar izan zuen. Urte latzak izan ziren orduan, gosete handia egon zen. Beraiek baserrian ez zuten goserik pasa. Gerra ostean, tentsioa zegoen.

  • Felix Olasagasti Gerrako beldurra, ihesa eta fusilatuak

    Felix Olasagasti Mujika (1923) Usurbil

    Felixek Koxme izan zuen maisu Zubietan; gerra garaian hil egin zuten hura. Usurbilen 7 fusilatu zituzten. Gerra hasi zenean, jendeak beldurtuta ihes egin zuen edo ezkutatu egin zen.

  • Felix Olasagasti Zubietako apaizak jende asko salbatu

    Felix Olasagasti Mujika (1923) Usurbil

    Zubietako apaizak jende asko salbatu zuen; bera ere salbatu egin zuten.

  • Felix Olasagasti Ihes egiteko arrazoiak eta Usurbilen fusilatu zituzten gizonak

    Felix Olasagasti Mujika (1923) Usurbil

    Ameriketara itsasontziz joaten ziren. Itsasontzi haiek Frantziatik irteten ziren gehienbat. Felixen anaia ihesi joan zen Frantziara gerran, Oriotik barkua hartuta. Jendeak zergatik egiten zuen ihesi azaltzen du. Usurbilen 7 gizon fusilatu zituzten eta haien izenak aipatzen ditu.

  • Felix Olasagasti Fusilamenduak bere begiz ikusitakoa

    Felix Olasagasti Mujika (1923) Usurbil

    Behin, gerra garaian Hernanitik Usurbila zetorrela bizikletaz, soldadu batzuek ez zioten utzi pasatzen. Beste bide bat hartu behar izan zuen eta han ikusi zuen nola fusilatzen zituzten hainbat gizon.

  • Felix Olasagasti Gerra garaiko irratia

    Felix Olasagasti Mujika (1923) Usurbil

    Gerra garaian, irratia zeukaten. Debekatuta zegoen irratia entzutea. Zer programa entzuten zuten aipatzen du.

  • Jexux Mari Errekondo Zubietara, gerra iristean; baserriko bizimodua

    Jexuxmari Errekondo Aizpurua (1929) Usurbil

    Gerra hasi zeneko askorik ez du gogoratzen. Ijitoak bezala joan ziren Zubietara. Aita udaletxeko idazkaria zen, eta horregatik joan ziren baserrira. Francoren aldekoak miaketak egiten baserrian. Osabak alde egin zuen. Neskameak, morroiak. Jai eta aste lanean.

  • Joxe Inazio Ugalde Mujika Zapata-denda utzi eta arrantzan

    Jose Inazio Ugalde Mujika (1935) Amasa-Villabona

    Soldaduskatik itzultzerakoan, lantegian hasi zen lanean zapata-dendako soldata osatzeko. Beranduago zapata-denda anaiari utzi eta zazpi hilabetez itsasoan arrantzan ibili zen. Legatzak harrapatzen zituzten, Pasaiatik aterata. Hogei egun pasatzen zituzten itsasoan. Lehorrean egun bat pasa ondoren berriro itsasoratzen ziren. Dirua galdu zuela dio eta horregatik aurreko bizitzara itzuli zen.

  • Encarna Yarza Zendoia Fusilatuak eta kartzelaratuak

    Encarna Yarza Zendoia (1915) Amasa-Villabona

    Amasan ez, baina Villabonan lau bat pertsona hil zituzten. Kartzelara ere eraman zituzten batzuk, itsasontzi batean.

  • Encarna Yarza Zendoia Fusilatutako herritarrak

    Encarna Yarza Zendoia (1915) Amasa-Villabona

    Alkatea hil egin zuten, nazionalista, eta alkate karlista jarri. 16-17 urteko mutila, txistularia, hil zuten, euskal kantak jotzen zituelako. Eliza nazionalen alde zegoen, eta haiek esaten zutena egiatzat zuten. Arin apaiza ere hil zuten, Ararsaten. Isildu, beste erremediorik ez.

  • Pello Iribar Perurena Errepresioa Villabonan

    Pello Iribar Perurena (1924) Amasa-Villabona

    Gerra hasi eta militarrak Villabonan ezarri zirenean, kuarteletik administratzen zuten herria. Herrian Batzokian ibilitako emakumeei zigorra ezarri zieten: ilea moztu, eta egunero sinarazten zieten. Gizonak, ihes egin ez zutenak, hil egiten zituztela gogoratzen du Pellok.

  • Maite Ezkurdia Komunioa

    Maite Ezkurdia Don (1931) Amasa-Villabona

    1939an egin zuen komunioa. Gerra denbora zen. Maiteren aita kartzelan zegoen. Diru eskasia zegoen. Koloretako arroparekin egin zuen komunioa. Baziren soineko zuriarekin egiten zutenak. Ume garaiko oroitzapen onak ditu.

  • Maite Ezkurdia Aita preso

    Maite Ezkurdia Don (1931) Amasa-Villabona

    Maiteren aita gerrara joan zen. Harrapatu egin zuten, eta kartzelan egon zen hainbat urtez. Bilbon (bi tokitan), Burgosen eta Astorgan egon zen preso. Bilbon preso egon zen denboran, ama bisitan joaten zitzaion. Aita aske gelditu eta estazioan ikusi zueneko oroitzapena.

  • Maite Ezkurdia Aita, ama, aitona eta izeba kartzelan

    Maite Ezkurdia Don (1931) Amasa-Villabona

    Gerra denboran, Maite eta anaia amonarekin bakarrik gelditu ziren etxean aldi batez. Aita, ama, aitona eta izeba atxilotuta egon ziren. Aitona Zarauzko komandatziara eraman zuten, eta egun batzuen buruan bueltatu zen etxera. Izebak zortzi egun egin zituen atxilotuta. Ama, berriz, Donostiako Prim kaleko San Jose babesetxean egon zen zortzi hilabetez. Inbidiak eta salaketak.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Gobernuaren kontrako emakumeen bilerak

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Clara Arin oso jostun ona zen eta etxe txiki batean bizi zen. Gerra zibilean etxe hartan batzen ziren gobernuaren kontra hitz egiteko. Txokolorenean ere berdin aritzen ziren. Elkartzen zirenen izenak aipatzen ditu; bederatzi hilabetez Martuteneko kartzelan eduki zituzten.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Evaristaren kontrako errepresioa

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Evaristari egin zioten errepresioa azaltzen du: kalean Espainiako banderarekin ibilarazten zuten eguerdiko hamabietan, "viva España" esanaraziz. Errepresioa jasan zuen beste familia bati buruzko kontuak.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Ilea moztu zioten emakumeetako bat

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Juliana de la Cocherari ilea moztu zioten. Non bizi zen kontatzen du. Txokolo bi ziren eta non zeuden kontatzen du. Txokolorenean txokolatea egiten zuten.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Villabonako atxilotuak eta fusolatuak

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Zazpi emakume Txokolorenean batzen ziren gobernuaren kontra aritzeko. Manolo Garate ere joaten zen eta hark salatu omen zituen. Ondarretan hamaika hilabete egon ziren. Isunik ez zieten jarri baina beste batzuei bai. Izenak ematen ditu. Zortzi egun Tolosan atxilotuta izan zituzten eta mila pezeta ordainduta libre geratu ziren. Etxeratu eta zortzi egunera, berriz eraman zituzten eta ez dira inoiz agertu.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Cardenalekoa bigarrenez atxilotu zutenekoa

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Gerra garaian eskolarik ez eta beti kalean ibiltzen zen. Hiru koskatan eseitzen ziren. Cardenalekoa bigarren aldiz atxilotuta nola eraman zuten ikusi zuen eta zehaztasunez kontatzen du.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Tolosako hilerrian hil zituzten villabonarrak

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Tolosako San Blas auzoko hilerrian hil zituztenak, Villabonan lurperatu zituzten. Izenak ematen dituzte.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Adrian Quintana eta Valeriano Saizar fusilatuak

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Adrian Quintana fusilatu egin zuten. Hari buruzko kontuak. Valeriano Saizarri buruzkoak; hura hil zutela nola jakin zuten kontatzen du zehaztapenez. Herritarrak behartuta lanera eramaten zituzten Villabonatik.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Jose Mujika Laborda fusilatua

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Jose Mujika Laborda, beste fusilatuetako bat. Hari eta bere familiari buruzko kontuak kontatzen ditu.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Maximino Erostarbe fusilatua

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Maximino Erostarbe fusilatu egin zuten. Non bizi zen azaltzen du. Errepublikarra eta jatorra omen zen. Porturenean lan egiten zuen.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Joxe Garmendia fusilatua

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Joxe Garmendia fusilatu egin zuten. Errepublikarra zen.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Salatariak eta beldurra

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Fusilatuei buruzko kontuak. Etxeniketarretako bat fusilatu zutenean, familiaren lagunek bazterrera utzi zuten, beraiek ere fusilatzeko arriskua baitzegoen. Ezin zen gaiaz hitzik ere egin. Salatari asko zeudela dio, zein ziren ere jakitzen ez zena.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Kurutx Iribarren fusilatua eta Para Arratibeli errepresioa

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Kurutx Iribarren fusilatu egin zuten. Haren bi alabak Hotel Londresean hil ziren, bonbengatik. Emaztea Paka Arratibel zen eta nolako errepresioa jasan behar izan zuen kontatzen du, ez baitzioten lanik egiten ere uzten. Batzokia zegoen lekuan "auxilio social" jarri zuten eta han agintzen zuena Esperanza Laskurain zen, karlista. Paka Arratibelek sukaldari lanak egin zituen han azkenean.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Pilar Garcia atxilotuta

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Pilar Garcia ere Txokolorenera joaten zen eta preso eraman zuten Ondarretara. Manolo Garatek salatu zuen hura ere.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Pilar asteasuarrari ilea moztu zioten

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Asteasuko Ibilla baserriko neska, Pilar, Subijanarenean sukaldari zegoen. Anaia hil zioten Asteasun eta berari ilea moztu zioten. Haren ordez eta ilea itxuratu bitartean, Maria Doloresen amona joaten zen sukaldari lanak egitera.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Ilea moztu edota ondasunik gabe utzitakoak

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Ilea moztu zieten emakumeak hiru izan zirela dio eta izenak errepikatzen ditu. Maria Leturiondori gertatutakoak kontatzen dituzte. Herriko ospitalean miserikordiagatik egon zirenak aipatzen dituzte.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Barbe salataria eta laguntzaileak

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Salatariak izendatzen dituzte eta haiei buruzko kontuak aipatzen dituzte. Kaxiano Goia ferratzailea zen eta Maria Doloresen etxearen jabea.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Maximino Erostarberen emaztea eta amona

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Maximino Erostarbe hil zutenean, Portutarrek alargunari lanera joateko deitu zioten, errepublikarrak baitziren. Amona zaintzeko bizilagunak txandakatzen ziren.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Joselino eta "El Verdugo"

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Joselinoren argazkia ikusten dute. "El verdugo" esaten zioten Mutiori, jende asko hil zuelako. Hil zenean, etxea elizari utzi zion.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Gregorioren atxiloketa eta komeriak

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Bere koinatu Gregorio sozialista zen eta kartzelan egon zen. Idazkariaren lagun egin zen eta Barbek kartzelara bidalitako informazioa irakurri ahal izan zuen.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Inaxio senarra mehatxupean

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Bere senar Inaxiok Juanito Barberi kontuak eskatu zizkion anaiari buruz kartzelara bidalitako txostenengatik. Mehatxu egin zion Inaxiori ere, kartzelara bidaliko zuela esanez.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Lehengusu tolosarrari hiletarik ez

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Bere lehengusu tolosar bat gudari joan eta Bizkaian hil zen frentean. Izebak semearendako hileta eskatutakoan, Don Braulio Maria Arozenak ukatu egin zion, "gorrientzako ez dago" esanez.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Gerra bukatuta, lana ukatua

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Santoñan atxilotu zituztenen izenak irakurri eta haiei buruzko kontuak aipatzen ditu. Herriko jende askok Villabonan lanik egin ezin eta Hernanira joaten ziren lanera.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Federiko Urdanpileta errepublikarra

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Ardura politikoak egotzi zizkietenen izenak irakurri eta haiei buruzko kontuak aipatzen ditu. Federiko Urdanpileta Salvadora lantegiko jabea zen eta dirua ematearen truke libratuko zela uste du, errepublikarrak baitziren eta Errepublika garaian alkate izan baitzen.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Gerra hasi aurretik atxilotutako karlistak

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Ardura politikoak egotzi zizkietenen izenak irakurri eta haiei buruzko kontuak aipatzen ditu. Gerra hasi aurretik karlistak atxilotu eta Bilbora eraman zituzten. Izenak ematen dituzte.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Ezkurdiatar familia osoa atxilotuta

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Ezkurdiatarren familia osorik atxilotu zuten. Barbek amona zeramatela ikusi zuenean, etxera itzultzeko agindua eman zuen. Kartzelaratu zituztenen izenak irakurri eta haiei buruzko kontuak aipatzen ditu. Antonio Arratibel ezkertiarra zen.

  • Maria Dolores Arrizabalaga Barbe eta Subijana salatariak

    Maria Dolores Arrizabalaga Aizpurua (1923) Amasa-Villabona

    Juanito Barberen laguntzailea Antonio Subijana izan zen. Pasarte bat kontatzen du, Subijanari hilketa leporatu ziotenekoa.

  • 354 Gerran harrapatu ostean 12 urteko kartzela-zigorra

    Juan Ezenarro Barrenetxea (1911) Zarautz

    Murgian, jendea aukeratu eta sakabanatu egin zituzten. Bera Gasteizera bidali zuten. Geroago, Bilbon egon zen. Epaiketak hasi ziren. Gizon bati heriotza-zigorra eman zioten euskalduna zela esatearren. Berak espainiarra zela esan behar izan zuen; eta, hala ere, 12 urte eta egun bat eman zizkioten.

  • 354 Astorgan preso egon zeneko kontuak

    Juan Ezenarro Barrenetxea (1911) Zarautz

    Astorgara bidali zuten kontzentrazio-esparru gisako batera. 5.000 lagun bildu ziren bertan. 13 gradu zero azpitik izaten zituzten eta arropa askorik ez. Kapilau ona tokatu zitzaien eta, denentzako koltxoirik ez zegoenez, lastoa eraman zien. Gero, ganadua eramateko, bagoi batzuetan Madrilera eraman zituzten "obreros seleccionados" zirela eta.

  • 354 Alcalá de Henaresera lanera eraman zituzteneko kontuak

    Juan Ezenarro Barrenetxea (1911) Zarautz

    Madrilera eraman zituzteneko kontuak. Alcalá de Henaresen gazteentzat kartzela zegoen eta tailerrak. Nahastuta, penalean sartu ziren eta presoak balira bezala tratatu zituzten.

  • 354 Alcalá de Henareseko lanak: karabelak egitea

    Juan Ezenarro Barrenetxea (1911) Zarautz

    Bera tapizgile lanetan jarri zuten. Zer lan egiten zituzten Alcalan. Gerora, karabelak egiten jarri zituzten. Lehenbiziko egin zuten karabela Francorentzako oparia izan zen.

  • 354 Alcalá de Henareseko burua hil zeneko kontuak

    Juan Ezenarro Barrenetxea (1911) Zarautz

    Gerratik itzultzean, Zarautz aldatuta ikusi zuen. Alcala de Henaresen jesuita bat zuten buru, ingeniaria. Burua hil zenean, hainbat euskaldun eraman zituzten autobusez hiletetara Madrilera.

  • 364 Herritik irteteko baimen-eskatzea

    Francisco Javier Aranburu Aranguren (1921) Zarautz

    Gerra-ostea. Batailoietan harrapatutako semeak kontzentrazio zelaietara eramaten zituzten lanera. Haiek ikustera joan nahi izanez gero komandantziara joan behar zen baimena eskatzera. Herritik ateratzeko ere baimena eskatu behar izaten zuten.

  • Felixa Eizagirre Gerrak tristura ekarri zuen

    Felisa Eizagirre Ibarguren (1914) Zarautz

    Gerra hasi zenean, Zarautzen zegoen umezain. Soldaduak kamioietan pasatzen ikusi zituen. Jende askok alde egin zuen, Bilbora, Nafarroara... Tristura sartu zen. Kartzelaratzeak, emakumeei ile-mozketak...

  • Rosario Illarramendi Gerran, Zarautzen egondako fusilamenduak

    Rosario Illarramendi Larrañaga (1929) Zarautz

    Zarautzen, gerran, gizon ugari fusilatu zituzten. Gerora, Zarautzen elkarbizitza bere onera etorri zenean, fusilatu zutenetako baten alabak aita hil zuen gizonarekin elkarrizketa laburra baina gogorra izan zuen.

  • Adoracion Zubiaurre Gerrako trantze latzak

    Adoracion Zubiaurre Arozena (1922) Zarautz

    Gerra Zarautzen ez zen asko nabaritu, soldaduak pasa bakarrik egin baitziren; Gernikan izan zen txikizio ikaragarria. Jendea beldurtu egin zen eta ihes egin zuen. Zarautzen preso zeuden karlista batzuk Bilbora eraman zituzten; haiek zaintzen egon zen aguazila Adoracionen osaba zen, eta beraiekin joan zen beldurragatik Bilbora; gerora harrapatu egin zituzten eta heriotza-zigorra izan zuten urte askoan. Adoracionen aitak azkenean lortu zuen nola-hala anaiari heriotza-zigorra kentzea; baina, hala ere, kartzelan jarraitu behar izan zuen hark.

  • Mertxe Uria "Viva Rusia" esan izanagatik, kartzelara

    Mertxe Uria Aramendi (1920) Maritxu Uria Eizagirre (1937) Zarautz

    Gerra garaian, komandantzia militarra zegoen Zarautzen; eta, Francoren soldaduek herriren bat hartzen zutenean, horren berri ematen zuten handik. Bandoa jotzen zutenekoa gogoan dute. Emakume bat kartzelara eraman zuten "Viva Rusia" esateagatik. Kartzelan lixiba egiten ikasi zuen, eta gerora hortik atera zuen bizibidea.

  • Benita Goikuria Egiluz Benitaren aita eta ama txapel gorriaz ibiltzera behartuta Ubiden

    Benita Goikuria Egiluz (1930) Zeanuri

    Zeanurin, batzuek gora egin zuten ihes, nazionalek okupatutako lurretara; eta beste batzuek, behe aldera, artean errepublikazaleenak ziren lurretara. Benitari-eta moroek kafea eskaintzen zieten Barazarren egon zirenean. Amari eta aitari txapel gorriaz ibilarazten zieten Ubiden Falangekoek.

  • Milagros Telleria Azurmendi-Gregori Telleria Mintegi Espainiako bandera eramatera behartu anaia

    Milagros Telleria Azurmendi (1927) Gregori Telleria Mintegi (1922) Zerain

    Anaiari militarrek Espainiako bandera eman zioten eramateko, eta Oñati aldera zihoala, bandera utzi eta etxera itzuli zen. Milagros pozik bizi izan zen etxetik kanpo egon zen berrogei egunetan, kantuan, dantzan eta jolasean nahikoa eginez.

  • 1306 Koiote taberna lantoki eta bizileku

    Kontxita Izeta Legarda-ereño (1939) Zestoa

    Zestoako Koiote taberna Kontxitaren etxekoek hartu zuten Kontxitak urtebete zuela eta bertan bizi izan ziren. Koiote izenaren nondik norakoa azaltzen du. Hasieran, Toki-alai izena zuen tabernak, baina gerra garaian euskarazko izenak debekatu egin zituzten.

  • 1309 Mugatik ihesean

    Lazaro Garate Aristondo (1927) Zestoa

    Trukuman baserriko seme bat preso sartu zuten; eta, handik ateratzeko, falangean sartu zen. Hango pasadizoak. Mugatik ihes egin zutenekoa.

  • 1310 Amak presoei jana eman eta anaiak zaindu egiten zituen

    Matilde Aizpurua Zubizarreta (1926) Zestoa

    Gerra hasi zenean, bainuetxeko hotelean atxilotuta zeuden presoei jana eramaten zien Matilderen amak, dirua lortzeko. 17 urteko anaia fusila hartu eta bainuetxera joaten zen presoak zaintzera.

  • 1360 Gerra (VI): Zestoan fusilatutakoak

    Juan Larrañaga Alberdi (1921) Zestoa

    Milizianoak mozkortu, eta hurrengo egunean fusilatu egin zituzten. Gero Iraetan 7 hil zituzten. Eta zer egin zuten gorpuekin.

  • Jose Beobide Preso eta soldadu, zortzi urte

    Jose Beobide Garmendia (1920) Zigoitia

    Gerra etorri zen arte, etxean egon zen. 17 urterekin espetxeratu egin zuten. Hiru urtez preso egon eta gero, bost urteko soldadutza egin behar izan zuen. Aita, beste anaia bat eta bera eraman zituzten preso, oraindik ere zergatik ez dakiela. "Batallón de Trabajadores"en Espainian zehar trintxerak egiten eta hildakoak lurperatzen ibili zen.

  • Edurne Ormazabal Politikaz hitzik ez etxean

    Edurne Ormazabal Izagirre (1934) Maite Ormazabal Izagirre (1937) Zumarraga

    Sekula ez zen politikaz hitzik egin etxean. Osabak heriotza-zigorra izan zuen kartzelan, baina gerora jakin zituzten kontu haiek.

  • 806 Erreketeek Oikiako apaiza eraman zuten; haren pistolaren anekdota

    Bartolo Etxabe Oliden (1928) Zumaia

    Gerra hasi zenean, bera mutikoa zen. Mendi gainetik erreketeak azaldu omen ziren lehenbizi. Beren martxan zetozen soldaduak eta pasaeran baserrietan jatekoa lapurtzen zuten. Gogoan du nola komandanteak pistolarekin mehatxatuta eduki zuen Oikiako apaiza, frontoi parean. Azkenean, eraman egin zuten. Apaizak pistola utzi omen zuen elizako aldarearen atzean eta sakristauak lurperatu egin zuen. Berak nolabait enteratu eta pistola lurpetik atera eta urteetan etxean eduki zuen gordeta.

  • 867 Apaizen eraginez hasi zen musika kontuetan

    Benito Etxabe Etxabe (1928) Zumaia

    Komunio handia don Joakin Dorronsoro apaizarekin egin zuten. Komunio handira don Nemesio Etxaniz etorri zen. Hark ume guztiak musika ikasten jarri zituen. Alkate karlista jari zenean, bota egin zuten don Nemesio, nazionalista zelako. Horren ostean don Inazio Goikoetxea etorri zen eta harekin hasi ziren musika kontuak lantzen. Don Angelengana joaten zen Zumaiara musika ikastera; baserritar guztien artean ordaintzen zituzten bere klaseak. Handik aurrerakoak bere kasa ikasi zituen.

  • 1036 Herriko karlistak preso hartu zituzten udaletxean

    Akelino Elosua Zubimendi (1913) Zumaia

    Udaletxea hartu zuten eta herriko karlista guztiak atxilotu zituzten. Dudakoak ziren "txaperoak" (udaltzainak) eta mikeleteak desarmatu egin zituzten. Frantziatik etorri zenean, atxilotuta egon zirenetako askok eskerrak eman zizkioten ondo portatu zirelako.

  • Klara Urbieta 12 urterekin, gerra hasi eta Bilbora

    Klara Urbieta Albizu (1924) Zumaia

    12 urterekin, gerra hasi zen eta eskola utzi eta Bilbora joan behar izan zuten. Herritik bidali zituzten, eta lagun batzuen etxean egon ziren. Tropak sartu zirenekoa eta aita preso hartu zutenekoa azaltzen ditu.

  • Maria Jesus Manterola Abertzale izateagatik, Zumaiatik kanpora

    Maria Jesus Manterola Amas (1927) Zumaia

    Gerra garaian, hainbat herritar Zumaiatik bota zituzten, abertzaleak zirelako. Kamioietan sartu eta Santanderrera eraman zituzten. Santanderren emakume baten etxean pasa zituen pare bat egun. Gero handik Frantziara bidali zituzten. Oso gustura egon ziren Frantzian.

  • Xanti eta Anjel Osa Familien egoera gerra garaian; abertzaleak herritik bota

    Angel Osa Arrizabalaga (1922) Xanti Osa Arrizabalaga (1926) Zumaia

    Gerrak ez zituen harrapatu borrokarako adinean, baina hamasei urtekoak jada gerrara joaten ziren. Familiak gazte gabe geratu ziren. Frontean hil ziren auzokoak. Senarrak Bilbo aldera ihes eginda zituzten emakumeak eta umeak herritik bidali egin zituzten, gose handiagoa pasa zezaten. Zumaiarren bizipenak Gernikako bonbardaketan.

  • Xanti eta Anjel Osa Gerra garaian, batzuk herritik bidali nahi;besteak ezkutatuta

    Angel Osa Arrizabalaga (1922) Xanti Osa Arrizabalaga (1926) Zumaia

    Euren bi izeba herritik bota nahi izan zituzten, anaia ihes eginda zutelako. Izeba bat elbarria zen; makuluak jasota protesta egin omen zuen udaletxean. Xantiren emaztearen familia ere bidali nahi izan zuten. Euren aita, anaia nagusia eta beste lagun batzuk, berriz, ezkutatuta egon ziren egunetan, beldurrez. Euren anaiari soldadutzarekin gertatu zitzaiona.

  • Adora Osa Gerra garaian izebak herritik bota nahi

    Adora Osa Arrizabalaga () Zumaia

    Gerra garaian, osabak ihes egin zuenean, izebak herritik bidali nahi izan zituzten. Baina izeba bata elbarria zen. Hiru urte zituela erori eta hanka hautsi zuen, eta, ondorioz, hanka ez zitzaion behar bezala hazi. Beste izeba, berriz, erdi-gaixoa zen. Azkenean lortu zuten herritik ez bidaltzea. Aita frontera eraman zuten ordu txikitan bila etorrita. Negar asko egin zuten. Borrokarik gabe konpondu behar direla gauzak dio.